भोजले थलिएको मधेसी समाज

मृत्यु संस्कारका बेला शोकसन्तप्त परिवारको आर्थिक हैसियत र प्रतिष्ठा हेरेर कसरी बढी भोज गर्न लगाउने दाउमा नातेदार र गाउँले हुन्छन् ।
रीता साह

काठमाडौँ — मधेसी समाज आधारभूत रूपमा ग्रामीण हो । यो समाज पृत्तिसत्तामा आधारित छ । जातपातको प्रभाव छ । कृषि कर्म मुख्य पेसा रहेकाले मालिक र मजदुर बीचको वर्गीय सम्बन्ध जताततै देख्न पाइन्छ । रेमिटयान्सको प्रभावले समाज आधुनिकतातर्फ पाइला सार्न थालेको आभास मिल्छ ।

तर परम्परागत मूल्य–मान्यतामा कमी आएको देखिँदैन । परम्परा र आधुनिकताबीच संघर्ष गर्दै अगाडि बढिरहेको यो समाजमा अनेक अवसरमा भोजको चलन व्याप्त छ । स्वेच्छाभन्दा समाजको करकाप र देखासिकीको उपक्रम बन्दोरहेछ, भोज । आफन्त, छरछिमेकी, जातीय संघ–संगठनले यसरी परिबन्दमा पार्छन् कि कोही–कोही नचाहँदा नचाहँदै पनि गर्न बाध्य हुन्छन् । दुई वर्ष अघि मेरो परिवारमा यस्तै परिबन्द आइपरेको थियो । यो आलेख बुबाको मृत्यु पश्चात हाम्रो परिवारले गर्नुपरेको काजकिरिया, भोजभात र दानदक्षिणासँग सम्बधित अनुभव हो । यो हाम्रो समाजमा अपवाद घटना पनि होइन ।

बोझिलो दाहसंस्कार
अत्यधिक रक्तचाप र मधुमेहका कारण बुबालाई मस्तिष्क पक्षाघात भएपछि हामीले एक महिनासम्म काठमाडौंका विभिन्न अस्पतालमा उपचार गरायौं । दुवै मृगौलाले काम गर्न छाडेपछि २०७३ मंसिर २० मा उहाँको देहान्त भयो । महिनाभर अस्पताल बसाइ, ओहोर–दोहोरमा हाम्रो परिवार मानसिक, शारीरिक र आर्थिक रूपले थला परिसकेको थियो ।

Yamaha

बुबाको देहावसानपछि कतिपय नातेदारले पशुपति आर्यघाटमै अन्तिम संस्कार गर्न सुझाव दिए । तर गाउँबाट तारन्तार फोन आयो । बुबाको दाहसंस्कार आफ्नो गाउँठाउँमै गर्ने आमाको पनि इच्छा थियो । बुबाले जीवनभर गाउँको स्कुलमा पढाउनुभएको थियो । सम्पन्न परिवार भएकाले बुबालाई सबैले सेठजी भन्ने गर्थे । आफ्नो समाज, नातागोता सबै गाउँमै रहेकाले सबैको सहमतिमा अन्तिम संस्कार गर्न गाउँ गयौं ।

हाम्रो गाउँ कनकट्टा सप्तरीको दक्षिणी भेगमा पर्छ । हामीले सोचेका थियौं, गाउँमा आफ्नै बारी वा फूलबारीमा बुबाको पार्थिव शरीरमा दागबत्ती दिन्छौं । तर गाउँलेको भनाइ थियो, ‘सेठजीलाई गंगा लगेर दाहसंस्कार गर्नुपर्छ । गंगामा दाह संस्कार गर्‍यो भने सिधै स्वर्गको ढोका खुल्छ ।’ कतिपयले तर्क गरे, ‘कोशीको पानी गंगामै गएर मिसिन्छ ।’ त्यही अनुसार कोशी ब्यारेजमा लगेर दाह संस्कार गर्ने निधो भयो । तर धेरैले चित्त बुझाएनन् । ‘यसै बहानामा हामी पनि गंगा स्नान गर्न पाउने थियौं,’ उनीहरूको प्रतिक्रिया थियो ।

३०—३५ किलोमिटर टाढा कोशी ब्यारेज जाने मलामीका लागि दुईवटा बस, दुइटा ट्रयाक्टर र केही मोटरसाइकल व्यवस्था गर्नुपर्‍यो । मलामी जानुलाई मधेसी समाजमा बरियाती जानु भनिन्छ । पुरै बाजागाजा र गीत बजाउँदै बरियाती जानुपर्ने । दाह संस्कार गर्ने ठाउँमा पिउने पानी थिएन । मिनरल वाटर र चिप्सका प्याकेट किनेर ल्यायौं । दाह संस्कार सकिएपछि तीन किलोमिटर वर भारदह चौकमा सबैलाई खाजाको बन्दोबस्त मिलायौं ।

दिनहुँ भोज
पार्थिव शरीर जल्न नपाउँदै केही काकाले म र दिदीलाई अलिक पर बोलाएर सोध्न थाल्नुभयो, ‘तिमीहरूले कति भोज गर्ने ? सेठजीका दुवै दमाद (ज्वाइँ) को आर्थिक अवस्था राम्रै छ, हामी दुवैसँग छुट्टाछुट्टै भोज लिन्छौं ।’ बुबाआमाको मृत्युमा छोरी–ज्वाइँले पनि स्वजातीय गाउँ समाजलाई भोज खुवाउने परम्परा छ । हामीले भन्यौं, ‘पछि सल्लाह गरौंला ।’ तर उहाँहरू मान्नु भएन । धेरैले एकसाथ उर्दी जारी गरे, ‘एक जनाले गाउँभरि पुरी–जिलेबीको भोज गर्ने र अर्कोले दालभातको । नत्र हामी भोज खाँदैनौं।’

मधेसतिर मृत्यु संस्कारका बेला शोकसन्तप्त परिवारको आर्थिक हैसियत र प्रतिष्ठा हेरेर कसरी बढी भोज गर्न लगाउने दाउमा नातेदार र गाउँले हुन्छन् । गाउँले र जातीय संगठनका व्यक्तिहरूको भोलिपल्ट बैठक बस्यो । कति भोज गर्ने ? भोजमा के–के परिकार पस्किने ? दही कति ल्याउने ? आदि–इत्यादी प्रश्न सोधिन्थ्यो । मेरा दाइ र आमाको मन थियो– गाउँभरि मात्र भोज गरेर स्थानीय स्कुल र स्वास्थ्य संस्थालाई केही सहयोग गर्ने ।

स्कुलमा ल्याइब्रेरी बनाउने वा गाउँमै अस्पताल बनाउन केही जग्गा नै दिने । तर गाउँलेको भनाइ थियो– स्कुल र स्वास्थ्य चौकीका लागि जे गर, तर भोजचाहिँ सकेसम्म दुई सभाको, नभए कम्तीमा एक सभाको त गर्नैपर्छ । एक सभा भोजमा लगभग सोह्रवटा गाउँ पर्दोरहेछ । ती गाउँका स्वजातीय सबै परिवारका पुरुषलाई आमन्त्रण गर्नुपर्ने । गाउँलेको भनाइ थियो, ‘यो गाउँको सबैभन्दा धनी परिवार सेठजीको हो । सेठजीकैमा दुई सभा भोज गरेनन् भने अरु कसले गर्न सक्छ ? यो गाउँका अरु जातिले दुई सभा भोज गरिसके । हाम्रो इज्जतको पनि कुरा छ ।’

दुई–तीन दिनको छलफलपछि एक सभा स्वजातीय र गाउँभरि सर्वजातीय भोज गर्ने तय भयो । भोजको निर्णयकर्ता जातीय संगठनका मान्यजन हुँदारहेछन् । एक सभा, आधा सभा भोज अलि हुनेखानेका लागि अनिवार्यजस्तै हुन्छ । यसरी भोज गर्दा स्वजातीय तथा सर्वजातीय पनि हुने गर्छ । भोजमा सकेसम्म बढी परिकार, बढी दही बाँड्न लगाइन्छ । कुनै–कुनै परिवारलाई सबै आमन्त्रितलाई कम्मल वा लोटा वा गिलासजस्तो कुनै भाँडाकुँडा बाँड्न लगाइन्छ । यसले मृतक परिवारलाई आर्थिक भारले समेत थला पार्छ । भोज गर्दा कसरी अरु जातिभन्दा उत्कृष्ट देखाउने भन्ने होडबाजी हुँदोरहेछ ।

मधेसी समाजमा जातैपिच्छे काजकिरिया गर्ने चलन फरक छ । तर प्राय: सबैमा १३ दिनसम्म चल्दो रहेछ । मृत्युको चौथो दिनदेखि कहिले खिरको, कहिले पुरी–जिलेबी त कहिले दालभातको भोज हुने गर्छ । ठूलो भोजचाहिँ अन्तिम दिनहरूमा हुन्छ । मृतकले कमाएको सम्पत्तिको केही भाग भोजमा खर्च गर्‍यो भने छिट्टै मोक्ष प्राप्त हुन्छ र जति बढी भोज गर्‍यो, त्यति नाम र जश मिल्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ । साथै मृत्युपछि स्वर्ग जान सहज हुने बुझाइ पनि समाजमा छ । तर यही चलनका कारण कतिपयलाई ऋण काढ्नुपर्ने, जग्गाजमिन बेच्नुपर्ने अवस्था आउँछ ।

भोजको सामान किन्नेदेखि, निमन्त्रणा दिने काम मृतकको परिवार एक्लैले गर्न सक्दैन । कतिपयले सामान खरिद गर्दा कमिसन खाने गर्छन् । हाम्रो घरको एक सभा भोजमा लगभग पाँच लाख रूपैयाँ खर्च भएको थियो । भोजमा खाने कम तर खानाको बर्बादी बढी हुने । खाना पकाउन क्याटरिङ र सरसफाइमा मजदुरको व्यवस्था गर्नुपर्ने ।

दानदक्षिणा
मृत्यु संस्कारमा दानदक्षिणाको परम्परा धेरै खर्चिलो र झन्झटिलो हुन्छ । दानदक्षिणा लिनेको सीमा हुँदैन । कन्टहा पण्डितले पूजा गराएपछि शुद्धिका लागि अर्को पण्डित चाहिने रे । दुवै पण्डितलाई छुट्टाछुट्टै दानदक्षिणा दिनुपर्छ । १३ दिनसम्म पूजा गर्दा केही न केही दक्षिणा दिइरहनुपर्ने । भोज सम्पन्न भएको अन्तिम दिन श्राद्धको पूजा हुन्छ । मृतकले जीवनयापनका लागि जे–जे कुरा प्रयोग गरेको हुन्छ, ती सबै मृत्युपश्चात नयाँ किनेर पण्डितलाई दान दिनुपर्ने रे । नत्र मृतकको आत्मा भट्किरहन्छ रे ।

बुबाको तेह्र दिन सकेको भोलिपल्ट पण्डित र उनका छोरा मूल दक्षिणा लिन आएका थिए । तेह्र दिनसम्म पूजा गराए बापत छुट्टै दिनुपर्ने दक्षिणा रहेछ । मृतक परिवारको आर्थिक अवस्था र सामाजिक प्रतिष्ठा हेरेर पण्डितले दक्षिणा माग गर्दारहेछन् । हाम्रो बुबाको काजकिरियाको मूल दक्षिणाबापत पण्डितले नगद दस हजार एक रूपैयाँ, एउटा ल्यापटप र एउटा मोबाइल मागेका थिए । भोजमा अलिक बेसी खर्च भएको हुनाले टेलिभिजन नमागेको पण्डितको भनाइ थियो । ‘पण्डितजी दक्षिणा त पैसा पो हुन्छ, मोबाइल र ल्यापटप हुँदैन नि’ भनेर सोध्दा उनले मुसुमुसु हाँस्दै भनेका थिए, ‘सबैजना विदेश बस्ने भएपछि दक्षिणा विदेशीसरह नै हुनुपर्छ नि । पहिलाजस्तो गाई, भैंसी कसले चराउँछ र ? अहिले त जे प्रयोग हुन्छ, त्यति मागेको मात्रै हो ।’

सबैको अपेक्षा पूरा गर्दागर्दै मृतकको परिवार मृत्यु संस्कार सकिँदा आर्थिक, मानसिक र शारीरिक रूपले थलिन पुग्छ । यस्तो परम्पराले मधेसी समाजलाई कहाँ पुर्‍याउने हो ?

Esewa Pasal

प्रकाशित : श्रावण १४, २०७५ ०७:३१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मधेसमा बढ्दो भागी बिहे

रीता साह

मधेसी समाजमा धान काटिसकेर अर्को वर्ष धान नरोपुन्जेलको अवधिमा बिहेवारी गर्ने चलन छ । यो बीचको समयमा तराई–मधेसका चियापसल, पानपसल, चोक–चौराहामा प्राय:जसो बिहेकै चर्चा हुने गर्छ ।

कसको छोरा कति पढेको, कसको बिहेमा कति दाइजो लियो, कसकी छोरी कति राम्री, कसले कति तामझामका साथ बिहे गर्‍यो जस्ता विषयबारे चर्चा सुन्न पाइन्छ । पछिल्लो समय युवक–युवती भागेर बिहे गर्ने गरेको बारे पनि मधेसतिर निकै चियोचर्चा हुन थालेको छ, जुन केही वर्षअघि विरलै सुनिन्थ्यो ।

गत वर्षको वैशाखमा म आफ्नो घर सप्तरी गएकी थिएँ । घरमा बिहेको निम्ताको एउटा कार्ड आएको थियो । कार्ड पल्टाएर हेर्दै थिएँ । आमाले भन्नुभयो, ‘यो कार्डको अब काम छैन ।’ कारण के रहेछ भने जसको बिहेको कार्ड थियो, ती युवती बिहेको तिथिभन्दा दुई दिनअघि नै घरबाट भागिसकेकी थिइन् । युवतीले आफूले मन पराएको युवकसँग बिहे गरिसकेको थाहा भयो । आमाले सुनाएअनुसार अर्की एक युवतीले पनि त्यसरी नै घरपरिवारले तय गरिदिएको केटासँग बिहे नगरी आफूले प्रेम गरेको युवकसँग भागेर बिहे गरेकी थिइन् । कुरा त्यतिमै सीमित रहेन । युवती पक्षले पहिला बिहेको कुरा छिनेको केटासँग दाइजो फिर्ता माग्न थाले । तर केटा पक्षले दिन मानेन । केटा पक्षको भनाइ थियो, एक त बिहे हुनुभन्दा पहिले केटी भागेर हाम्रो बेइज्जती भयो, त्यसमाथि दाइजो पनि फिर्ता गर्ने ? विवाद बढ्दै गएर केही दिनसम्म लगातार पञ्चैती नै भएको थियो रे ।

आजकल मधेसमा भागी बिहेका घटनाहरू छ्यापछ्याप्ती सुन्न पाइन्छ । युवक–युवती एकअर्कालाई प्रेम गरी भागेर बिहे गर्ने चलन नयाँ होइन । यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि छ । द्वापर युगको कथा महाभारतमा रुकमिणीले प्रेमपत्र लेखी श्रीकृष्ण भगवान्लाई मन्दिरमा बोलाएर भागी विवाह गरेको कथा हामी सबैले पढेका छौं । यस्ता अनेक पौराणिक कथाहरूमा भागी बिहे गरेका दृष्टान्तहरू उल्लेख छ । हाम्रै देशको पहाडी समाजमा कतिपय समुदायमा भागी बिहेलाई स्वाभाविक मानिन्छ । युवक–युवतीले एकअर्का मन पराएर बिहे गर्नुलाई सहर्ष स्वीकार पनि गरिन्छ । तर मधेसको सहर–बजारमा युवक–युवतीबीच प्रेम गर्नुलाई त्यति असहज रूपमा नलिइए पनि भागेर बिहे नै गरेकोलाई अझै पनि पचाउन सकेको देखिँदैन । 

भागेर बिहे गर्ने अनेक कारण छन् । समाजमा बढ्दै गएको चेतनासँगै छोरीलाई पनि छोरासरह स्कुल–कलेज पठाउने क्रम बढेको छ । स्कुल–कलेजमा पढ्न जाँदा युवक–युवतीबीच घनिष्टता बढ्नु स्वाभाविकै हो । घनिष्टता प्रेममा परिणत हुन्छ । अचेल मधेसी समुदायमा अधिकांशले छोरीलाई शिक्षित बनाउन चाहन्छन्, तर प्रेम गर्न अघोषित बन्देज लगाउँछन् । कसैकी छोरी प्रेममा परेको सुइँको पाउनेबित्तिकै उनका अभिभावक बिहे गर्न तम्सिहाल्छन् । पढाइ छोडाउने, घरबाट बाहिर निस्कन नदिने गर्नुका जति सक्दो चाँडै बिहे गरिदिन चाहन्छन् । परिणामत: युवक–युवती विद्रोह गरेर घरबाट भागेर बिहे गर्ने जोखिम मोल्छन् । 

अन्तरजातीय र अन्तरधार्मिक युवक–युवतीबीच प्रेम सम्बन्ध स्थापित हुन गएको छ भने समाज र परिवारले नस्विकार्ने डरले पनि तिनीहरू भागेर बिहे गर्छन् । अहिले पनि मधेसी समुदायमा अन्तरजातीय बिहेलाई अधिकांश परिवार र जातीय संगठनहरूले अपराधकै रूपमा हेर्ने गर्छन् । यस्तो बिहे गर्नेलाई गाउँ निकाला गर्ने, भोजभतेरमा बन्देज लगाउनेजस्ता सजाय–जरिवाना तोक्ने चलन छ ।
समाजमा आमाबुवाको रोजाइभन्दा पनि आफैंले जीवनसाथी रोज्नुपर्ने जमात दिनदिनै बढ्दो छ । आफंैले रोजेको जीवनसाथी परिवारले नस्विकार्ने डरले पनि भागेर बिहे गर्छन् । पछिल्लो समयमा वैदेशिक रोजगारका कारणले पनि भागी बिहे बढेको छ । कतिपय यस्ता घटनाहरूमा पुरुषहरू वैदेशिक रोजगारमा जाँदा गाउँघरतिर महिला वा युवतीहरूलाई फकाएर भागी बिहे गर्ने गरेको सुनिन्छ । वैदेशिक रोजगारका कारण अर्काकी श्रीमती भगाउने घटना पनि बढेको छ ।

भागी बिहेलाई कतिपय महिला अधिकारकर्मीले महिला सशक्तिकरणसँग पनि जोडेर हेर्छन् । पहिला–पहिला युवतीहरू आफ्नो बिहेको कुरा गर्न पनि पाउँदैनथे, अहिले आफैंले मन पराएको युवकसँग भागेर बिहे गर्नु एक प्रकारको महिला सशक्तीकरण नै हो भन्ने तर्क उनीहरूको हुन्छ । 

भागी बिहेको स्वीकार्यता वा सफलता पनि जाति, वर्ग र लिंगका आधारमा तय हुने गर्छ । युवक–युवती एउटै जातको रहेछन् भने स्वीकार्यता अलिक सहज हुन्छ । तर दलित–गैरदलित, मुस्लिम–गैरमुस्लिम, कथित उपल्लो जात र कथित तल्लो जातबीचको बिहे हो भने स्वीकार्यता त्यति सहज हँ‘दैन । गरिब र धनी युवक–युवतीबीच भागी बिहे भयो भने केटा पक्षका परिवारले स्वीकार गर्न गाह्रो मान्छन् । समाजमा भागी बिहेमा छोरा र छोरीका लागि पनि फरक–फरक मापदण्ड तय गरिएको हुन्छ । छोराले भागी बिहे गर्छन् भने धेरै परिवारलाई प्राय: स्वीकार्य हुने गर्छ । तर छोरीले भागी बिहे गर्दा परिवारको नाक कट्ने, इज्जत जाने ठान्छन् । र सकेसम्म त्यस जोडीलाई छुट्याउन खोज्छन् । छोरा–छोरीबीच यस्तो खालको विभेद हेर्दा लाग्छ कि घरको इज्जत राख्ने जिम्मा छोरी मात्रको हो । त्यस्तै कथित उपल्लो जातको युवकले कथित तल्लो जातको युवती बिहे गरेको छ भने विरलै स्वीकार्य हुन्छ । त्यस्तै हिन्दु र मुस्लिम युवक–युवतीबीच भएको बिहे पनि प्राय: स्वीकार्य हुँदैन, खासगरी हिन्दु परिवारमा ।
भागेर बिहे गरेको सुन्दा सहज लाग्छ । तर त्यत्तिकै यसका अप्ठ्यारा तथा चुनौतीहरू पनि छन् । अधिकांश युवक–युवती कम उमेरमा, पढ्दा–पढ्दै भाग्ने गर्छन् । पढाइ पनि पूरा भएको हँ‘दैन । यस्तोमा आत्मनिर्भर हुने कुरै हँ‘दैन । केही दिन घरपरिवारबाट टाढा लुकीछिपी बसे पनि फेरि घरमै आउनुपर्ने बाध्यता हुन्छ । तर केटा पक्षको परिवारले केटीलाई स्विकारेन भने केटी दोहोरो मारमा पर्छिन् । एकातिर माइतीबाट विद्रोह गरेर भागेकाले माइती जाने बाटो बन्द हुन्छ भने केटा पक्षले घर भित्र्याएन भने अलपत्र पर्ने अवस्था आउँछ । कतिपय घटनामा केटालाई पनि दबाब दिएर केटीलाई छाड्न लगाइन्छ । यस्तो अवस्थामा प्राय: केटीहरू घरका न घाटका हुन्छन् । भागेर बिहे गर्ने युवतीलाई समाज र छरछिमेकले पनि अपहेलित नजरले हेर्छन् ।

कथंकदाचित युवती गर्भवती भइछन् भने तेहरो मारमा पर्छन् । प्राय:जसो भागी बिहे मन्दिरमा वा लुकेर गरेका हुन्छन्, जसको कुनै प्रमाण हँ‘दैन । फलस्वरूप केटाको सम्पत्तिमा अधिकार पाउने आधार पनि हुँदैन । यस्तै खालको घटना गत जेठ २७ गते एक राष्ट्रिय दैनिकमा पनि छापिएको थियो । जनकपुर बस्ने एक युवतीलाई सोही ठाउँ बस्ने युवकले घरबाट भगाएर बिहे गरी तीन महिनासम्म सँगै राखेर गर्भवती बनाए, अनि छाडे । युवतीले न्यायको खोजीमा भौंतारिनुपरेको छ । 

केटा दलित र आर्थिक रूपमा विपन्न छ भने केटा पक्षले पनि चुनौतीहरू सामना गर्नुपर्छ । यस्ता अधिकांश घटनामा केटी पक्षले अपहरण, बालविवाह र बलात्कारको मुद्दा लगाएर केटासँग बदला लिन खोज्छ । गत वर्ष अध्ययनका क्रममा धनुषा र सिरहा जाँदा स्थानीय प्रहरीहरूले सुनाएका थिए, ‘सुरु–सुरुमा केटी पक्षले छोरी अपहरणको मुद्दा दर्ता गराउँछ, तर अनुसन्धान गदै जाँदा केटाकेटी मिलेमतोमा भागेका हुन्छन् । हामीलाई पनि समस्या पर्छ ।’ कहिलेकाहीं भागी बिहेले सामाजिक द्वन्द्व पनि सिर्जना गर्छ । खासगरेर दलित युवकसँग गैरदलित युवती भागेर बिहे गरेको छ भने केटा र केटा पक्षलाई कुटपिट गर्ने र जातीय रङ दिएर हत्या गर्नसम्म पनि पछि पर्दैनन् । 

आफैंले जीवनसाथी रोजेर बिहे गर्नु अपराध होइन । तर यसरी बिहे गर्नुअघि युवक–युवती पनि सचेत हुनु आवश्यक छ । बिहे कति उमेरमा गर्नुपर्ने हो, शारीरिक सम्पर्क गर्न र बच्चा पाउन प्रजनन अंगहरू कहिलेसम्ममा परिपक्व हुन्छन् जस्ता कुरा परिवार र शैक्षिक संस्थाहरूमा पनि सिकाउन आवश्यक छ । हामीले आफ्न छोराछोरीलाई अधिकारसँगसँगै कर्तव्यबारे पनि उचित जानकारी दिनुपर्छ । 

प्रकाशित : श्रावण १, २०७४ ०८:३९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT