बालबिहेले बिथोलेको जीवन

सम्झना वाग्ले भट्टराई

काठमाडौँ — चितवन जिल्लाको इच्छाकामना गाउँपालिकाको हात्तीवाङमा हामी पुग्दा विष्णुमायालाई हतार थियो । चिटिक्क लुगा र मेकअपमा ठाँटिएकी उनी कसैको प्रतीक्षामा थिइन् । भान्साबाट खानाको मिठो बास्ना आइरहेको थियो । उनका आँखा अधैर्य थिए र तारन्तार बाटोतर्फ कसैलाई खोजिरहेका थिए ।

विष्णुमाया उमेरले २८ वर्ष लाग्दै थिइन् । अनुमान गरौं, घरमा एक्लै उनको प्रतीक्षा कसको लागि थियो होला ? के प्रेमी उनलाई भेट्न घरमै आउँदै थिए ? के हाम्रो उपस्थितिले उनको प्रेमीसँगको एकान्तलाई बाधा हाल्दै थियो ? उनका ती आँखा नवविवाहित छोरी–ज्वाइँ आगमनको प्रतीक्षामा रहेछन् । उनकी १४ वर्ष पुग्न ४ महिना बाँकी रहेकी छोरी प्रेमबिहे गरेर आमा भेट्न आउँदै थिइन्, ज्वाइँसँगै ।

यो अपवाद घटना होइन । चेपाङ समुदायको बाहुल्य भएको यस गाउँपालिकामा बालविवाह गर्ने प्रशस्त भेट्न सकिन्छ । कान्छो जिल्ला नवलपुर (तत्कालीन नवलपरासी जिल्ला राज्य पुन:संरचनापछि अहिले नवलपुर र नवलपरासी दुई जिल्लामा विभक्त छ) को पहाडी बस्ती डेढगाउँको एउटा होटलमा खाना खाने क्रममा खाना थप्न आएकी एक फुर्तिली नानीले पछाडि पिठ्युँमा सानो बच्चा बोकेकी थिइन् । त्यो उनकै बच्चा थियो । मैले ती बहिनीसँग कुरा गरेँ ।

उनले १३ वर्षको उमेरमा उनले १५/१६ वर्षको केटासँग भागीविवाह गरेकी थिइन् । भरतपुर बसेर ज्याला मजदुरी गर्दागर्दै उनी गर्भवती भइछिन् । ‘म काम गर्न नसक्ने भएपछि श्रीमान रिसाउन थाल्यो । रक्सी खाएर पिट्न थाल्यो । अन्तिममा डेरा आउनै छाड्यो,’ उनले सुनाइन्, ‘दुई सातासम्म नआएपछि म घर गएँ । सासुले पस्नै दिनुभएन । श्रीमानसँग भेट भएन । त्यसपछि माइत गएँ । छोरा त्यहीँ जन्मियो ।’ छोरा ३ महिनाको भएपछि उनी एक्लै भरतपुर गएर अर्कोसँग बिहे गरिछिन् । त्यसपछि होटलमा काम थालेकी उनले भनिन्, ‘छोराको पनि जिम्मेवारीले केही नसोची दोस्रो बिहे गरेँ ।’

बच्चाले बच्चा जन्माएपछिको विडम्बना !
इच्छाकामना गाउँपालिका चितवनकी एक किशोरीले आफ्नो कथा सुनाइन्, ‘१३ वर्षकी थिएँ, स्कुल पढ्थेँ । फुपू कम उमेरमै बित्नुभएको थियो । ३५ वर्षका पुसाईं (फुपाजू) लाई सम्झाउँदै बुबाले जेठी छोरी दिन्छु भन्नुभएको थियो रे । त्यही वचन राख्न बुबाले पुसाईंसँग मेरो बिहे गरिदिनुभयो । बिहेपछि पढाइ छुट्यो । पुसाईंसँग बस्न मन लाग्दैनथ्यो । कहिले कता कहिले कता बस्थेँ । बिहेको एक वर्षपछि यस्तै रहेछ भनेर पुसाईंसँगै बस्न थालेँ । ३ छोरा जन्मिए । पछि सानातिना कुरामा झगडा पर्न थाल्यो । अहिले छुट्टै बसेको छु । गुजारा चलाउन के गर्ने थाहा छैन ।’

गत वर्षे फागुनमा सुर्खेत सहारेको दलित बस्तीमा पुग्दा भेटिएका सबैजसो महिला १३/१४ वर्षमै बिहे गरेका र १५ वर्ष पुग्दा–नपुग्दै बच्चा जन्माइसकेका भेटिएका थिए । त्यस्तै डडेलधुराको दोबाटेमा भेटिएकी १९ वर्षीया किशोरी भेटिएकी थिइन् । उनका तीन छोराछोरी थिए, पहिलो छोरा ५ वर्षको भने पछिल्लो काखकी छोरी ४ महिनाकी ।

यी बालबिहे र त्यसपछिका परिणामका केही तस्बिर हुन् ।

नेपाल डेमोग्राफिक एन्ड हेल्थ सर्भे, २०१६ अनुसार नेपालमा महिलाको पहिलो विवाहको औसत उमेर १७.९ वर्ष छ । यस प्रतिवेदन अनुसार २५ देखि ४९ वर्ष उमेर समूहका १३ प्रतिशत महिलाले १५ वर्षभन्दा कम उमेरमा, ५२ प्रतिशत महिलाले १८ वर्षभन्दा कम उमेरमा र ७१ प्रतिशत महिलाले २० वर्षभन्दा कम उमेरमा विवाह गरेका छन् । पुरुषको सन्दर्भमा भने यो क्रमश: ३ प्रतिशत, १९ प्रतिशत र ३८ प्रतिशत छ ।

राष्ट्रिय जनगणना २०६८ का आधारमा १०–१८ वर्ष उमेर समूहका ५९ लाख ९५ हजार १ सय १३ जनामध्ये ३ लाख ४२ हजार ७ सय ४६ जना (५.७ प्रतिशत) को १८ वर्ष नपुग्दै विवाह भएको देखिन्छ । १०–१८ वर्ष उमेरभित्र विवाह गर्नेमा सबैभन्दा बढी मधेसी (१०.२ प्रतिशत), मधेसी दलित (१०.२ प्रतिशत), पहाडी दलित (७.८ प्रतिशत), पहाडी जनजाति (५.६ प्रतिशत) र मधेसी जनजाति (५.२ प्रतिशत) छन् । यस उमेर समूहमा विवाह गर्नेमा सबैभन्दा कम पहाडी बाहुनमा २.४ प्रतिशत र त्यसपछि नेवारमा २.६ प्रतिशत छ ।

त्यसो त विवाह व्यक्तिको स्वविवेकीय अधिकार हो । तर पनि विवाहलाई व्यवस्थित गर्न हरेक देशले विवाहयोग्य उमेर कानुनमै तोकेको हुन्छ । नेपालको कानुनले २० वर्षलाई न्यूनतम विवाहयोग्य उमेर मानेको छ । संविधानले बाल विवाहलाई बाल अधिकार हननका रूपमा लिएको छ । संविधानको धारा ३९ (५) ले बालविवाह गर्न नपाइने भनी यी कार्य संघीय कानुन बमोजिम दण्डनीय हुने व्यवस्था गरिएको छ ।

यस्तो संवैधानिक, कानुनी व्यवस्थाका बाबजुद पनि बाल विवाहको अवस्था र त्यसको परिणाम भयावह छ । सुदूर पश्चिमको डडेलधुरादेखि चितवतनसम्मका माथि उल्लेखित प्रतिनिधि घटनाले बाल विवाहको चरित्र र परिणाम एकै किसिमको रहेको देखाउँछ । बालविवाह आफैमा समस्या हो वा होइन, बहसको विषय होला, तर त्यसबाट सिर्जित परिणाम भने दु:खद छन् ।

किशोर–किशोरीमा यौनजन्य उत्सुकतालाई व्यवस्थापन गर्न नसक्दा बालविवाह बढेको देखिन्छ । पछिल्लो समयम सञ्चारका माध्यमको बढ्दो प्रयोग र यसमार्फत यौनजन्य सामग्रीमा सहज पहुँचले पनि उनीहरूलाई कम उमेरमै यौन तथा बिहेतर्फ आकर्षित गरेको देखिएको छ । बाल विवाहका परिणामस्वरूप व्यक्ति शिक्षाबाट वञ्चित हुने, शिक्षाको अभावमा रोजगारीको अवसरका विकल्प कम हुने, परिणामत गरिबीको दुष्चक्रमा पँmस्ने गरेको देखिन्छ । सानै उमेरमा बिहे गर्दा आफ्नो स्वास्थ्य र समग्र जीवनमात्र होइन, जन्मने बच्चाको जीवन तथा भविष्य जोखिमपूर्ण हुनसक्ने यथार्थ बुझ्न नसक्दा किशोर–किशोरीले बिहे गरेको देखिन्छ । बाल विवाह गरेकाहरू आमाबुबा बनेपछि पछुताउँछन् । तर ढिलो भैसकेको हुन्छ । कानुनले बिहे गर्ने उमेर २० वर्ष कायम गर्नुको औचित्यसहित जनचेतनामूलक कार्यक्रम किशोर–किशोरी र तिनका अभिभावक लक्षित गरेर सञ्चालन गर्नु उपयोगी हुन्छ ।

समाजमा समस्या छ, त्यसैले त समाधानको बाटो खोज्नैपर्ने भएको छ । समस्याको जरामा गरिबी छ । गरिबीले शिक्षासम्मको पहँुचमा अवरोध पुर्‍याउँछ । शिक्षाको अभावमा चेतना स्तरमा कमी आउँछ । चेतनाको अभावले सामाजिक समस्या सिर्जित हुने गर्छन् र ती समस्याबाट कसरी बाहिर निस्कने भन्ने उपाय पनि भेटिँदैन । गरिबी, अशिक्षा र चेतनाको अभाव एकअर्कामा नछुट्टिनेगरी जेलिएका हुने रहेछन् । गरिबीको यस्तो दुष्चक्रबाट बाहिर नआउँदासम्म यस्ता समस्या ज्युँकात्युँ रहन्छन् ।

अन्त्यमा, चेपाङ समुदायको बाहुल्य रहेको इच्छाकामना गाउँपालिकाको काउलेको चर्चा पहिल्यै सुनेकी थिएँ । त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा एकपटक चर्चा चलेको थियो कि त्यहाँ १/२ वर्षका बच्चालाई जाँड वा रक्सी खुवाउँछन् रे, ताकि आमाबुबा काममा जाँदा बच्चा सुतिरहुन् । अहिले आफ्नै आँखाले देखेर आएँ । यस्तो जीवन बाँच्न अभिशप्त नेपालीलाई पनि ‘समृद्ध नेपाल सुखी नेपालीको नारा’ले छोओस् ।

Yamaha

Esewa Pasal

प्रकाशित : श्रावण ८, २०७५ ०७:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

सामाजिक मनोविज्ञान र भ्रष्टाचार

व्यक्तिको सफलताको मापन उसले गरेको आय आर्जनको आयतनसँग हुने गर्छ, त्यसको मुहान जस्तोसुकै किन नहोस् ।
सम्झना वाग्ले भट्टराई

काठमाडौँ — सुनेको कुरा : यो त्यतिखेरको कुरा हो रे, जतिबेला नेपाल (काठमाडौं ?) मा अहिलेका जस्ता संस्थागत न्यायिक व्यवस्था थिएन । तर त्यतिबेला पनि खराब काम गर्ने, भ्रष्ट आचार भएका व्यक्ति हुने गर्थे । त्यस्ता भ्रष्टहरूलाई उनीहरूको खराब कर्म कबुल गराउन कालभैरवको अगाडि लगेर बकाइने गरिन्थ्यो रे ।

कालभैरवको अगाडि हत्तपत्ति कसैले झुट बोल्थेनन् रे, किनकि भैरवको अगाडि झुट बोले तत्कालै रगत बान्ता गरेर उसको मृत्यु हुन्थ्यो रे । उसले कुकर्म स्वीकारेपछि त्यही अनुसारको सजाय हुन्थ्यो रे ।

हो, त्यो समय एउटा भ्रष्टाचारीलाई कालभैरवको अगाडि बकाउने निर्णय भएछ । त्यसपछि ऊ धेरै बेचैन भएछ । बेचैनीबारे उसकी आमाले सोधिछन् । उसले सविस्तार बताएछ । आमाले एकछिन सोचेर भनिछन्, ‘बाबु तँ आफ्नो सबै लुगा फुकालेर यहाँ आइज त ।’ एकछिन अनकनाए पनि उसले सबै लुगा खोलेर आमा भए ठाउँ गएछ । आमाले अधबैंसे उमेरको त्यो छोरालाई आफ्नो दूध चुस्न लगाइछन् । र त्यो भ्रष्ट छोरोले त्यसै गरेछ । त्यस बीचमा आमा–छोराबीच केही कुरा भएछ । भोलि भयो । बकाउन उसलाई कालभैरवको अगाडि पुर्‍याइएछ । सुन्न र हेर्नका लागि धेरै मान्छे जम्मा भएका थिए । उसले उपस्थित सबैका सामु भनेछ, ‘म नाङ्गै आमाको काखमा बसेर आमाको दूध चुसेको समयपछि मैले कुनै अपराध कर्म गरेको छैन । त्योभन्दा अघि मैले के–के गरेंँ, मलाई केही भन्नु छैन ।’ त्यसपछि उसले उन्मुक्ति पाएको थियो रे । मान्छेको त्यो हदसम्मको धुत्र्याइँ देखेर कालभैरव पनि हैरान भएछन् रे ।

अहिलेको परिदृश्य : भ्रष्ट नियत र आचरणका विविध प्रवृत्तिबाट आममान्छे हैरान भएका छन् । यातायात सिन्डिकेटवालाको आन्दोलन, प्रतिस्पर्धी बजारमा ब्याज वृद्धि विरुद्धमा बैंकहरूको कार्टेलिङ, चुहावट गर्न पाउनुपर्छ भन्ने पेट्रोलियम ढुवानी व्यवसायीहरू, मनपरी भाडा लिन पाउनुपर्छ भन्दै गरिएको ट्याक्सी ड्राइभरहरूको आन्दोलन जस्ता विषयले हाम्रो सामाजिक मानसिकताको भयावह तस्वीर देखाउँछ ।

शक्ति र स्रोतमा पहुँच हुनेले नै यसको बढी दुरुपयोग गर्ने रहेछन् । राणा शासनमा राज्यको स्रोत र शक्तिको सबैभन्दा बढी दुरुपयोग राणाहरूले गर्थे । कुनै समयमा यो प्रवृत्ति राजदरबार र त्यसका आसेपासेमा केन्द्रित थियो । पछि यस्ता दुरुपयोग सिंहदरबार केन्द्रित हुनथाल्यो ।

अहिले गाउँ–गाउँमा पुगेको सिंहदरबारमा पनि यो संक्रमण फैलिएको समाचार पढ्न पाइन्छ । अहिले आएर यस्तो प्रवृत्तिको व्यापकता अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग, अदालत, प्रहरीजस्ता अनियमितता, भ्रष्टाचार तथा आपराधिक क्रियाकलाप नियन्त्रणका लागि स्थापित संस्थाहरूसम्म पुगेका समाचार छताछुल्ल हुनुले स्थिति अझै भयावह भएको प्रस्ट हुन्छ । भ्रष्टाचार सम्बन्धी बहसमा सरकार, राजनीतिक दल, तिनका नेता–कार्यकर्ता, सरकारी कर्मचारी तथा सरकारी कार्यालयहरू सतहमा देखिने गर्छन् । यस्ता बहसमा गैरसरकारी संस्था तथा निजी क्षेत्रमा विद्यमान ठूलो भ्रष्टाचार भने सधैं ओझेलमा परेको छ । सार्वजनिक बहस र समाचारका विषय नबने पनि गैरसरकारी तथा निजी संस्थाहरू पनि भ्रष्टाचारबाट अछूत छैनन् भन्न हिच्किचाउनु पर्दैन ।

शक्ति र स्रोतको मुहानमा बस्नेहरूले नै यसको दुरुपयोग गरेपछि यस्तो प्रवृत्तिको निवारण पनि असम्भवप्राय: हुने नै भयो । यस्तो परिस्थितिमा भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि भनेर बनाइएका विविध नीतिगत तथा संस्थागत व्यवस्था कतिबेला र कसका लागि सक्रिय बन्छन् र कतिबेला नियतवश मृतप्राय: जस्तै बन्छन् भन्ने दृष्टान्त प्रशस्त छन् । अहिले त जनताका प्रतिनिधिहरू पनि अनियमितताको जगमा उभिएका प्रमाण खुला छन् । निर्वाचनको सुरुवाती क्षणमा उम्मेदवार चयनदेखि समानुपातिक प्रतिनिधित्वको निक्र्योलसम्म बढाबढमा खरिद–बिक्री हुने विषय अब नौलो रहेन । यो धरातलमा उभिएकाहरू जनताको प्रतिनिधिका रूपमा उपस्थित हुन पाउनुलाई केही अपवाद बाहेकले राज्यको स्रोत दोहन गर्न लाइसेन्स पाए जस्तो गर्छन् । यो उनीहरूको व्यवहारले पुष्टि गर्छ । उनीहरूको ध्यान मूलत: खुद्रेभन्दा पनि नीतिगत भ्रष्टाचारतर्फ केन्द्रित भएको देखिन्छ । भड्किलो बन्दै गएको चुनाव, नेताबाट प्रत्यक्ष र तत्काल आर्थिक लाभको आस गर्ने मतदाता, विविध नियुक्तिका लागि नेताको ढोका चहार्दै हिँड्ने तथाकथित बुद्धिजीवी आदि सबै भ्रष्टाचारका स्रोत हुन् ।

वास्तवमा समस्या हाम्रो सामाजिक मूल्य–मान्यता पनि छ । अझै पनि समाज सम्पत्ति र शक्तिपूजक छ । हाम्रा सामाजिक आदर्श पनि विशृङखलित हुँदै गएका छन् । हाम्रा अमूर्त आदर्श मौका नपाउन्जेलसम्म मात्र टिक्छन् । एक त हामीसँग सर्वस्वीकार्य आदर्श व्यक्तित्वको अभाव छ । तुलनात्मक रूपमा निष्पक्ष र निष्कलङ्क व्यक्तित्वलाई पनि प्रायोजित रूपमा हिलो छ्यापिएको तथ्यलाई हामी नबुझे जस्तो गर्छौं ।

एक पटक भ्रष्टाचार सम्बन्धमा उच्च सरकारी अधिकारीहरूसँग भएको अन्तरक्रियामा संलग्न भएकी थिएँ । त्यहाँ निजामती कर्मचारीको आदर्श ‘लीलामणि’ कि ‘चूडामणि’ भन्नेमा छलफल भयो । छलफलको निष्कर्ष लगभग यस्तो थियो– अधिकांश कर्मचारी ‘चूडामणि’ बन्न चाहन्छन्, तर समाजले ‘लीलामणि’ देखोस् भन्ने चाहन्छन् । यही विरोधाभासमा हाम्रो सामाजिक मनोविज्ञान रुमल्लिएको छ । समाज अझै पनि चूडामणि प्रवृत्तिको पूजक छ । व्यक्तिको सफलताको मापन उसको मिहिनेत र इमानदारिताभन्दा पनि उसले गरेको आय आर्जनको आयतनसँग हुने गर्छ, त्यसको मुहान जस्तोसुकै किन नहोस् ।

विरोधाभास : पढ्दै गरेको विद्यालयसँग छोरा खुसी थिएन, न हामी अभिभावक नै सन्तुष्ट थियौं, उसको सिकाइसँग । त्यसैले उसको विद्यालय फेर्ने निर्णय गर्‍यौं र विद्यालय खोज अभियान सुरु भयो । बसेको ठाउँबाट विद्यालयसम्मको दूरी, खुल्ने र विदा हुने समय, एकाध समाचारमा आएका बाहेक अन्य विद्यालयको पढ्ने–सिक्ने वातावरणजस्ता विविध कारणले सरकारी/सामुदायिक विद्यालयहरू कामकाजी एकल परिवारमैत्री छैनन् । साथीहरूको सुझावमा राजधानीका मध्यम खालका भनिने निजी विद्यालयहरूको भ्रमण गरेँ । हरेकजसोमा विविध शीर्षकमा टुक्र्याइएका कुल भर्नाशुल्क पचास हजारभन्दा बढी र मासिक शुल्क दस हजारभन्दा बढी थिए । विद्यार्थी युनियनका आन्दोलन, मन्त्रीका भाषणबाजी जेजसरी प्रचारित भए पनि विद्यालयको वास्तविकता यही हो । अर्कोतर्फ घर भाडा बाह्र हजार । त्यसमाथि बिजुली, पानी, फोहोर, इन्टरनेट, टिभी शुल्क आदि गरेर झन्डै पन्ध्र हजार
घर भाडा शीर्षक अन्तर्गत जान्छ ।

आकर्षक मानिएको सरकारी जागिरको शाखा अधिकृत तहको कर्मचारीको मासिक तलब तीस हजार रुपैयाँ हाराहारीमा हुन्छ । त्यसमाथि सञ्चय कोषमा केही कटाएपछि हातमा पर्ने त्यही पुगनपुग सत्ताइस हजार मात्र । यति रुपैयाँ त घर भाडा र छोराको (त्यो पनि एउटामात्र बच्चा) विद्यालय शुल्कका लागिमात्र ठिक्क हुन्छ । अब खाना, लुगाफाटा, बिरामी पर्दाको औषधीमूलो, विभिन्न सामाजिक पर्वहरूमा सहभागिता, जागिरेसँग केही आफन्तको आशा, यी सबको व्यवस्थापन कसरी गर्ने ?

त्यसमाथि अझै अधिकांश परिवारमा विविध व्यवहारिक कठिनाइका कारण एकजना मात्र कमाउने काममा जाने प्रवृत्ति छ । यसले कमाउने मान्छेमा अतिरिक्त प्रेसर पर्छ नै । बालबच्चाको शिक्षामा लगानी तथा आकस्मिक रूपमा स्वास्थ्यमा आउन सक्ने समस्याको चिन्ताले मान्छेले अतिरिक्त कमाइ र बचतको मोह राखेको हुन्छ । त्यस्तै सकेसम्म राजधानी नत्र कुनै सहरी क्षेत्रमा आफ्नै घरको सपनाले पनि अतिरिक्त र अवैध आयतर्फ प्रेरित गरेको देखिन्छ । सरकारले शिक्षा, स्वास्थ्य आदिमा आवश्यक सुविधा दिनसकेको छैन । त्यसैले पनि अतिरिक्त आयप्रतिको झुकाव अहिलेको हाम्रो परिवेशमा सामान्य मानवीय प्रवृत्तिभन्दा बढी आपराधिक भन्नु पनि भित्रैबाट स्वीकार्न गाह्रो लाग्छ ।

आवासको व्यवस्था सहज, सरल र कम खर्चिलो होस् । शिक्षा र स्वास्थ्यजस्ता विषयमा सरकारले आवश्यक व्यवस्था गरोस् । राज्यले आधारभूत आवश्यकताको सहज व्यवस्थापन गरिदिएपछि त अतिरिक्त कमाइप्रतिको लोभ पनि स्वभावैले कम हुन्छ । अनि राज्यका अंगहरू कारबाहीमा कठोर र इमानदार भए भ्रष्टाचारमा कमी आउने विश्वास गर्न सकिन्छ । यो नै भ्रष्टाचार नियन्त्रणको दिगो उपाय हुनसक्छ ।

अन्त्यमा, हाम्रो मनोविज्ञानमा गढेर रहेका र अंकमा मापन गर्न नसकिने भ्रष्टाचारबारे हामी अझै अगणित छौं । मौकामा चौकाजस्ता भनाइले हाम्रै सामाजिक मनोविज्ञानलाई चित्रित गर्छ । त्यस्तै भगवानसँग पनि भाकल गर्ने र वरदान माग्ने हाम्रो चलन छ । भगवानलाई पनि लेनदेनको लोभमा आफ्नो आवश्यकता र चाहना पूरा गर्ने प्रवृत्ति रहेकामा त्यो बेला कालभैरवलाई त्यस्तो ‘अफर’ आयो कि आएन होला कुन्नी ?

wagle.samjhana@gmail.com

प्रकाशित : जेष्ठ ४, २०७५ ०७:४७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT