भुटानी राजाको बदलिँदो कार्यशैली

बलराम पौड्याल

काठमाडौँ — हाम्रा छिमेकी शिवराज गुरुङ र पासाङ छिरिङ लेप्चाका सहपाठी थिए, युवराज जिग्मी सिङे वाङचुक । शिवराज र पासाङ असल, चरित्रवान् युवराज साथी पाउँदा आफैँलाई भाग्यशाली सम्झन्थे । हिन्दु चाड–पर्वमा उनको अधिक रुचि रहन्छ भन्ने चर्चा हुन्थ्यो । उच्च शिक्षाका लागि दार्जिलिङ पुगेका युवराजलाई नेपाली सुमदायको भाषा, कला, संस्कृति, धर्म, परम्पराबारे अनुभव नभएको होइन ।

भारतस्थित कालिम्पोङका नेपाली समाजभित्र हुर्किएकी महारानी आशी केजाङ वाङचुकका छोरा हुनाले भावी राजा असल पाइने विश्वास साँचिन्थ्यो ।

उपचारका लागि नैरोबी लगिएका राजा जिग्मी दोर्जी वाङचुकको अचानक मुत्यु भएपछि सत्र वर्षीय युवराज जिग्मी सिङे वाङचुक चौथा राजा बनाइए । राजा हुन एक्काइस वर्ष पुग्नैपर्ने बाध्यकारी प्रावधानले उनको राज्यारोहणकाल सहज भएन । दक्षिणका जनप्रतिनिधिहरूको समर्थनबाट अघिल्लो निर्णय निलम्बन गराई उत्तराधिकारीको वैधता दिलाइयो । सन् १९७४ मा राज्याभिषेक हुनै लाग्दा दरबारभित्रैबाट रचिएको राजा मार्ने षड्यन्त्रसमेत दक्षिणका नागरिकको सूचनाबाट असफल तुल्याइयो । सन् १९८८ मा चारवटी रानीसितको विवाहको औपचारिकतासँगै चार राजकुमार, चार राजकुमारीसहित नौ वर्षीय जिग्मी खेसार नाम्ग्येल वाङचुक युवराज भनी घोषणा हुँदा दक्षिणका ल्होछाम्पाहरूले चन्दा संकलन गरी राजारानीलाई ठेकी, खुकुरी, दाइने शंख, राडी–आसानी, पाखी, लुकुनी, हात्ती र धेरै संख्यामा गाई गोठ उपहार दिए ।

राजा जिग्मी सिङे वाङचुकबाट अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनहरूमा दिइएका भाषण विचारमूलक, गहकिला र प्रशंसनीय थिए । त्यसबखत अत्यन्त प्रभावकारी, शालीन कहलाइएका राजामाथि जनताको धेरै ठूलो अपेक्षा रह्यो । राजतन्त्रप्रति आस्था र राजाप्रति विश्वास थपियो । दक्षिणी जिल्लाहरूको भ्रमण हुँदा ल्होछाम्पाहरू दार्जिलिङ, कालिम्पोङ भेकका नेपालीभन्दा भिन्न परिश्रमी, देशभक्त र विकासप्रेमी नागरिक हुन् भनी सबैको मन जितेर देश विकासमा श्रमदानका लागि उत्साहित तुल्याए ।

मध्ययुगीन सामन्ती प्रथाबाट राज्य सञ्चालन हुँदैआएको मुलुकमा युवा राजाको शासन व्यवस्थामा परिवर्तन ल्याउने जमर्को प्रशंसनीय ठहरियो । मुलुकमा विकेन्द्रीकरण नीति लागू हुने निश्चित हँुदै थियो । ग्रामीण विकासका योजना द्रुतत्तर गतिमा बढ्दै गए । स्कुल भवन, स्वास्थ्य सेवा, झोलुङ्गेण् पुल आदि जनश्रमदानबाट निर्माण गरिए । राजधानी जोड्ने मूल सडकसमेत जनश्रमदानकै हिस्सा बन्दै गएको अवस्थामा ताम्जी जगर, आशी याङ्की, दागो छिरिङ, दावा छिरिङ, जिग्मी वाई थिन्ले, याप दोर्जी, लाक्पा दोर्जीजस्ता कट्टरवादी दक्षिणका जनताप्रति गलत सल्लाह र सूचना प्रवाह गर्दै राजालाई हरेक क्षेत्रबाट असफल तुल्याउने योजनामा सक्रिय देखिए ।

व्यापारी घरानामा हुर्किएका रानीहरूका माध्यमबाट राजाको ध्यान मुलुकको विकासभन्दा विलासी जीवनतर्फ केन्द्रित गराउने कसरत अघि बढ्यो । सन् १९४९ को सन्धिको शक्ति प्रयोग गरी भुटानको आन्तरिक सुरक्षा र बाह्य सम्बन्धमा बलियो पकड जमाएको भारतीय योजनामुताबिक जातीय द्वन्द्व भड्काइयो । सिक्किमलाई भारतमा विलय र दार्जिलिङमा छुट्टै गोर्खा प्रान्तको मागबारे जातिसितको सम्बन्ध जोडेर भुटानका नेपालीभाषी नागरिकप्रति त्रास फैलाउँदै घृणाको विशाल पर्खाल खडा गराउने निन्दनीय दुस्साहस थपियो ।

सामन्तीहरूको दीर्घकालीन योजनाबाट इच्छालाग्दो कानुन बनाई राजामार्फत लागू गराउने दुष्कर्म त्यतिबेला साकार भयो, जब विवाहको औपचारिकतापछि राजा विलासी र उद्दण्ड देखिए । मुलुकको शासन सम्हाल्नेभन्दा पनि रानीहरूका खोपीमा रमाउने राजाबाट मुलुकको हित, अहितबारे ख्यालै गर्न नसकेको महसुस हुन्छ । हिजोसम्म शान्त, शालीन, कुशल स्वभावका, दिनरात मुलुकको द्रुतत्तर विकासतर्फ केन्द्रित हुने प्रशंसित राजा अनायासै नेपाली पाठ्यपुस्तक जलाउने, जनताको पहिरन च्यात्ने, जातीय भाषा बोल्न नदिने र ङालोङ्क समुदायभन्दा अर्को जाति मुलुकमा रहनुहुन्न भन्दै ‘एक देश, एउटा मात्र जाति’ जस्तो कठोर नीति लागू गर्न कस्सिए । शोषण, दमन र अत्याचारले पराकाष्ठा नाघेपछि जनतालाई मौलिक अधिकारका लागि आवाज उठाउने बाध्यता आइलाग्यो ।

जब राज्यव्यवस्था भताभुङ्गको स्थितिमा पुग्यो, राजा हडबढाउँदै राजगद्दी युवराजलाई सुम्पिएर पर्दापछि लुक्न विवश भए । उनले अचानक तोकिएको समयअगावै राजगद्दी त्याग्नुमा बीस प्रतिशत जनता निर्वासनमा धकेलिएको आत्मग्लानि मूल विषय रह्यो । साधारण विमानचालककी छोरी जेत्सुन पेमासित विवाह गरेका पाँचौं राजा जिग्मी खेसार नाम्ग्येल वाङचुकको कार्यशैली पूर्वराजाहरूभन्दा भिन्न पाइन्छ ।

Yamaha

उनको शासनशैली जनताप्रतिको समर्पण, युवाप्रति आकर्षण र धर्मप्रतिको आस्था र विश्वासतर्फ लक्षित छ । पिताद्वारा ध्वस्त पारिएका देवालयको पुनरुद्धार गराउन सक्रिय देखिन्छन् । बढ्दो ईसाइ धर्मको प्रभाव निरुत्साहित गराउने लक्ष्य र भगवान् शिवको पूजा, आराधनाबाट मुलुकलाई युवराज प्राप्त भएको विश्वासमा हिन्दु आस्था बढाउनेतर्फ नयाँ राजाको झुकाउ बढ्दो छ ।

वैधानिक विवाहपछि राजारानीका कोखबाट सन्तान नहुने भुटानी लामाहरूको भविष्यवाणी थियो । राजारानी लामाबाट आशीर्वाद पाउन सिक्किमको रुम्तेक गुम्बासम्म धाए । सफलता हात नलागेपछि दिल्ली प्रस्थान गरे । दुवै राजारानी राजस्थानसम्म पुगेर प्रसिद्ध मन्दिरहरू अवलोकन गर्दै साधुसन्तलाई यथाशक्य दान, दक्षिणा दिए । महन्त, ज्योतिषीबाट उत्तराधिकारीका लागि भगवान् शिवको ध्यान, आराधना भए इच्छा पूर्ण हुने आत्मविश्वास दिलाएपछि पूर्ण भक्तिभावले पूजा, अर्चनामा सातादिन बिताए । भारतमा निर्मित प्राचीन हिन्दु मन्दिरहरूको दर्शन र कलात्मक बनावटबाट रानी जेत्सुन मन्त्रमुग्ध भइन् अनि त्यस्तै प्रकारका हिन्दु मन्दिरहरू भुटानमा निर्माण गराउन राजालाई राजी गराइन् ।

सन्तान प्राप्तिको उपाय खोज्दै भौंतारिएका राजाले इच्छा पूर्ण हुने विश्वासमा ज्योतिषी, साधुसन्तसमक्ष रानीको चाहनामुताबिक भारतीय वास्तुकला विशेषज्ञको सहयोग लिएर कलात्मक हिन्दु मन्दिर निर्माण गराउने संकल्प लिए । स्थापित पुरानो मूर्ति हटाई आफ्नै ढाँचाको नयाँ मूर्ति राख्ने पूर्वराजाको मूर्खता भएकै स्थानबाट भव्य मन्दिर निर्माणकार्यले प्राथमिता पायो । संयोग कस्तो रह्यो भने साम्ची जिल्ला सदरमुकामस्थित शिवालयलाई नयाँ ढाँचामा परिणत गराउन सुरु गरिएको केही महिना नबित्दै रानी गर्भवती भइन् ।

निर्माणकार्य पूर्ण हुने अवस्थामा राजाले राष्ट्रिय दिवसको अवसर पारेर जनतासमक्ष रानी गर्भवती भएको खुलासा गरे। राजधानी थिम्पुस्थित क्युनसेल–फोड्राङ क्षेत्रमा विशाल देवी मन्दिर निर्माण गराउने राजाको अर्को योजनामा पूर्वराजा (पिता) बाट गोप्य रूपमा भुटानी ढाँचातर्फ निर्माण केन्द्रित गराउने कुप्रयास भएबाट निर्माणकार्य थाती राखी सामान सामराङस्थित भैरवकुण्ड पुर्‍याएर कलात्मक ढाँचाको मन्दिर निर्माण भइसकेको छ । जनताद्वारा निर्माण गरिएका पुराना देवालय दर्शन गर्दै जीर्णोद्धारका लागि आर्थिक सहयोग दिने गरिएको छ ।

प्रथम राजा सर उग्येन वाङचुकले मुलुकमा राजतन्त्र स्थापना गरेर ख्याती कमाए । राजा जिमी वाङचुकले छिमेकी भारतसित नयाँ सन्धि गरी मैत्रीसम्बन्ध विस्तार भयो । तेस्रो राजा जिग्मी दोर्जी वाङचुक भुटानलाई संयुक्त राष्ट्र संघको सदस्यता दिलाउन सफल भए पनि अवैध रानीका कारण पारिवारिक कलहमै जीवन बित्यो । चौथो राजा जिग्मी सिङे वाङचुक भने अधिक रानी थुपारेर कलंकित बने, देश विकासमा संलग्न नागरिकलाई गलहत्याए ।

नयाँ राजाको सद्भावले पिताले भत्काएका मन्दिर नयाँ ढाँचामा परिणत हुँदै छन् तर हिन्दु देवालय पुनर्निमाणको सार्थकता तब मात्र पूर्ण होला, जब पूर्वराजाका गलत व्यवहार, अनुदार शैली र जातिविरोधी नीतिका कारण गलहत्याइएका राष्ट्रप्रेमी नागरिकलाई आफ्नै भूमिमा प्रत्यावर्तन गराउने कार्यले प्राथमिकता पाउला । भुटान एक सार्वभौम सम्पन्न राष्ट्र थियो, छ र भविष्यसम्म रहनुपर्छ भन्ने मूलमन्त्र जागृत गराउन प्रजातन्त्रको संवद्र्धन र प्रवर्धनका लागि विगतको दुराग्रहबाट तहसनहस पारिएका पीडित मनलाई विश्वासमा लिएर बढ्नुपर्छ ।

राजाको प्राथमिक कार्यशैलीबाट जनतामा झिनो विश्वास अङ्कुरित भएको छ तर दमन, शोषणको पीडाबाट मुलुक कहिले मुक्त हुने निश्चित छैन । शासक देशभक्त नभए नागरिकलाई राजभक्त भइरहने बाध्यता नरहला । मुलुकवासी, निर्वासित नागरिक, प्रमुख राजनीतिक दलहरू स्वावलम्बी भुटान निर्माणका लागि संवैधानिक राजासहितको समावेशी प्रजातन्त्र स्थापना हुनुपर्छ । राजाले निरङ्कुश विचार त्यागी राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति अवलम्बन गरेर तीन दशक लामो समस्या समाधानमा नयाँ कीर्तिमान चुम्ने इच्छाशक्ति देखाउन सक्नुपर्छ ।

पौड्याल भुटान पिपल्स पार्टीका अध्यक्ष हुन् ।

प्रकाशित : श्रावण ६, २०७५ ०७:३६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

भुटानमा तेस्रो पक्ष चाहिन्न

बलराम पौड्याल

गुच्चाखेलको विवादमा केटाकेटीले ठेलमठेल गरे जसरी दुई सामरिक शक्तिका जवानहरू अर्कैको आँगनमा पौंठेजोरी खेलिरहेको भिडियो भाइरल भएको धेरै समय बितेको छैन।

भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी र अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प अमेरिकामा सामरिक महत्त्वको खुसामदीमा व्यस्त रहँदा भिडियो भारल बनाइनुको औचित्य बेग्लै होला। तर दिल्ली र बेइजिङको वाक्युद्ध र उनैका जवानहरू पौंठेजोरी खेलिरहेको सानो समतल भूमि बाँडा, टेन्डु, बिरू, लहरेनी, सिब्सु, च्याङबारी, साम्ची, दोरखा, देन्चुका, फुन्छोलिङ, लोकचिना, ताला ब्लकका भेडापालकहरू हरेक वर्षाकालमा गोठ लिएर भेडा चराउन पुग्ने स्थल हो। कुनै शंका छैन, चौबिसौंपटक वार्ता हुँदा पनि नसुल्झिएको दोक्लाम पठार भुटानको भूमि हो। 

भुटान–चीन सीमा विवाद नयाँ होइन। विवाद समाधानमा भुटान असक्षम छ भन्ने होइन। चीनबाट अतिक्रमण नभएको होइन। दुवैले चाहँदा क्षणभरमा समाधान हुने विवाद पनि होइन। चीनले तिब्बतलाई आफूमा विलय गराएपछि सिक्किम आफूमा जोडेर भारत चीनसँग नजिकको छिमेकी बन्न पुगेको छ। आफ्नै भूमिभित्र सडक निर्माण गर्ने क्रममा भुटानको दोक्लाम नजिक चीन आइपुगेको साधारण मानिसको बुझाइ छ। पीडित पक्षभन्दा अघि सरेर एउटा छिमेकीले भुटानी सीमा मिच्यो भनी अर्को छिमेकीबाट हुने प्रचार र अवरोध सबैका लागि खुल्दुली र अनौठो छ। अनावश्यक प्रचारसहित वाक्युद्धको रणनीति अख्तियार गरिनु ठूलाले सानामाथि गरिने थिचोमिचोको दृष्टान्त मात्रै हो। 

रोयल भुटान आर्मीभन्दा चार गुणा बढी संख्यामा दशकौंदेखि इन्डियन मिलिटरी ट्रेनिङ टिम (इम्ट्राट) भुटानमा छ। भारतकै सडक निर्माण दस्ता बोर्डर रोड अर्गनाइजेसनको दन्तक समूह पनि अधिराज्यमा आवश्यकभन्दा बढी सक्रिय छ। साठीको दशकमा जवाहरलाल नेहरूले प्रथम पञ्चवर्षीय योजनामा १ सय ७५ मिलियन भारतीय रूपैयाँ अनुदान दिएलगत्तै चीनका जाउ–एन–लाईले भुटानलाई ठूलै आर्थिक सहयोग दिने घोषणा गरे। चीनको प्रस्तावले भुटान नाफामा र भारत चुनौतीमा रह्यो। ब्रिटिस कालको पुनाखा सन्धि, सिञ्चुला सन्धि र स्वाधीन भारतसितको सन् १९४९ को सन्धिले बाँधिएको भुटानले चीनको प्रस्तावलाई चाहेर पनि स्वीकार्न सकेन। 

हाल विवादमा देखिएको दोक्लाम पठारभन्दा भुटानको अझ ठूलो क्षेत्र विश्व मानचित्रबाटै हराएको छ। सुरुको सन् १९८४ मा द्विपक्षीय सीमावार्ता हुँदा चीनसँग १ हजार १ सय २८ वर्गकिलोमिटर मात्रै विवाद देखाइयो। बाह्रौं पटकको वार्तापछि पूर्वराजा जिग्मी सिङ्गे वाङचुकले ७७ औं राष्ट्रिय संसद् सभालाई ४२ वर्गकिलोमिटर सिञ्चुलुम्बा, ८९ वर्गकिलोमिटर डोगलाम र १ सय ३८ वर्गकिलोमिटर साखातो क्षेत्र विवादित रहेको स्पष्टीकरण दिए। जबकि चीनले अझै ७ सय ६४ वर्गकिलोमिटर दाबी गर्न छाडेको छैन। 

सोचनीय विषय छ, मुलुक ४६ हजार ५ सय वर्गकिलोमिटर क्षेत्रभित्र फैलिएको विश्वास गरिए पनि सन् १९८९–९० मा केवल ४० हजार ७७ वर्गकिलोमिटरभित्र साँघुरिएको र राष्ट्रिय सीमाङ्कन परिवर्तन नभएको सरकारले दाबी गरिरह्यो। आधिकारिक घोषणा नगरिए पनि सन् १९९८ मा २ सय ६९ वर्गकिलोमिटर उत्तरी भूभाग चिनियाँ भूमिमा समायोजन भइसकेको यथार्थ सन् २००५ पछि सरकारले प्रयोग गर्दै आएको मानचित्रले प्रमाणित गरेको छ।

विवादित क्षेत्रलाई दोकला, दोपला, दोकलाम, दोङलाङ आदि आ–आफ्नै नामले पुकारिएको छ। चीनद्वारा सडक विस्तार गर्दै भुटानतर्फ लम्कनु र भारत आफ्नो सीमारेखा नाघेर भुटान भित्रबाट अवरोध गर्न पुग्नु अप्रत्यासित घटना होइन। केवल भारत र बङ्गलादेशसित दौत्य सम्बन्ध राखेको भुटानमा राष्ट्रसंघीय गैरराजनीतिक कर्मचारीसमेत पुग्न नपाइने दुर्गम विवादित क्षेत्र हा जिल्लाभित्र पर्छ। हा जिल्ला सदरमुकाम क्षेत्र वरिपरि सयौं वर्ष प्रयोग हुनसक्ने युरेनियम भण्डार रहेको साठीको दशकमा जियोलोजिकल सर्भे अफ् इन्डिया (जीएसआई) को अनुसन्धानबाट प्रमाणित भएपछि थिम्पुमा सीमित रहेको भारतीय सैनिक अनायासै त्यस क्षेत्रमा अड्डा जमाएर बसेको छ। राष्ट्रिय संसद् सभामा धेरैपटक त्यस क्षेत्रबाट भारतीय सेना हटाइनुपर्छ भन्ने बहस नभएको होइन। परिणाममा ड्रिग्लाम–नाम्जाको त्रासबाट बहस विषय परिवर्तन गराइयो। जसबारे चीन अनभिज्ञ छैन। 

भुटानी क्षेत्रभित्र अरूको चलखेलप्रति भारत सधैं सशङ्कित रहने गर्छ। नेपालमा रहेका भुटानी शरणार्थीलाई पुनर्वास गराउनु अघि अमेरिका भुटानसित दौत्य सम्बन्ध गाँस्न उत्साहित देखियो। भुटानका लागि अमेरिकाजस्तो आणविक शक्ति सम्पन्न राष्ट्रको दूतावास खोलिने प्रस्ताव आफैंमा स्वागतयोग्य कदम थियो। भुटानी जनता अमेरिका, अस्ट्रेलिया, रसिया र चीनजस्ता विकसित राष्ट्रहरूको दूतावास खोलिने प्रतीक्षा राख्छन्। दोस्रो पटक अमेरिकी टोली थिम्पु पुगेपछि साठी हजार शरणार्थी अमेरिका लैजाने सर्तमा दूतावास खोलिने सम्भावना देखियो। सर्तभन्दा बढी संख्यामा भुटानी अमेरिका पुग्न सफल भए, तर भारतीय दबाबमा सांस्कृतिक सम्बन्धमा सीमित रहने मनसाय व्यक्त गर्दै भुटान पछि हट्यो। 

नयाँ राजा जिग्मी खेसार नाम्गेल वाङचुकको चाहनाअनुसार पूर्व प्रधानमन्त्री जिग्मी वाई थिन्लेले सन् २०१२ मा विदेश भ्रमणका अवसरमा चीनका समकक्षीसहित उच्चपदस्थ अधिकारीसित खुलेर पटक–पटक भेटवार्ता गरे। परिणाममा चुनाव नजिकिँदै जाँदा भुटानलाई एलपी ग्यासमा दिइने भारतीय अनुदान हटाइएको हाउगुजीबाट उनको राजनीतिक यात्रा सधैंका लागि समाप्त भयो। यस्ता भित्रभित्रै गुम्सिएका, डराइएका अनगिन्ती फेहरिस्त खोतल्न र ओकल्न बाँकी छ।

ब्रिटिस साम्राज्यवादबाट भारत मुक्त भएपछि सन् १९४९ मा सन्धि हँुदा भुटान सुरक्षा र परराष्ट्र नीतिमा भारतमाथि भरपर्ने भयो। ब्रिटिस–भारतद्वारा अतिक्रमित २ हजार ७ सय ५० वर्गमाइल भूभागमध्ये केवल ३२ वर्गमाइल देवानगिरि मात्र फर्काइदिने सर्तमा अस्थायी क्षतिपूर्ति वृद्धि गरी पाँच लाख रुपैयाँ भारतले भुटानलाई दिँदै रह्यो। उक्त सन्धिको धारा २, ८ र ९ का सम्बन्धमा राष्ट्रवादी बुद्धिजीवीहरूले असमान सन्धिको संज्ञा दिँदै आए पनि सन् २००७ फेबु्रअरी ८ मा परिमार्जित भएको छ। नयाँ सन्धिमा ब्रिटिसकालदेखि क्षतिपूर्ति दिइँदै आएको भुटानी डुवर्स भूमि परोक्ष रूपमा भारतको आधिपत्यमा गाभिएको छ। वार्षिक क्षतिपूर्ति दिइने प्रावधान छैन। पुरानो सन्धिको धारा २ मा उल्लेखित प्रावधानहरू हटाइएका छन्। तर अघोषित सुरक्षाको बहानामा इम्ट्राट र दन्तक फेरि पनि भुटानभित्रै छन्। 

भुटानको उत्तरी जिल्ला गासाको माथिल्लो गोरुजुरे भूभाग पुरै निमोठिँदा सुरक्षा र परराष्ट्र नीति अँठयाइरहेको छिमेकीलाई दुखेन। सन् १८६५ देखि क्षतिपूर्ति दिइँदै आएको भूमि आफ्नो बनाइँदा ग्लानि महसुस भएन। तर अर्को छिमेकीबाट दोक्लाम पनि दाबी गरिने वातावरण बन्दै जाँदा आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षामा खतरा देख्ने प्रवृत्तिले पञ्चशीलका सम्झौता छताछुल्ल पारिने आशङ्का बढेको छ। पूर्वको अरूणाचल प्रदेशदेखि जम्मु–कास्मिरसम्म भुटान, नेपालसहित भारत र चीन आपसमा जोडिएका लामो सीमारेखाभित्र नदेखिएका समस्याहरू रहे पनि सीमा नजोडिएको दोक्लाममात्र कसरी संकटग्रस्त स्थल आँकियो? प्रश्न अनुत्तरित छ।

हालको सीमा विवादबारे भुटानले झिनो आवाज उठाइरहँदा तेस्रो पक्षको आवश्यकता छ भन्ने बुझ्नु हँुदैन। चावासुम ड्रिग्लाम–नाम्जा, जीएनएच (राष्ट्रिय खुसियाली) को बन्देजका कारण खुलेर बोल्न नसकेका अधिकांश भुटानी जनता र सरकारी पक्ष पनि द्विपक्षीय समाधान खोजिने पक्षमा छन्। भुटान र भुटानीका लागि भारत र चीन दुवै असल छिमेकी मुलुक हुन्। जोगी र भंैसीको डर राखेर सानो मुलुकको सीमालाई युद्धसाधन बनाइनु कति सादर्भिक हुनजान्छ, भयावह स्थितिप्रति दुवै परिचित छन्। सानो हिमाली अधिराज्यभित्र विसाल भारतीय राजनीति झांगिएको विषयमा चीन पूर्ण अवगत छ। साठीको दशकको प्रयास विफल भएपछि भुटानको आन्तरिक समस्या या विकासतर्फ चीनले कुनै सरोकार राखेको देखिंँदैन। भुटानको विकासमा भारतको ठूलै योगदान छ। भारतीय रवाफ गलत र चीन सही मार्गमा छ भन्न सकिन्न। दुवै मुलुक कैयौंपटक आम्ने–साम्ने भइसकेका अनुभवी, भुक्तभोगी मुलुक हुन्। विश्वास गरौं, अवश्य पनि दोक्लाम भूमि विश्वयुद्ध उद्घाटनको रिबन कटाउन अग्रसर हुने छैन। भुटानका तर्फबाट मध्यस्थताको अहं भूमिका निर्वाह हुन जरुरी छ। यसतर्फ कदम अविलम्ब अघि बढाइएको हेर्न विश्व समुदाय आतुर छ।

भुटान–चीन विवाद समाधानमा कुनै तेस्रो पक्षको सहयोगको अपेक्षा गरिनुहुन्न। दुवै मुलुकबाट मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध स्थापित गरिने विषयमा सन् १९८८ र १९९८ मा भएको बेइजिङ सम्झौताका सीमाभित्र रहेर समाधान खोजिनुपर्छ। वाक्युद्ध, क्षेत्रफल, संख्या, सामथ्र्य र शक्ति प्रदर्शनजस्तो स्वछन्दताको अनर्गल कसैका लागि शोभनीय हुँदैन। छिमेकी मुलुक चीनले आफ्नो सीमासम्म मोटरेबल सडक ल्याएको खुसियालीमा रमाएका नेपाली जनताजस्तै भुटानी पनि उत्तरतर्फ प्रशस्तै बाटाहरू जोडिएर रमाउन पाउने प्रतीक्षामा छन्। जो दुवै छिमेकी मुलुकहरूको सौहार्दताबाट मात्र सम्भव छ।

पौड्याल भुटान पिपुल्स पार्टीका अध्यक्ष हुन्। 

प्रकाशित : श्रावण २०, २०७४ ०८:४५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT