सडकमा उठेका आवाज

श्रीकृष्ण अनिरुद्ध गौतम

काठमाडौँ — डाक्टर गोविन्द केसीको पन्ध्रौं अनशनले राष्ट्रिय सोचाइको धारालाई प्रचलित धारणाभन्दा पृथक मोड दिएको छ । यसबीच जनस्तरदेखि बौद्धिक तप्कासम्म उद्वेलित भएकाले बहसको परिधि व्यापक भएको छ । बहस अब चिकित्साशास्त्र अध्ययनमा मात्र सीमित रहेको छैन, यसको परिक्षेत्र राज्यको चरित्रसम्म विस्तारित भएको छ । सडकमा नयाँ आवाज उठ्न थालेका छन् ।

समग्र शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रलाई व्यापारीकरणबाट मुक्त गर्नुपर्ने नवीन चर्चा थालिएको छ । राज्यको समग्र चरित्रमाथि प्रश्न गरिएको छ । सरकारमा बस्नेहरूमा वास्तविक जनप्रतिनिधिमा हुनुपर्ने स्वभाव र सेवाभाव भएन जस्ता विषयहरू उठेका छन् । पटक–पटकका आन्दोलन र विभिन्न शैलीका संघर्षबाट प्राप्त लोकतन्त्र खोजेको जस्तै लोकहितकारी किन भएन/हुन सकेन ? प्राज्ञिक चासो छ ।

लोकतन्त्र भन्नु राज्य र नागरिक बीचको अन्तर मेट्नु हो । आफूले रोजेका शासक आफू सरहका हुन्छन् र तिनीहरू जनताको दु:खसुखमा साथ हुन्छन्, यही नै प्रतिनिधिमूलक लोकतन्त्रको मूल मर्म हो । चुनाव हुन्जेल सब ठिकठाक जस्तो हुन्छ, तर जब चुनाव सकिन्छ र सरकार बन्छ, सरकार मालिक पल्टिहाल्छ । सरकारका मुखियालाई दम्भले घेर्छ । मन्त्रीहरूको अनुहार फेरिन्छ, व्यवहार बदलिन्छ ।

Yamaha

यी विषय प्राय: सुषुप्त र कहिलेकाहीँ उजागर हुने गरे पनि अहिलेजस्तै मुखर भने विरलै भएका थिए । चिकित्साशास्त्र अध्ययन नितान्त व्यापारिक नबनोस्, यो सक्दो नागरिकमुखी होस् र देशभर विस्तार भई सबै क्षेत्रका मानिसलाई लाभ पुर्‍यायोस् भनेर एउटा डाक्टर आमरण अनशनमा तर संसद्को दुई तिहाइ समर्थनका अधिपति एवं स्वयं प्रधानमन्त्री खड्गप्रसाद शर्मा ओली अनशनबारे ख्यालठट्टा गर्न गरिहेका हुन्छन् । अनशन एउटा याचना हो, प्रार्थना हो । यसै पनि प्रार्थनालाई गिल्ला गर्नु हुँदैन, उच्चासनमा बसेको मानिसले त झन् गर्नै हुँदैन । तर ओलीको हाउभाउ, मुद्रा र प्रस्तुतिबाट उनलाई यो दुई तिहाइले सम्पूर्ण पृथ्वीकै अधिपति चक्रवर्ती सम्राट् नै बनाएको भ्रम उत्पन्न भएको प्रतीत हुन्छ ।

पद्धतिले निश्चय नै जनउत्तरदायी शासन परिकल्पना गरेको छ । त्यही भावना अनुसारै शासन गर्ने वाचा गरेर प्रतिनिधि चुनिएकाहरू भने अपेक्षा विपरीत आचरणमा प्रस्तुत हुन्छन्, एकपटक होइन बारम्बार । यसको उपचार के छ ? पद्धति, प्रणाली उन्नत तर त्यसको सञ्चालनमा खटिएका मान्छे उन्मत्त भइदिए के गर्ने ? दशकौंसम्मका राजनीतिक अस्थिरताका कारण वाक्कदिक्क नेपालीले राजनीतिक स्थायित्व सहितको सरकार पाउँदा राहत महसुस गरेका थिए । तर त्यो राहत धेरै दिन टिकेन ।

किनभने शासन सञ्चालकहरूले स्थायित्वलाई नि:सर्त ठाने । स्थायित्व जथाभावी, मनलागी गर्ने छुट होइन । लोकतन्त्रमा आवधिक स्थायित्वसँग पनि अनेक सर्त हुन्छन् । सर्वप्रथम त यसमा संसद्को होइन, नागरिककै सर्वोच्चता हुन्छ । प्रधानमन्त्री ओली, गृहमन्त्री रामबहादुर थापा, शिक्षामन्त्री गिरिराजमणि पोखरेलले बुझेजस्तो मात्रै होइन लोकतन्त्र । लोकतन्त्रमा संसद् नागरिक अधीनस्थ आवधिक प्रतिनिधि संस्था हो, सर्वेसर्वा होइन । त्यसैले यदि नागरिक स्तरबाट कुनै विषय विशेषमा विरोध भएमा संसद्ले त्यसमाथि जोरजबर्जस्ती गर्नु हुँदैन । गरे अनर्थ हुन्छ ।

कतिपय लोकतान्त्रिक मुलुकमा संसद् र नागरिकको स्वर बाझेमा विवादित विषयहरूलाई जनमत संग्रहमा लैजाने गरिन्छ । बहुसंख्यक जनमतले दिएको निर्णय अनुसार नै ऐन–नियम बनाइन्छ । स्वीटजरल्यान्डमा त विवाद उत्पन्न हुनासाथै जनमत संग्रहमा लैजाने प्रचलन छ । दुई वर्षपूर्व बेलायतमा युरोपियन युनियनसँगै बस्ने कि अलग हुने विषयमा जनमत संग्रह भयो ।

त्यसमा त्यहाँका तत्कालीन प्रधानमन्त्री डेविड क्यामरुनले आफ्नो पक्ष पराजित भएकाले पदबाट राजीनामा नै दिएका थिए । त्यसैले जतिखेर सरकार र प्रतिपक्ष होस् अथवा स्वतन्त्र लोकपक्षबीच कुनै विषय विशेषमा चरम विवाद हुन्छ भने त्यतिबेला उक्त सवाललाई कुनै पनि पक्षले आफ्नो प्रतिष्ठासँग जोड्नु हुँदैन । विवादित विषयलाई स्थगित गरी अर्कै न्यायसंगत मार्ग अवलम्बन गर्नु सर्वाधिक उपयुक्त हुन्छ ।

चिकित्सा शिक्षा अध्ययन विषयक विवाद लम्बियो । यसलाई अरू लम्ब्याउनतर्फ नलागेर केसीका मागलाई सम्बोधन गर्ने हिसाबले एउटा निष्कर्षमा पुगिहाल्नुपर्छ । तर अब यतिमात्रै होइन, शिक्षा र स्वास्थ्यसित सम्बन्धित यावत् विषयमाथि पुनरावलोकन गर्नुपर्ने भएको छ । यसबारे नयाँ बिन्दुबाट सोच्नु पर्नेछ । विश्वका अरू मुलुकका अनुभवहरू हेर्नु पर्नेछ । शिक्षा र स्वास्थ्यलाई लोकसापेक्ष बनाउनु पर्नेछ ।

उदारीकरणका नाममा शिक्षा र स्वास्थ्यमा २०४८ सालपछि प्रवेश गराइएको व्यापारीकरणको दुश्चक्रले आज आएर एउटा अजंगको रूप धारण गरिसकेको छ । देशको प्रत्येक घरपरिवार विशेष गरेर निम्नदेखि मध्यमवर्ग आय वर्गसम्म यस विभीषिकाबाट आक्रान्त छ । राज्यलाई शिक्षा र स्वास्थ्यमा फस्टाएको व्यापारबाट कर लिने तर सेवा नदिने, दिए पनि न्यूनतम दिने गैरउत्तरदायी संस्थाका रूपमा परिणत गरिएको छ । शिक्षा र स्वास्थ्यजस्ता आधारभूत आवश्यकता नाफामुखी व्यवसाय भएका छन् । शिक्षामा सम्पूर्ण आर्थिक भार अभिभावकमाथि छ । स्वास्थ्योपचार खर्चले व्यक्तिको बचत, घरखेत, व्यवसाय एवं पारिवारिक आर्थिक सुरक्षा नै धरापमा पारेको छ ।

राज्य मातहतका शैक्षिक संस्थाहरू चरम राजनीतीकरणका कारण ध्वस्तप्राय: छन् । स्वास्थ्यसेवा सरकारीमै पनि सुपथ छैन र केही अपवाद अस्पताललाई छोडेर सेवा प्राप्त गर्नु झर्कोलाग्दो र अविश्वसनीय छ । शिक्षा र स्वास्थ्यलाई पुरै राजकीयकरण गरेपछि निजीबाट छुटकारा पाए पनि कतै अर्को पासोमा त परिने होइन भन्ने आशंका उत्तिकै छ । किनभने मालपोत, विद्युत, टेलिकम र यावत् सरकारी कार्यालयले दिने सेवाको स्तर र त्यहाँ यातना नबेहोरेको सेवाग्राही नेपाली भेटिँदैन । कुनै पनि सरकारी कार्यालयमा घुसको पोको नलिई गए काम हुँदैन भन्ने त स्कुटी चालकको लाइसेन्स लिन जानेलाई पनि थाहा छ ।

निजीबाट हुने लुटको उपचार राजकीयकरण हो भनिरहँदा सरकारीमा चलिरहेको दलाली, पीडादायी प्रक्रिया, कर्मचारीका गिद्धे आँखा र अनेकानेक झन्झट तथा विशेष गरेर सेवाकै तल्लो स्तर स्मरण हुन्छ । यसले राजकीयकरणको परिणाम के होला भन्ने सोच्न बाध्य तुल्याउँछ ।

मानिलिउँ सबै शिक्षण संस्था र अस्पतालहरूको राजकीयकरण गरिएछ, त्यतिखेर यदि सबै शिक्षण संस्था वर्तमान सरकारी संस्थाजस्तै असंवेदनशील र भद्रगोल तथा अस्पतालहरू कर असुली केन्द्रमा परिणत हुनगए हालत के हुनजाला ? शिक्षण संस्था र अस्पतालहरू आयल निगमजस्तै अपारदर्शी र तिनको नेसनल ट्रेडिङजस्तै दुर्गति हुनगए के हुन्छ ? सर्वसाधारण नेपाली एकातिर निजीको नाफाखोरीले आतंकित र अर्कातिर सरकारीबाट पाउने यातनामा पिसिएका छन् ।

यी विषयमाथि बहसले सार्थक दिशा लिन सरकारमा दम्भ होइन, विवेक हुनुपर्छ । दुर्भाग्यवश, सरकार विवेकसम्मत ढंगले हरेक समस्यामा नागरिकसँग संवादमा अग्रसर हुने कुनै लक्षण देखिएको छैन । सरकार प्रमुख आफैं भर्खरै कुनै आकाशीय पिण्डबाट नेपालमाथि शासन गर्न पठाइएका अति मानवजस्तै गरी प्रस्तुत भइरहेका छन् । उनका मन्त्रीहरू बोलिसक्ना, छोइसक्ना छैनन् । गाउँघरमा भन्ने गरेजस्तै भुइँमा न भाँडामा भएका छन् ।

अस्तिकै त कुरा हो, स्वास्थ्य मन्त्रालयसहितको कार्यभार पाएका उपप्रधानमन्त्री उपेन्द्र यादव पासपोर्ट नै नलिई विमानस्थल पुगेका, पदको चरम दुरुपयोग गर्दै विमानलाई पर्खाएका र (तत्काल) कूटनीतिक पासपोर्ट बनाएर उडेका । केही अपवाद बाहेक अरू पनि धेरैजसो मन्त्री ज्यादै बेढंगा र अराजक रूपमा प्रस्तुत भइरहेका छन् । त्यही क्रममा कानुन मन्त्री शेरबहादुर तामाङले नेपाल–बंगलादेश सम्बन्ध नै प्रभावित हुनेगरी बोलेकाले दबाबमा परेर राजीनामा नै दिनुपर्‍यो । मन्त्री त मन्त्री भइहाले, स्वयं प्रधानमन्त्री पनि सुन्ने होइन, आफू बोल्नेमात्र गरिरहनाले बहस संसद्मा सीमित नभएर सडकमा पुग्नु स्वाभाविक हो ।

प्रधानमन्त्री आफैं संयमित हुनुपर्छ । देशमा आज चिकित्साशास्त्र अध्ययनमा मौलाएको बेथितिबारे अनशन, आन्दोलन भइरहेको र साथसाथै समग्र शिक्षा र स्वास्थ्यसेवा बारे नयाँ बिन्दुबाट परामर्श, विमर्श प्रारम्भ भएको छ । प्रधानमन्त्रीले ध्यानपूर्वक नागरिक आवाज सुन्नुपर्छ, उनले सुन्न थालेपछि मन्त्रीहरूले पनि सुन्न थाल्नेछन् । प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरूले बोल्न कम, सुन्न बढी थालेपछि समस्या शनै:शनै: समाधानतर्फ उन्मुख हुन्छ । अन्यथा महोदय, संसद्को दुई तिहाइले छेक्दैमा सडक शान्त बस्दैन, बोल्छ–बोल्छ ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : श्रावण ११, २०७५ ०७:४२
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

उत्कृष्ट शिक्षक

स्कुल जीवनमा धेरै शिक्षकले पढाउँछन् । तर असाध्यै मनपर्ने शिक्षक कम हुन्छन्, जसलाई हामी भुल्न सक्दैनौं वा पछिसम्म स्मरण गर्छौं ।
रोश्ना सुब्बा

काठमाडौँ — गत सोमबार पञ्चकन्या आधारभूत विद्यालय, काठमाडौं पुगेकी थिएँ । घन्टी लागेर शिक्षक फेरिने क्रममा कक्षा ३ खाली देखेपछि त्यहाँ छिरेँ । विद्यार्थीले ‘गुड आफ्टरनुन मिस’ भन्दै कक्षामा स्वागत गरे । आफ्नो परिचय दिएपछि मैले उनीहरूलाई सबभन्दा मनपर्ने विषय के र शिक्षक को हो भन है मात्र के भनेकी थिएँ, धेरैजसो विद्यार्थी एकै स्वरमा भन्न थाले, ‘गणित विषय । सीता बोहरा मिस ।’

कक्षा १० को नतिजा अनि शिक्षा मन्त्रालयको अध्ययनले देखाइसकेका छन् कि सामुदायिक विद्यालयका विद्यार्थी कमजोर रहेकामध्ये एउटा विषय गणित हो । तर ती केटाकेटीले गणित सजिलो भनेपछि मलाई शिक्षक सीता बोहराको शिक्षण हेर्न मन लाग्यो । संजोगले उनकै पिरियड रहेछ । ‘विद्यार्थीहरूले साह्रै मनपराउँदा रहेछन्,’ मैले उनलाई सुनाएँ । हंँसिलो अनुहार बनाउँदै उनी साह्रै खुसी भइन् ।

कुनै पनि अंकलाई शून्यले गुणन गर्दा गुणनफल किन शून्य हुन्छ ? भन्ने अवधारणा दिन उनले विद्यार्थीका पेन्सिल बक्स अनि ज्यामिति बक्स प्रयोग गरेर यसरी सिकाइ प्रक्रियामा सहभागी गराइन् कि अगाडि, पछाडि कुना सबैतिर बस्ने विद्यार्थी म भन्ने म गर्ने भन्दै कराइरहेका थिए । कतिलाई यस्तो कक्षाकोठा कति हल्ला हुने कक्षा वा कस्ता अनुशासनहीन केटाकेटी जस्तो लाग्न सक्छ । तर शिक्षक बोहराले उनीहरूलाई हल्ला नगर भनेर गाली गरिनन् । उनलाई त्यो अनुत्पादक हल्ला होइन भन्ने थाहा थियो ।

साँच्चै त्यहाँ सिकाइ जीवन्त थियो । यस्तो लाग्थ्यो, त्यहाँ रमाइलो खेल भइरहेको छ र केटाकेटीहरू खुसीसाथ खेलमा सहभागी हुन चाहिरहेका छन् । उनीहरूमा आफूले बुझेको कुरा शिक्षकसामु व्यक्त गर्न डर वा हिचकिचाहट थिएन । यसबाट प्रस्ट हुन्थ्यो, उनले आफ्ना विद्यार्थीसँग कस्तो सम्बन्ध बनाएकी छन् र किन उनको रोजाइमा प्रिय शिक्षक हुन् भनेर ।

आफूलाई आफ्ना विद्यार्थीहरूले राम्रो शिक्षकका रूपमा सम्झिऊन् भन्ने प्राय: सबै शिक्षकको चाहना हुन्छ । तर केही शिक्षकमात्र यस्ता हुन्छन्, जो विद्यार्थीका लागि आदर्श र प्रिय बन्छन् । समय बित्दै जाँदा कति शिक्षकको त नाम पनि याद हुँदैन । स्कुल जीवनमा धेरै शिक्षकले पढाउँछन् । तर असाध्यै मनपर्ने शिक्षक कम हुन्छन्, जसलाई हामी भुल्न सक्दैनौं वा पछिसम्म स्मरण गर्छौं ।

नेपाल सरकारका पूर्व मुख्य सचिव विमल कोइराला, आफ्ना शिक्षक कृष्णप्रसाद भगतलाई सबभन्दा प्रिय शिक्षकका रूपमा सम्झन्छन् । कोइराला, साढे ५ दशकअघि विराटनगरस्थित जनता हाईस्कुलमा पढ्दा भगत त्यहाँका हेडसर तथा अंग्रेजी विषयका राम्रा शिक्षक थिए । अलि अघि रेडियो कार्यक्रममा कुराकानीका क्रममा कोइरालाले भनेका थिए, ‘भगत सर, फलानो विद्यार्थीको यी कमजोरी छन्, उसको स्तर उकास्न मिहेनत गरिदिनोस् है भनेर सम्बन्धित शिक्षकलाई अनुरोध गर्नुहुन्थ्यो । अभिभावकलाई घरमै भेटेर सचेत गराउनुहुन्थ्यो ।’ कमजोर विद्यार्थीलाई अघि ल्याउन विशेष ध्यान दिने र पेसामा पूर्ण रूपमा समर्पित शिक्षक भगतलाई पूर्व मुख्य सचिव कोइराला आदर्श शिक्षक मान्छन् ।

केही शिक्षक यस्ता पनि हुन्छन्, जो आफ्नो विषय राम्ररी पढाएर मात्र आफ्नो दायित्व पूरा नभएको ठान्छन् । त्यसैले विद्यार्थीका अन्य समस्या बुझ्न अनि सहयोग गर्न अघि सर्छन् । र सबभन्दा मनपर्ने शिक्षक बन्छन् । ‘मेरो दृष्टिविहीनपनलाई अनुभूत गरेर पढाइमा सहयोग गर्न मसँग ब्रेल लिपि सिक्ने शिक्षक मोमिला जोशी सबभन्दा मनपर्ने शिक्षक हुन्, ‘आफ्नी बेस्ट टिचरलाई यसरी याद गर्छिन्, एक गैरसरकारी संस्थाकी कार्यकारी निर्देशक निर्मला ज्ञवाली । ललितपुरको एक संस्थागत स्कुलमा साढे २ दशकअघि कक्षा ५ मा भर्ना हुँदा साहित्यकार जोशी, नेपाली विषयकी शिक्षक थिइन् । त्यहाँ ज्ञवाली मात्र दृष्टिविहीन विद्यार्थी थिइन् । त्यसअघि ४ कक्षासम्म कीर्तिपुरस्थित ल्याबोरेटरी स्कुलमा पढ्दा ज्ञवालीले ब्रेल लिपि सिकेकी थिइन् ।

प्लास्टिक सर्जरी विज्ञका रूपमा सेवा गरेर अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा समेत ख्याति कमाएका डा. शंकर राई आफ्नो बुबा नेपाली सेनामा जागिरे भएका कारण गोर्खा, ओखलढुंगा र खोटाङका ३ वटा विद्यालयमा पढे । ती विद्यालयमध्ये ७ देखि १० कक्षासम्म पढेको खोटाङको दिक्तेलस्थित ऐँसेलुखर्कमा रहेको त्रिभुवन पब्लिक माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक सुमन राजभण्डारीलाई डा. राई विशिष्ट क्षमता भएका अति आदरणीय र प्रिय शिक्षक मान्छन् । ४ दशकअघि ऐच्छिक गणित विषय छान्ने राई आफ्नो कक्षामा एक्लो विद्यार्थी थिए । तर अरू नै विषय रोज नभनीकन प्रधानाध्यापक राजभण्डारीले उनलाई घरमै पढाए र यो विषय पढ्ने उनको धोको पूरा भयो ।

यस्तै चर्चित फुटबल खेलाडी विमल घर्ती मगरले पनि विद्यालय तहको पढाइ पूरा गर्ने क्रममा आफ्नै गृहजिल्ला नवलपरासीसहित रूपन्देही र काठमाडौं गरी ३ जिल्लाका ३ विद्यालयमा पढे । यीमध्ये उनी आफ्नो गाउँ भुताहामा रहेको साल्भास बोर्डिङ स्कुलका शिक्षक नवराज श्रेष्ठलाई अति प्रिय शिक्षक मान्छन् ।

विमललाई सानैदेखि पढाइमा पटक्कै ध्यान थिएन । उनी स्कुलबाट भागेर गाउँमा हुने खेल हेर्न जान्थे । स्कुल छुटाएकामा सबभन्दा बढी अनुपस्थित हुने विद्यार्थी भनेर शिक्षकहरूबाट पिटाइ खान्थे । ‘तर म माने पो । स्कुल नगएर फुटबल टुर्नामेन्ट हेर्न छाड्दै छाडिनँ मैले ।’ उनले भने, ‘नवराज सरले चाहिँं पिट्नुहुन्नथ्यो । धेरै स्कुल नछुटाऊ भनेर सम्झाउनुहुन्थ्यो ।’ शुक्रबार साप्ताहिक रूपमा स्कुलमा हुने खेल प्रतियोगिताहरूमा उनी मेडलहरू जित्थे । ‘विमलले पढाइमा राम्रो गर्न नसके पनि खेलमा असाध्यै राम्रो गरेको छ । खेलमा ऊ बेस्ट छ । सरले त्यसो भन्दा म एकदम खुसी हुन्थेँ,’ आफ्ना प्रिय शिक्षकलाई सम्भँmदै विमल भन्छन्, ‘सबै साथीका अगाडि मलाई राखेर उदाहरण दिँदै उहाँले त्यसो भन्दा मलाई फुटबल खेलिराखुँ जस्तो लाग्थ्यो ।’ उनी अगाडि थप्छन्, ‘नवराज सरले विद्यार्थी जीवनमा मलाई सहयोग नगरेको भए आज म जहाँ छु, त्यहाँ हुन्नथेँ ।’

आफ्नो विषयमा पोख्त भएर राम्रो पढाउने मात्र होइन, विद्यार्थीसँग सुमधुर सम्बन्ध बनाउने र सिक्न अनि जीवनमा अघि बढ्न प्रेरित गर्ने शिक्षक मात्र विद्यार्थीको हेराइ र बुझाइमा ‘बेस्ट टिचर’ बन्न सक्छन् । किनकि यस्ता शिक्षकले विद्यार्थीको क्षमता निखार्दै सुन्दर भविष्य निर्माणमा भूमिका खेल्न सक्छन् । खेलेका हुन्छन् । विद्यार्थीले राम्रो शिक्षकका रूपमा सम्झे भने शिक्षकका लागि यो नै सबभन्दा ठूलो सम्मान हुन्छ ।

roshana44@yahoo.com

सुब्बा शिक्षा पत्रकार समूहकी अध्यक्ष हुन्।

प्रकाशित : श्रावण ११, २०७५ ०७:४१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT