धर्मराजमाथि धारिला आँखा

मृत्युको हल्ला चलेपछि धर्मराज थापाले पोखरा र काठमाडौंमा सार्वजनिक सभा गरेर ‘म मरेको छैन, ज्युँदै छु’ भनेर भाषण गर्नुभएछ ।
भैरव रिसाल

काठमाडौँ — जनकवि केशरी धर्मराज थापा ख्वाक्कख्वाक्क खोक्न थाल्नुभो । कताकता असजिलो मान्नुभो । असभ्य भएजस्तो मुखाकृति पार्नुभो । मैले सहजै भनेँ, ‘ज्युँदो मान्छे खोक्छ, ज्युँदो मान्छेलाई खोकी लाग्छ । किन असजिलो मान्नुभएको, असहज ठान्नुभएको ?’

२०५७ मंसिर १२ गते दिउँसो रेडियो सगरमाथा एफएममा म धर्मराज थापासँग ‘उहिले बाजेको पालामा’ साप्ताहिक कार्यक्रम रेकर्ड गर्दै थिएँ । रेडियो, टेलिभिजनजस्ता सार्वजनिक सञ्चार माध्यममा छलफल, अन्तर्वार्ताजस्ता सार्वजनिक कार्यक्रममा खोक्नु, हाछ्युँ गर्नु असभ्य मानिन्छ सामान्यत: । त्यसैले उहाँले असजिलो मान्नुभएको मैले लख काटेँ । असहज र अस्वाभाविक स्थितिमा भएको मान्छेबाट स्वाभाविक अभिव्यक्ति सम्भव हँुदैन । तसर्थ मेरा अतिथिलाई अन्यन्त स्वाभाविक एवं सहज वातावरणमा ल्याउनु मेरा लागि चुनौती थियो । अन्यथा रेकर्डिङको काम दोहोर्‍याउनुपथ्र्यो ।

दोहोर्‍याएर अन्तर्वार्ता गर्नुपर्‍यो भने त्यसको आत्मा मर्छ, सास नभएको लास सिँगारेजस्तो हुन्छ । अतिथिको उत्साह, उमंग खस्कन्छ । यसकारण मैले धर्मराज थापाको खोकीलाई सामान्यीकरण गर्नैपथ्र्यो । त्यसै गरेँ मैले । नभन्दै उहाँ सामान्य हुनुभो, सहज हुनुभो । त्यति मात्र हो र, धर्मराज थापा हौसिनु पनि भएछ मैले ‘ज्युँदो मान्छे खोक्छ के अनौठो भो र !’ भन्दा । ‘तपार्इं मर्नुभो रे’ धर्मराज थापा हौसिनुभो र भन्न थाल्नुभो, ‘कहाँ भैरवजी † देशका सकेसम्म धेरैतिरका लोकगीत संकलन गर्ने हुटहुटीले मनाङ भोटतिर लागेको थिएँ । फर्कन समय लाग्यो ।’ त्यो घटना २०११ साल फागुन–चैततिरको रहेछ ।

Yamaha

६४ वर्षपहिले पोखराबाट मनाङ आउजाउ गर्दा बास बस्न कस्तो थियो होला ? बाटोघाटो कस्तो थियो होला ? तै धर्मराज थापा गैछाड्नुभएछ । लामो समयसम्म उहाँ काठमाडौं नफर्कंदा हल्ला चलेछ काठमाडौंमा– धर्मराज थापा लोकगीत खोज्न मनाङ गएको, मरेछ उतै । यो हल्ला नेपाल बैंकका प्रबन्ध समितिका सदस्य नरप्रताप शमशेर थापाले समाज दैनिकमा छापियो भन्ने सुन्नुभएको रहेछ । नरप्रताप पोखरामा नेपाल बैंकको शाखा खोल्न जानुभएको ।

२०१२ वैशाख १ नव वर्षका दिन पोखरामा बैंकको शाखा उद्घाटन थियो । धर्मराज थापा पनि रमिता हेर्न त्यहाँ पुग्नुभएको । नरप्रतापको आँखा धर्मराजमाथि परेपछि उहाँ छक्क पर्नुभएछ । छक्क पर्नु नितान्त स्वाभाविक भयो । तब नरप्रतापले धर्मराजलाई ‘तपार्इं मरेको खबर समाज पत्रिकामा छापिएको छ रे । तुरुन्त काठमाडौं गई खण्डन गर्नुस्’ भन्नुभएछ । २०११ चैततिर काठमाडौंमा गोरखापत्रबाहेक समाज दैनिक मात्र निस्कन्थ्यो जसको सम्पादक मणिराज उपाध्याय हुनुहुन्थ्यो । नरप्रतापले धर्मराज थापाको मृत्यु भएको खबर समाजमा छापिएको भन्ने बुझ्नुभएको रहेछ ।

धर्मराज थापाले रेडियो सगरमाथामा सुनाउनुभयो, ‘नरप्रताप शमशेरले मलाई तपाइंका बारेमा कनिष्ट सूचक खबर छ, सकेसम्म छिटो अनिष्ट हल्लाको खण्डन गर्नुस् भन्नुभयो ।’धर्मराज थापा आफ्नो जन्मथलो बाटुलेचौरमा घर बनाउँदै हुनुहुँदोरहेछ । तसर्थ काठमाडौं आउनको साटो पोखरामै सार्वजनिक सभा गरी आफू नमरेको, जीवितै रहेको भाषण गर्नुभएछ । त्यसको खबर उही समाज दैनिकमा छापिएको रहेछ । त्यसको पुष्टि उक्त दैनिकका व्यवस्थापक मेरा परम मित्र ब्रजेशराज शर्माले समाज दैनिकको फाइल पल्टाएर गर्नुभएको हो ।

खोकीलाई धन्यवाद
धर्मराज थापाले भन्नुभो, ‘त्यसपछि म काठमाडौं आएँ र मणिराजजीलाई भेटेँ । त्यतिले चित्त बुझेन । अनि केही बुज्रुकसँग सल्लाह गरेर काठमाडौंको भूगोलपार्कमा त्यतिबेलाका बौद्धिक कम्युनिस्ट गोविन्दप्रसाद लोहनीको सभापतित्वमा आमसभा आयोजना गरेँ । म मरेको छैन, ज्युँदै छु भन्ने फुर्तिलो भाषण गरेँ ।’ ४६ वर्षअघिको अनौठो घटनाको रहस्योद्घाटन भो । धर्मराज थापालाई खोकी नलागेको भए र मैले ‘ज्युँदो मान्छेलाई खोकी लाग्छ, खोकेर के फरक पर्छ र †’ भनी नहौस्याएको भए रुचिकर एवं दुर्लभ त्यो घटना इतिहासको गर्भमै हराउँथ्यो । ‘उहिले बाजेका पालामा’ कार्यक्रममा छलफल गर्दा धर्मराज थापा ७७ वर्षमा हिँड्दै हुनुहुन्थ्यो । त्यो उमेरको मान्छेलाई खोकी लाग्नु अनौठो हो र ? त्यसमाथि मंसिर १२ गतेको काठमाडौं खाल्डोको चिसो । कार्यक्रम सञ्चालक म पनि ७२ वर्षको थिएँ ।

‘म ज्युँदै छु’
‘नमरेको मान्छे मर्‍यो’ भन्ने खबर संसारका अरू मुलुकमा पनि यदाकदा छापिने रहेछन् । मैले पत्रकारिता थाल्दा २०१३–१४ तिर पुराना केही पत्रकारले भनेका सम्झना उदाहरणका रूपमा राख्न अनुमति चाहन्छु । बेलायतबाट निस्कने प्रसिद्ध ‘गार्जियन’ भन्ने एउटा पत्रिकाले एकजना प्रसिद्ध मान्छे मरेको समाचार छापेछ । त्यो खबर पढेर मरेको भनिएको मान्छे आफैं आई ‘म मरेको छैन, ज्युँदै छु कसरी र किन यस्तो खबर छापियो ?’ भनी गम्भीर प्रश्न गरेछन् र चर्को आलोचना गरेछन् ।

तर गार्जियनका सम्पादकले भने रे, ‘हाम्रो पत्रिकाले तपाईं मर्नुभो भनेपछि मर्नुभो । तपार्इं मर्नुभएको छैन भनी हाम्रो पत्रिकाको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न गर्ने, शंका गर्ने अवस्था हाम्रा लागि मान्य छैन । तसर्थ तपाईं मर्नुभएको छैन भनी खण्डन गर्न असमर्थ छौं । तर एउटा कुरा भने गर्न सकिन्छ त्यो हो, तपाईं फेरि बाँच्नुभो भनेर छाप्ने ।’ नभन्दै त्यसै गरे रे । खबरको विश्वसनीयता साँच्चै कति र कस्तो हुने रहेछ । त्यस्तै संयुक्त राज्य अमेरिकामा पनि यस्तो नमरेको मान्छे मर्‍यो भन्ने छापिने रहेछ बिरलै । ‘मार्क ट्विन’ नाम गरेका प्रसिद्ध मान्छे मरे भन्ने छापिएछ पत्रिकामा । उनी प्रतिक्रिया दिँदै थिए रे, ‘मेरो मृत्युको खबर अलि अतिशयोक्तिपूर्ण रूपमा छापिएछ ।’ यस्ता कुरा संसारका अन्यत्र पनि कहिलेकहिले छापिन्छन् रे ।

करफोक धर्मराज बनाउने माटो
जनकवि केशरी धर्मराज थापाका बारे केही घटना उल्लेख गरूँ । उहाँको उत्थानको प्रारम्भिक कालखण्डमा इलाम जिल्लाको ‘करफोक’ भन्ने परम सुन्दर ठाउँलाई नेपालको शिक्षाको उज्यालो फैलाउने पावन स्थान छनोट गर्नुभएछ शिक्षाविद, शिक्षासेवी, महामनीषी महानन्द सापकोटाले । त्यसको पूर्वांग २००९ सालमा बृहद् कवि सम्मेलनको माध्यम रोज्नुभएछ । अहिले पनि करफोक विद्यामन्दिर नाममा विद्यालय सञ्चालित छ । स्थान साँच्चै अत्युत्तम छ ।

त्यो सम्मेलनमा धर्मराज थापाले ‘हो हो माले हो हो, हो हो झाले हो हो’ भन्ने गीत गाउँदा करफोक डाँडै नाचेको थियो रे । त्यति बेला गीतकार र गायक सुन्दर २८ वर्षे जल्दोबल्दो युवक धर्मराज थापा जनताको आँखाको ‘रातीगेडी’ नै भएको थियो रे । ती महामनीषी महानन्दजीसँग मैले पनि करफोक, धरान र काठमाडौंमा भेटी कुरा गर्ने अवसर पाएको थिएँ । आफूलाई धन्य सम्झन्छु । साँच्चै महामना ऋषिकल्प थिए महानन्द । नाम नै महानन्द किम् अधिकम् । धर्मराज थापालाई ‘जनकवि केशरी’ बनाउने आधारभूत एवं पावन माटो त्यही करफोक हो र ‘तिनै हो हो माले हो हो’ हरू हुन् भन्न मन लाग्छ । करफोक र महानन्द सापकोटाले शिक्षाको पवित्र एवं समुज्ज्वल अजस्र ज्योति वास्तवकै नेपालभरि फैलाए भन्नु बढी नहोला ।

जन्ती र घरगाउँले
धर्मराज थापा २०६३ वैशाख १७ गते मेरो गाउँ दधिकोटमा जन्त आउनुभएछ । हाम्रा मित्र भाइ हरिशरण तथा गीता विष्टकी छोरी सम्झनाको बिहेमा। बेहुला रामजी बोगटीका दाजुपट्टिका नजिकैका नाताले जन्ती भएर आउँदा झ्वास्स भेट भो अप्रत्याशित एवं अकस्मात् । धर्मराज थापा जन्ती, म घरगाउँले । त्यसरी भएको आकस्मिक भेटको अर्कै महत्त्व हुने रहेछ । मैले आफ्नो गाउँका विशेषताबारे किटान गरेर परिचय दिने मौका पाएँ । जन्त आएका धर्मराज थापा परिपक्व हुनुहुन्थ्यो । विषय र प्रसंग हेरेर कहिले गम्भीर बन्नुहुन्थ्यो, कहिले उन्मुक्त हाँसो हाँस्नुहुन्थ्यो । कहिलेकहिले जन्तीको स्वभाव पनि कोट्याउन खोज्ने । म पनि काँठे घरगाउँलेको स्वभाव र व्यवहारको सुषुप्त परिचय दिने चेष्टा गर्थें । अन्य सभा, समारोह एवं जन्तको माहोल निकै फरक हुने रहेछ । त्यो हाम्रो भेट साँच्चै अर्कैखालको भो ।

सत्ताको न्यानो
धर्मराज थापा अन्ततोगत्वा सत्ताको तातोन्यानो बढी मन पराउनेजस्तो लाग्छ । सत्ता फेरिनासाथ उहाँका गीत र प्रस्तुति पनि सहजै फेरिने हुन् कि ? पञ्चायत ढलेपछि थापाको एउटा गीत आयो ‘प्रजातन्त्रको काफल पाक्यो’ हो क्यार । ज्ञानेन्द्रकालमा उहाँलाई निकै संकट पर्‍यो जस्तो लाग्छ । मलाई मन नपर्ने कामचाहिं उहाँका नामको पुरस्कार छोरी ज्ञानु राणालाई दिनु हो । ज्ञानु राणाप्रति मेरो आपत्ति होइन । उहाँको योगदान सानो छैन तर बाआमाको पुरस्कार छोरीलाई दिनु राम्रो हो र ? मात्र जिज्ञासा ।

प्रकाशित : श्रावण १३, २०७५ ०७:४०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

संसद्‌मा पञ्चायतको छाया

गणतन्त्रका पहिलो शिक्षामन्त्रीले डा. केसीको अनशनको सन्दर्भमा किन प्रयोग गरे लाचार छाया ?
भैरव रिसाल

काठमाडौँ — हाम्रो संसद् (गणतन्त्र संसद्) मा शिक्षा, विज्ञान र प्रविधि मन्त्री गिरिराजमणि पोखरेलले ‘लाचार छाया’ पञ्चायतको भूत पसाए, पहिलोपल्ट २५ असार २०७५ मा । म सिद्धान्त र व्यवहारमा पनि भूतप्रेत मान्दिन । परन्तु भूतप्रेतको नेपाली समाजमा, संस्कारमा जबर्जस्त भ्रमपूर्ण मान्यता छ, जो कुसंस्कार हो । डा. गोविन्द केसीले मेडिकल माफियाको निर्दयी कब्जामा स्वास्थ्य शिक्षा नपरोस् भन्ने पावन उद्देश्य राखी जुम्लामा आमरण अनशन गरिरहेका छन् । उहाँको यो अनशन पन्ध्रौं हो ।

अनशनको आगो निभाउन सकिन्छ कि भन्ने झिनो र उधारो आशाले मन्त्री पोखरेलले पञ्चायती भूतको ‘लाचार छाया’ निम्त्याएका हुन् कि ? ‘डा. केसीले भनेको मानौं अनि अघि बढौं भन्ने हो भने संसद् व्यक्तिहरूले गर्ने आन्दोलनको ‘लाचार छाया’ हुन्छ,’ उनले भनेका छन्, ‘डाक्टर सावले भनेको मात्र गर्ने हो भन्ने हो भने निर्वाचित सार्वभौम संसद्को औचित्यमै प्रश्न उठ्छ ।’ सार्वभौम संसद्को अधिकारलाई सम्मान गर्न मन्त्रीले डा. केसीकै ध्यानाकर्षण पनि गराए । मन्त्री पोखरेलको सक्कली परिचय यही हो त ?

लाचार छायाको पुनरावृत्ति
यो ‘लाचार छाया’ निरंकुश पञ्चायती सत्तामा आफू नरहेका बेला सूर्यबहादुर थापाले ‘क्वाइन’ गरेको शब्द हो । यो शब्द पञ्चायतसँगै समाधिस्थ भैसकेको थियो । यसैले ‘लाचार छाया’लाई म पञ्चायतको भूत भन्ने गर्छु । पञ्चायतसँगै समाधिस्थ ‘लाचार छाया’लाई प्रजातन्त्र पुन:स्थापनापछि र अझ गणतन्त्र लागू भएपछि पहिलोपल्ट गणतन्त्रका पहिलो शिक्षामन्त्री गिरिराजमणिले जगाए, डा. केसीको अनशनको सन्दर्भमा । किन प्रयोग गरे ‘लाचार छाया’ ? मन्त्रीलाई नै सोध्नुपर्ने हुन्छ ।

भूमिगत गिरोह कहिले ?
मेरो बुझाइमा सूर्यबहादुर थापालाई लाग्दो रहेछ, उनी उपरको राजाको दृष्टिकोण र कारबाही राजा आफ्नो इच्छाबाट मात्र नभएर रानी, राजाका भाइ, बुहारी, दिदी–बहिनी, ज्वाइँ–भिनाजु, शरदचन्द्र जस्ता राजाका आसेपासे र सक्कली–नक्कली भारदारको इच्छा, उक्साहट एवं दबाबमा भएको हो । अनि सूर्यबहादुर थापाले अनेक प्रतीकात्मक शब्द कथे । उनैले द्वैध शासन, गैरसंवैधानिक शक्तिकेन्द्र, भूमिगत गिरोह र लाचार छायाजस्ता शब्द प्रयोग गर्न थालेका हुन् ।

छ जनाले तीन दशक ?
संसारमा कोही दीर्घजीवी हुन्छन् भने केही अल्पजीवी । २०१७ सालमा राजा महेन्द्रले रोजेको पञ्चायती राज्य प्रणाली झन्डै तीन दशक चल्यो । त्यो राज्य पद्धतिमा डा. तुलसी गिरी, सूर्यबहादुर थापा, कीर्तिनिधि विष्ट, नगेन्द्रप्रसाद रिजाल, लोकेन्द्रबहादुर चन्द, मरिचमान सिंह श्रेष्ठसहित ६ जना आलोपालो गरी सरकार प्रमुख भए । त्यो अवधिमा कहिले को, कहिले को प्रधानमन्त्री हुन्थे, फेरि बर्खास्त हुन्थे ।

फेरि प्रधानमन्त्री बन्थे, फेरि खारेजीमा पर्थे । यो नाटक लामै समय चल्यो । यी एउटै मन्त्रीमण्डलमा पनि अटाउँथे, कहिलेकाहीं भने अटाउँदैनथे । यीबीच अन्तरसम्बन्ध र अन्तरविरोधको सम्बन्ध थियो । थापा र गिरी दुई जनाको बीचमा कीर्तिनिधि विष्ट पस्न खोज्थे, यदाकदा । गिरी, थापा र विष्ट नितान्त निकट र नितान्त टाडा पनि बस्न सक्ने स्वभावका थिए ।

धैर्य टुटेपछि
सूर्यबहादुर थापालाई लामो समय सत्ता बाहिर बस्ने धैर्य भएनछ । तसर्थ २०२९ साउन २९ मा काठमाडौंको इटुमबहालमा आमसभा गरी पञ्चायतलाई भित्तो पुग्नेगरी हानेछन् । त्यो दङ्गलमा राजालाई पनि तानेछन् । त्यो सह्य भएन । कीर्तिनिधि विष्ट प्रधानमन्त्री थिए । त्यही साँझ थापा पक्राउ परे । हनुमानढोका प्रहरी थानामा नजरबन्दमा राखिए । थापा छिटै गल्छन् भन्ने रहेछ ।

थापा नगलेपछि केन्द्रीय कारागारमा सारिए । थापाको यो नजरबन्द राजाको संकेत नपाई विष्टको औकातबाट मात्र सम्भव थिएन होला, त्यो जमानामा । सूर्यबहादुर उक्त थानामा थुनिँदा थुन्ने कोठा साना थिए । त्यही कोठामा एउटा प्वाल हुने रे । थुनुवाले त्यही प्वालबाट दिसा–पिसाब गर्नुपर्ने रे । पछि सूर्यबहादुर प्रधानमन्त्री भएपछि ती प्वाल टाल्न लगाएका रे, जेल सुधार अन्तर्गत ।

मेरो कथामा जोडिएका ओली
२०४३ सालमा ‘एसियाली मापदण्ड मन्त्रीमण्डलको ठगिखाने भाँडो’ शीर्षकमा मैले लेख छपाए बापत पक्राउ परेँ, राजकाज अपराध अन्तर्गत । मलाई जेल लानुअघि दुई दिन थुनियो । म सूर्यबहादुर थुनिएकै कोठामा थुनिएछु । त्यो कथा त्यहीं थाहा पाएको । त्यतिबेला झापा काण्डका अभियुक्त हालका प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली त्यही थानामा रहेछन् । म थुनिएको कोठामा आएर उनले भनेका थिए, ‘तपाईको घरबाट खाना र विस्तरा आउँछ–आउँदैन ? आएन भने खबर गर्नुहोला, बाँडेर टारौंला ।’ त्यो अवस्थामा त्यति वचन पनि माने लाग्ने हुनेरहेछ । म आज पनि सम्झन्छु । मेरो घरबाट खाना–विस्तरा आयो, त्यता लाग्नै परेन ।

जेलमा कालो टीका
सूर्यबहादुर चार महिना थुनिँदा पनि उनको सम्पूर्ण राजबन्दीको रिहाइ लगायत १३ वटा मागउपर कुनै सुनुवाइ भएन । तब उनी रिसले आगो भए । १ पुसमा केन्द्रीय कारागारमा के–के नाममा यज्ञ गरेछन् । तिलक (कालो टीका) लगाएछन् । तर १ पुसमा सूर्यबहादुरले कालो टीका लगाएर पञ्चायत सत्ताको विरोध गर्‍यो भन्ने हल्ला चल्यो । उनी छुटेनन् । बरु त्यही माघ २३ बाट अनशन बसे, नुनपानी मात्र खाएर ।

२१ दिनसम्म पनि कुनै रेस्पोन्स नभएपछि आफै ग्लुकोज पानी खाएर टुङ्ग्याए अनशन । तैपनि रिहा भएनन् । २०३० असारमा सिंहदरबार आगलागीपछि नगेन्द्रप्रसाद रिजाल प्रधानमन्त्री भए । अब बल्ल मुगाली काजी सूर्यबहादुर थापा त्यही असोज १७ का दिन छुटे जेलबाट, साढे १३ महिनापछि ।

महाअभियोगबाट ढालिए
२०३६ जेठ १० मा जनमत संग्रहको घोषणा भयो । राजा महेन्द्रले २५ सालमा फालेका सूर्यबहादुरलाई राजा वीरेन्द्रले टपक्क टिपे र प्रधानमन्त्री बनाए । चार वर्ष नेपालको मुख्तियार बने थापा । यो अवधिमा राजा चिडिएछन् र राजीनामा गर्न भनेछन् । थापाले नटेरेपछि राष्ट्रिय पञ्चायतमा महाअभियोग लगाएर बेइज्जत गरी घोक्र्याइए । १४० सदस्यीय राष्ट्रिय पञ्चायतमा थापाको विपक्षमा १२३ मत पर्‍यो । पञ्चहरू बीच बेलाकुबेला शक्ति परीक्षण भैरहन्थ्यो ।

सत्तामा भएका पञ्चहरूको एउटा पक्षविरुद्ध अर्को पक्षले र्‍याली निकाल्थ्यो । र्‍याली भाँड्न गाउँ–गाउँका बाटो बनाउने नाममा बिगार्न डोजर लगाउने काम हुन्थ्यो । अब ती दुवै हस्ती थापा र विष्ट यो धर्तीका छैनन् । यो इतिवृत्त शिक्षामन्त्री गिरिराजमणिले संसद्‌मा ‘लाचार छाया’ निम्तो गरेपछि आएको हो ।

प्रकाशित : श्रावण ४, २०७५ ०७:४६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT