भोजले थलिएको मधेसी समाज

मृत्यु संस्कारका बेला शोकसन्तप्त परिवारको आर्थिक हैसियत र प्रतिष्ठा हेरेर कसरी बढी भोज गर्न लगाउने दाउमा नातेदार र गाउँले हुन्छन् ।
रीता साह

काठमाडौँ — मधेसी समाज आधारभूत रूपमा ग्रामीण हो । यो समाज पृत्तिसत्तामा आधारित छ । जातपातको प्रभाव छ । कृषि कर्म मुख्य पेसा रहेकाले मालिक र मजदुर बीचको वर्गीय सम्बन्ध जताततै देख्न पाइन्छ । रेमिटयान्सको प्रभावले समाज आधुनिकतातर्फ पाइला सार्न थालेको आभास मिल्छ ।

तर परम्परागत मूल्य–मान्यतामा कमी आएको देखिँदैन । परम्परा र आधुनिकताबीच संघर्ष गर्दै अगाडि बढिरहेको यो समाजमा अनेक अवसरमा भोजको चलन व्याप्त छ । स्वेच्छाभन्दा समाजको करकाप र देखासिकीको उपक्रम बन्दोरहेछ, भोज । आफन्त, छरछिमेकी, जातीय संघ–संगठनले यसरी परिबन्दमा पार्छन् कि कोही–कोही नचाहँदा नचाहँदै पनि गर्न बाध्य हुन्छन् । दुई वर्ष अघि मेरो परिवारमा यस्तै परिबन्द आइपरेको थियो । यो आलेख बुबाको मृत्यु पश्चात हाम्रो परिवारले गर्नुपरेको काजकिरिया, भोजभात र दानदक्षिणासँग सम्बधित अनुभव हो । यो हाम्रो समाजमा अपवाद घटना पनि होइन ।

बोझिलो दाहसंस्कार
अत्यधिक रक्तचाप र मधुमेहका कारण बुबालाई मस्तिष्क पक्षाघात भएपछि हामीले एक महिनासम्म काठमाडौंका विभिन्न अस्पतालमा उपचार गरायौं । दुवै मृगौलाले काम गर्न छाडेपछि २०७३ मंसिर २० मा उहाँको देहान्त भयो । महिनाभर अस्पताल बसाइ, ओहोर–दोहोरमा हाम्रो परिवार मानसिक, शारीरिक र आर्थिक रूपले थला परिसकेको थियो ।

Yamaha

बुबाको देहावसानपछि कतिपय नातेदारले पशुपति आर्यघाटमै अन्तिम संस्कार गर्न सुझाव दिए । तर गाउँबाट तारन्तार फोन आयो । बुबाको दाहसंस्कार आफ्नो गाउँठाउँमै गर्ने आमाको पनि इच्छा थियो । बुबाले जीवनभर गाउँको स्कुलमा पढाउनुभएको थियो । सम्पन्न परिवार भएकाले बुबालाई सबैले सेठजी भन्ने गर्थे । आफ्नो समाज, नातागोता सबै गाउँमै रहेकाले सबैको सहमतिमा अन्तिम संस्कार गर्न गाउँ गयौं ।

हाम्रो गाउँ कनकट्टा सप्तरीको दक्षिणी भेगमा पर्छ । हामीले सोचेका थियौं, गाउँमा आफ्नै बारी वा फूलबारीमा बुबाको पार्थिव शरीरमा दागबत्ती दिन्छौं । तर गाउँलेको भनाइ थियो, ‘सेठजीलाई गंगा लगेर दाहसंस्कार गर्नुपर्छ । गंगामा दाह संस्कार गर्‍यो भने सिधै स्वर्गको ढोका खुल्छ ।’ कतिपयले तर्क गरे, ‘कोशीको पानी गंगामै गएर मिसिन्छ ।’ त्यही अनुसार कोशी ब्यारेजमा लगेर दाह संस्कार गर्ने निधो भयो । तर धेरैले चित्त बुझाएनन् । ‘यसै बहानामा हामी पनि गंगा स्नान गर्न पाउने थियौं,’ उनीहरूको प्रतिक्रिया थियो ।

३०—३५ किलोमिटर टाढा कोशी ब्यारेज जाने मलामीका लागि दुईवटा बस, दुइटा ट्रयाक्टर र केही मोटरसाइकल व्यवस्था गर्नुपर्‍यो । मलामी जानुलाई मधेसी समाजमा बरियाती जानु भनिन्छ । पुरै बाजागाजा र गीत बजाउँदै बरियाती जानुपर्ने । दाह संस्कार गर्ने ठाउँमा पिउने पानी थिएन । मिनरल वाटर र चिप्सका प्याकेट किनेर ल्यायौं । दाह संस्कार सकिएपछि तीन किलोमिटर वर भारदह चौकमा सबैलाई खाजाको बन्दोबस्त मिलायौं ।

दिनहुँ भोज
पार्थिव शरीर जल्न नपाउँदै केही काकाले म र दिदीलाई अलिक पर बोलाएर सोध्न थाल्नुभयो, ‘तिमीहरूले कति भोज गर्ने ? सेठजीका दुवै दमाद (ज्वाइँ) को आर्थिक अवस्था राम्रै छ, हामी दुवैसँग छुट्टाछुट्टै भोज लिन्छौं ।’ बुबाआमाको मृत्युमा छोरी–ज्वाइँले पनि स्वजातीय गाउँ समाजलाई भोज खुवाउने परम्परा छ । हामीले भन्यौं, ‘पछि सल्लाह गरौंला ।’ तर उहाँहरू मान्नु भएन । धेरैले एकसाथ उर्दी जारी गरे, ‘एक जनाले गाउँभरि पुरी–जिलेबीको भोज गर्ने र अर्कोले दालभातको । नत्र हामी भोज खाँदैनौं।’

मधेसतिर मृत्यु संस्कारका बेला शोकसन्तप्त परिवारको आर्थिक हैसियत र प्रतिष्ठा हेरेर कसरी बढी भोज गर्न लगाउने दाउमा नातेदार र गाउँले हुन्छन् । गाउँले र जातीय संगठनका व्यक्तिहरूको भोलिपल्ट बैठक बस्यो । कति भोज गर्ने ? भोजमा के–के परिकार पस्किने ? दही कति ल्याउने ? आदि–इत्यादी प्रश्न सोधिन्थ्यो । मेरा दाइ र आमाको मन थियो– गाउँभरि मात्र भोज गरेर स्थानीय स्कुल र स्वास्थ्य संस्थालाई केही सहयोग गर्ने ।

स्कुलमा ल्याइब्रेरी बनाउने वा गाउँमै अस्पताल बनाउन केही जग्गा नै दिने । तर गाउँलेको भनाइ थियो– स्कुल र स्वास्थ्य चौकीका लागि जे गर, तर भोजचाहिँ सकेसम्म दुई सभाको, नभए कम्तीमा एक सभाको त गर्नैपर्छ । एक सभा भोजमा लगभग सोह्रवटा गाउँ पर्दोरहेछ । ती गाउँका स्वजातीय सबै परिवारका पुरुषलाई आमन्त्रण गर्नुपर्ने । गाउँलेको भनाइ थियो, ‘यो गाउँको सबैभन्दा धनी परिवार सेठजीको हो । सेठजीकैमा दुई सभा भोज गरेनन् भने अरु कसले गर्न सक्छ ? यो गाउँका अरु जातिले दुई सभा भोज गरिसके । हाम्रो इज्जतको पनि कुरा छ ।’

दुई–तीन दिनको छलफलपछि एक सभा स्वजातीय र गाउँभरि सर्वजातीय भोज गर्ने तय भयो । भोजको निर्णयकर्ता जातीय संगठनका मान्यजन हुँदारहेछन् । एक सभा, आधा सभा भोज अलि हुनेखानेका लागि अनिवार्यजस्तै हुन्छ । यसरी भोज गर्दा स्वजातीय तथा सर्वजातीय पनि हुने गर्छ । भोजमा सकेसम्म बढी परिकार, बढी दही बाँड्न लगाइन्छ । कुनै–कुनै परिवारलाई सबै आमन्त्रितलाई कम्मल वा लोटा वा गिलासजस्तो कुनै भाँडाकुँडा बाँड्न लगाइन्छ । यसले मृतक परिवारलाई आर्थिक भारले समेत थला पार्छ । भोज गर्दा कसरी अरु जातिभन्दा उत्कृष्ट देखाउने भन्ने होडबाजी हुँदोरहेछ ।

मधेसी समाजमा जातैपिच्छे काजकिरिया गर्ने चलन फरक छ । तर प्राय: सबैमा १३ दिनसम्म चल्दो रहेछ । मृत्युको चौथो दिनदेखि कहिले खिरको, कहिले पुरी–जिलेबी त कहिले दालभातको भोज हुने गर्छ । ठूलो भोजचाहिँ अन्तिम दिनहरूमा हुन्छ । मृतकले कमाएको सम्पत्तिको केही भाग भोजमा खर्च गर्‍यो भने छिट्टै मोक्ष प्राप्त हुन्छ र जति बढी भोज गर्‍यो, त्यति नाम र जश मिल्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ । साथै मृत्युपछि स्वर्ग जान सहज हुने बुझाइ पनि समाजमा छ । तर यही चलनका कारण कतिपयलाई ऋण काढ्नुपर्ने, जग्गाजमिन बेच्नुपर्ने अवस्था आउँछ ।

भोजको सामान किन्नेदेखि, निमन्त्रणा दिने काम मृतकको परिवार एक्लैले गर्न सक्दैन । कतिपयले सामान खरिद गर्दा कमिसन खाने गर्छन् । हाम्रो घरको एक सभा भोजमा लगभग पाँच लाख रूपैयाँ खर्च भएको थियो । भोजमा खाने कम तर खानाको बर्बादी बढी हुने । खाना पकाउन क्याटरिङ र सरसफाइमा मजदुरको व्यवस्था गर्नुपर्ने ।

दानदक्षिणा
मृत्यु संस्कारमा दानदक्षिणाको परम्परा धेरै खर्चिलो र झन्झटिलो हुन्छ । दानदक्षिणा लिनेको सीमा हुँदैन । कन्टहा पण्डितले पूजा गराएपछि शुद्धिका लागि अर्को पण्डित चाहिने रे । दुवै पण्डितलाई छुट्टाछुट्टै दानदक्षिणा दिनुपर्छ । १३ दिनसम्म पूजा गर्दा केही न केही दक्षिणा दिइरहनुपर्ने । भोज सम्पन्न भएको अन्तिम दिन श्राद्धको पूजा हुन्छ । मृतकले जीवनयापनका लागि जे–जे कुरा प्रयोग गरेको हुन्छ, ती सबै मृत्युपश्चात नयाँ किनेर पण्डितलाई दान दिनुपर्ने रे । नत्र मृतकको आत्मा भट्किरहन्छ रे ।

बुबाको तेह्र दिन सकेको भोलिपल्ट पण्डित र उनका छोरा मूल दक्षिणा लिन आएका थिए । तेह्र दिनसम्म पूजा गराए बापत छुट्टै दिनुपर्ने दक्षिणा रहेछ । मृतक परिवारको आर्थिक अवस्था र सामाजिक प्रतिष्ठा हेरेर पण्डितले दक्षिणा माग गर्दारहेछन् । हाम्रो बुबाको काजकिरियाको मूल दक्षिणाबापत पण्डितले नगद दस हजार एक रूपैयाँ, एउटा ल्यापटप र एउटा मोबाइल मागेका थिए । भोजमा अलिक बेसी खर्च भएको हुनाले टेलिभिजन नमागेको पण्डितको भनाइ थियो । ‘पण्डितजी दक्षिणा त पैसा पो हुन्छ, मोबाइल र ल्यापटप हुँदैन नि’ भनेर सोध्दा उनले मुसुमुसु हाँस्दै भनेका थिए, ‘सबैजना विदेश बस्ने भएपछि दक्षिणा विदेशीसरह नै हुनुपर्छ नि । पहिलाजस्तो गाई, भैंसी कसले चराउँछ र ? अहिले त जे प्रयोग हुन्छ, त्यति मागेको मात्रै हो ।’

सबैको अपेक्षा पूरा गर्दागर्दै मृतकको परिवार मृत्यु संस्कार सकिँदा आर्थिक, मानसिक र शारीरिक रूपले थलिन पुग्छ । यस्तो परम्पराले मधेसी समाजलाई कहाँ पुर्‍याउने हो ?

प्रकाशित : श्रावण १४, २०७५ ०७:३१
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

पोसिलो कर्कलो

डा. अरुणा उप्रेती

काठमाडौँ — कर्कलोको नाम लिएपछि धेरैले ‘त्यस्तो पनि तरकारी हुन्छ र ? छ्या’ भनेर नाक खुम्च्याउँछन् । कर्कलोको पौष्टिक तत्त्वबारे थाहा पाए भने आहा भनेर खान थाल्छन् कि ! ऋषि पञ्चमीका दिन बिहान पूजा गरेपछि महिलाले कर्कलो र भात खाने चलन छ । व्रतसम्बन्धी दर्शनको म विरोधी हुँ, तर त्यो दिन पकाइने कर्कलो र भात म मिठो मानेर खान्छु ।

कर्कलोको हरियो पात पकाउँदा अमिलो हालिएन भने कोक्याउँछ । फलामको भाँडामा पकाएको कर्कलो अमिलो गोलभेँडा र भातसँंग खाँदा शरीरमा लौह तत्त्व पर्याप्त प्राप्त हुन्छ । कर्कलोमा क्याल्सियम, भिटामिन ए, सी, के लगायत पाइन्छ । तीज र पञ्चमीको व्रतपछि शरीरलाई पोषण दिन भनेर कर्कलो भात खाने चलन चलेको हुनुपर्छ । ऋषि पञ्चमीमा जसरी कर्कलो खोजी–खोजी खाने हो भने रक्तअल्पताबाट बच्न मद्दत पुग्थ्यो ।

चीन, ब्राजिल, ताइवान, बंगलादेश र अफ्रिकामा पनि कर्कलो खाने चलन छ । दक्षिण अमेरिका, कोस्टारिका, निकारागुवा, पनामा, देराममा सुप बनाएर खाइन्छ । कतिपय ठाउँमा कर्कलोको जरा अर्थात पिँडालुलाई आलुको सट्टा प्रयोग गरिन्छ । युरोपमा रोमन समयताकै पिँडालु कसरी पकाएर खाने भनेर किताबमै लेखिएको थियो ।

नेपालमा कर्कलो र पिँडालुलाई अपहेलित खाना मानिन्छ । कर्कलो र मासको मस्यौरा तातो भातसँग खाने मानिसले हत्पती स्वाद बिर्संदैनन् । कर्कलो र पिँडालु जताततै पाइने भएर अपहेलित भएका हुन् कि ? तराईतिर बाटो–बाटोमा कर्कलो हुर्किएको देखिन्छ । किन नटिपेको भनेर सोध्दा एक महिलाले भनेकी थिइन्, ‘यसमा त विष हुन्छ, खानु हुन्न ।’ ‘क्याल्सियम अक्सलेट’ नामक तत्त्वको उपस्थितिले कर्कलोमा केही विष हुनसक्छ । रातभरि पानीमा भिजाएर मजासंँग पकाएपछि त्यो विषालु तत्त्व नष्ट हुन्छ ।

घुँडा दुखाइको समस्या भएका मानिसले कर्कलो र पिँडालु कम खाएकै वा खान छाडेकै ठिक हुन्छ । उनीहरूले धेरै खाए दुखाइ बढेको अनुभव गर्न सक्छन् । स्वस्थ व्यक्तिले रोगसँग लड्ने शक्ति दिने कर्कलो विभिन्न तरिकाले खानु बेस हुन्छ । बाहिरका बट्टा/प्याकेटका कुहिएका खानेकुराभन्दा कर्कलो र पिँडालुको तरकारी प्रयोग गर्नु धेरै राम्रो हो । लट्टेको सागको तरकारी दिँदा पाहुनाले छँुदै नछोएको नमिठो अनुभव मसंँग छ । त्यही लट्टे अंग्रेजी नाम दिएर ठूलो होटलमा बेच्दा सबैले रुचाउँछन् । लट्टेलाई विभिन्न नामबाट चिन्ने र प्रयोग गर्ने गरिन्छ । तराई तथा भित्री मधेसमा यसलाई चौलाई, रामदाना भनिन्छ भने पहाडी क्षेत्रमा लट्टे वा लुँडे, उच्च पहाड र कर्णाली एवं पश्चिमी क्षेत्रमा मार्से भन्ने गरिन्छ ।

अमेरिका र महाभारत क्षेत्रमा उत्पत्ति भएको मानिएको लट्टे पुराना बालीमध्ये एक हो । महाभारत हिमशृङ्खला र मध्य तथा दक्षिण अमेरिकी देशमा परापूर्वकालदेखि लट्टेको खेती प्रशस्त गरिन्छ । मेक्सिकोमा यसको दानाबाट अनेक खाद्य पदार्थ बनाइन्छ । मकै जस्तै भुटेर महसंँग मिलाएर पनि प्रयोग गरिन्छ । यो अफ्रिका, चीन, भारत, रसिया, अमेरिकामा समेत पाइन्छ ।

बज्यैहरूले व्रतका बेला लट्टेलाई दूधमा पकाएर ख्वाउनुभएको अझै याद छ । पौष्टिकताले भरिपूर्ण भएर यसको उपयोग व्रतका बेला गरिएको हुनसक्छ । रायो र पालुङ्गोको तुलनामा लट्टेमा सूक्ष्म पोषण विशेषगरी फलाम प्रचुर मात्रामा पाइन्छ । लट्टेको दाना ग्लुटिनरहित हुन्छ । ग्लुटिन पचाउन नसक्नेहरूका लागि लट्टेको परिकार प्रभावकारी हुन्छ । अमेरिकातिर धेरै प्रयोग गरिने अन्न किनुवाभन्दा लट्टेमा बढी ऊर्जा, प्रोटिन, क्याल्सियम, म्याग्नेसियम, फस्फोरस, भिटामिन बी– ६ पाइन्छ ।

म रगतको कमी भएका गाउँका महिलालाई लट्टेको साग खान जहिल्यै भन्छु । नजिकको तीर्थ हेला भनेझैं यो साग प्राय: सजिलै पाइने हुनाले कसैले वास्ता गर्दैन । कैलालीकी एक महिलालाई रगतको कमीले कमजोर महसुस भयो । उनलाई औषधिको गोली खान भनियो । उनकी साथीले उनलाई हरियो लट्टे दिनदिनै खान सल्लाह दिइन् । उनले पत्याइनन् । ‘हेरी हालुँन त’ भनेर दुई सातासम्म लट्टेको साग खाइन् । आफू निकै स्वस्थ भएको महसुस गरिन् । ‘घरमै रहेको औषधि बेवास्ता गरेर बाहिरबाट औषधि किनिँदो रहेछ,’ उनले सुनाइन् ।

माटोमा दाना छरेपछि धेरै स्याहार नगरेरै लट्टे हुर्किन्छ । हरियो र रातो लट्टे दुवैको स्वाद मिठो हुन्छ । यसको पात टिपी कोदो र फापरको पिठो हालेर खान मिल्छ । लट्टेको पातमा गोलभेँडा हालेर पकाएपछि भात वा रोटीसंँग कपाकप खान सकिन्छ । यो स्वाद तथा पोषण दुवैका लागि हो । लट्टेको दानाबाट अनेक परिकार बन्न सक्छन् । लट्टेको दाना भुटी केही तरकारी हालेर पकाउँदा स्वादिष्ट खाजा बन्छ । दाना पिसेर आटामा मिसाए स्वस्थकर रोटी बन्छ । बालबालिकाले हरियो सागपात नखाने समस्याबाट प्रत्येक अभिभावक पीडित हुन्छन् । दाल वा तरकारीमा लट्टेको दाना वा पात मिसाएर खानदिए बच्चाको स्वास्थ्य राम्रो हुन्छ । लट्टेमा गहुँभन्दा बढी रेशादार र लौह तत्त्व पाइन्छ ।

यो गर्भवतीका लागि अति उपयोगी छ । तर तराईमा प्राय: गर्भवतीका लागि कमै प्रयोग गरेको पाइन्छ ।

पोषणयुक्त कर्कलो र लट्टेको प्रबद्र्धनमा सरकारले कहिले ध्यान दिने हो ?

प्रकाशित : श्रावण १४, २०७५ ०७:२८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT