पाकिस्तान : लोकतन्त्र 'नजरको धोखा' नहोस् 

दिवाकर बागचन्द

न्युयोर्क, अमेरिका — म क्रिकेट धेरै खेल्ने गर्थें । अहिले खेल्नुभन्दा बढि हेर्छु । एउटा महान् क्रिकेटर चुनाव जितेर प्रधानमन्त्री बन्न लागि रहँदा, हेरिरहन मन लागेन । कलमसँग खेल्न मन लाग्यो । इमरान अहमद खान नियाजी अर्थात लोकप्रिय "इमरान खान" युवतीहरुका प्रिय पात्र हुन् ।

उसो त सबै क्रिकेटर युवतीहरूका प्रिय हुन्छन नै, चाहे भगवानले सुन्दर रुप दिएको होस् या नहोस्। कारण जगजाहेर छ। तर इमरानले सुडौल शरीर, सुन्दर मुहार दुवै पाएका छन्। उनी बलिवूड या हलिवूडका नायक भन्दा कम छैनन्। क्रिकेटको दुनियामा अल-राउन्डर सफलतम् खेलाडी मानिन्छन इमरान खान।

Yamaha

अहिले उनको क्रिकेट र सुन्दरताले भन्दा उनले रचेको राजनीतिक इतिहासको कारण बढी चर्चामा छन्। उनको चुनावी जितको बारेमा थुप्रै लेख लेखिई सकेका छन्। किताबहरू लेखिईसकेका होलान् र भविष्यमा अझै किताबहरू लेखिइने छन्। उनी आफैले पनि किताब लेखेका छन्। मैले लेख्ने आवश्यकता थिएन र मेरो आलेखले भिन्दै "इनसाइट" दिने या विश्लेषण गर्ने ध्येय राख्दैन। इमरान खानको "पाकिस्तान : अ पर्सनल हिस्ट्री" भन्ने किताव झैं मेरो लेख पनि व्यक्तिगत विचार, बुझाई र भोगाईको अभिव्यक्ति मात्र हो।

म कुनै राजनीतिक विश्लेषक होइन, न कुनै "पोलिटिकल साईन्टिस्ट” नै हुँ। पत्रकारिता गरिरहँदा पनि राजनीतिक सवालमा कमै रिपोर्टिंग गरें। त्यसको आफ्नै राजनीति छ। जसको चर्चा अर्थहिन हुन्छ। तर, मनन् योग्य के छ भने हामीलाई मन परोस् वा नपरोस् राजनीतिको परिधिभन्दा बाहिर कोही रहन सक्दैन। मानवीय अस्तित्वको टार्न नसकिने कालजयी यथार्थ हो राजनीति। राजनीतिलाई नजर अन्दाज गर्न मिल्ला तर यसबाट भाग्न सकिन्न। राजनीतिको परिणामबाट भाग्न सकिन्न। यो हत्केलाले सूर्य छेक्न खोजे जस्तै हो।

१९९२ वर्ल्ड कप क्रिकेट विजेता पाकिस्तानी पूर्वकप्तान इमरान खानको पाकिस्तान तेह-रि-के इन्साफ पार्टीले यस चुनावमा सबभन्दा ठुलो पार्टी बन्न पुग्यो। इमरानले ११ अगस्तमा सपथ लिने छन्। आफुलाई मन पर्ने खेलाडी प्रधानमन्त्री बन्ने कुराले उनका लाखौं प्रसंशक जस्तै म खुशी हुनु स्वभाविक थियो। तर यो खुशी क्रिकेटको जितका लागि भए स्वभाविक हुन्थ्यो। मलाई यो राजनीतिक जितको खुशीमा केही अस्वभाविकता देखियो। यो खुशी नै दक्षिण एसियाको अलपत्र राजनीति र दुर्दशाको कारक हो झै लाग्यो।

प्रथमत : हामी चेतन या अर्धचेतन अवस्थामा एउटा संरक्षक या मालिकको खोजीमा हुन्छौं। अर्थात “ पेट्रोन क्लाइन्ट” मा सुरक्षित महशुस गर्छौं। हामी कुनै व्यक्तिलाई “लार्जर देन लाईफ” को आकार दिन्छौं। नेता त्यो आकार पाएर फुल्छन् र आफ्नो धरातल छाड्छन्। दोस्रो, हामी संस्था अर्थात “इन्स्टिच्यूसन” खडा गर्नमा लाग्छौं। त्यसपछि संस्थामा मुल्य र मान्यताका कुरा गर्न थाल्छौं। जबकी पहिले मुल्य र मान्यता तय गरेर त्यसको जगमा संस्था निर्माण गर्नुपर्ने हो।

यी दुई प्रवृतिले दक्षिण एसियाको लोकतन्त्रले सामाजिक न्याय, विकास र सम्वृद्धि दिनु भन्दा नाम ठुला भएका नेता मात्र जन्माएको छ। लोकतन्त्रलाई चुनावमा सिमित गरेको छ। चुनाव पछि सरकार र जनताबीच सम्बन्ध शून्य प्राय: बन्न पुग्छ।

पाकिस्तानको राजनीति अलि विचित्रको छ। त्यहाँको लोकतन्त्र सेनाले चलाउँछ। त्यहाँ कुनै पनि नेताको अरोह र अवरोह बडो नाटकीय हुन्छ। यसो भनि रहँदा पाकिस्तानी जनमतको अपमान गर्न खोजेको होइन। इमरान खान चुनाव जितेर आएका हुन्। यसमा कुनै सन्देह छैन। २०१८ को चुनावको केही समय अगाडि “लाहोर जल्सा” अर्थात र्‍यालीमा उनले पाकिस्तानी जनतालाई चार आग्रह गरे। जस्ले उनको राजनेता बन्न सक्ने क्षमता दर्शाउँछ। लाहोर जल्सामा उनले गरेका चार आग्रह :

१) हामी कहिलै झुटो नबोलौं, सदैब सत्य बोलौं।
२) हामी अहम् त्यागौं र राष्ट्रको बारेमा सोचौं। जहाँ ११ करोड मानिस गरिवीको रेखामुनि जीवन व्यतित गर्द्छन्।
३) हामी डरको साग्लो तोडौं।
४) हामी न्यायपूर्ण समाज स्थापना गर्न लागौं। यदी हाम्रो आफन्तले पनि अन्याय गर्दछ भने उसलाई पनि न्यायको काठघरामा ल्याऔँ।

लोकतन्त्र र सामाजिक न्यायको सुन्दर अभिव्यक्ति थियो त्यो।

यसरी न्याय र भ्रष्टाचारविरुद्ध नारा दिएर दक्षिण एसियामा थुप्रै पार्टी र व्यक्ति सत्तामा पुगेका छन्। तर भ्रष्टाचार झन जरो गाड्दैछ किनभने हामीले जनताको समस्यालाई सम्बोधन नै गरेनौं। पैसा, पद र शक्तिले सफलताको मापन गर्ने हाम्रो घर, समाजको मानसिकता परिवर्तन गर्ने राजनीतिको प्रारम्भ नभएसम्म, राजनीति चुनावमुखी मात्र हुनेछ। लोकतन्त्र शब्दमा सिमित रहनेछ। जसरी इमरान खानको व्यक्तिगत सफलताको चर्चा हुँदै छ यो ठिकै हो। उनलाई यहाँसम्म पुर्‍याउन शतप्रतिशत उनको धैर्यता, मेहनत र लगनशीलताले काम गरेको हो। तर चुनावी जितमा भने यो सतप्रतिशत लागु नहोला। किनभने १९९९ मा पर्वेज मुसर्रफको “कु” को समर्थन गर्ने इमरान नै हुन् र मुसर्रफले दिएको प्रधानमन्त्रीको कुर्सी नकार्ने पनि इमरान नै हुन्।

लाहोर जल्सामा भने झैं पाकिस्तान बनाउन इमरान खानले मुल्य र मान्यताको जग बसाल्नु पर्ने हुन्छ। पाँच सालभन्दा परको दुरदृष्‍टि राख्नु पर्ने हुन्छ। सेना र आइएस्आइको शासन चल्ने देशमा उनले यो गर्न सक्लान्? जवाफ खोज्न धेरै पछाडि इतिहासको गर्भमा जानु पर्दैन। मुसर्रफ र नवाज सरिफलाई हेरे पुग्छ।

क्रिकेटमा झैं इमरान खानको कार्यकाल सफल रहोस्। तर उनको आरोह जति नाटकीय छ, अवरोह त्यस्तै भयो भने? लोकतन्त्र फेरी एक पटक “नजरको धोखा” साबित हुनेछ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : श्रावण १७, २०७५ १२:२१
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जुम्लामा गान्धी

दिवाकर बागचन्द

न्यूयोर्क (अमेरिका) — नेपालको राजनीतिक मौसम देखेर होला २०४६ सालमा बहुदलीय व्यवस्था स्थापना गर्न गरिएको आन्दोलनमा भाग लिएका मेरा एक मित्रले मलाई सोधे, "के लोकतन्त्र अहिले खतरामा छ ?"  मैले उनलाई  भनेँ, "सक्छौ भने  जुम्ला जाऊ ।"

मेरा मित्रले मलाई यसरी हेरे मानौं उनका आँखा भन्दै थिए, "मगज खुस्केको मान्छे, मेरो यति सिधा प्रश्नको यति टेडो जवाव?"

मैले उनलाई जुम्ला जान किन भनेँ ? यस्को कारण छ । विश्व प्रसिद्ध जुम्लाको स्याउ नेपालीले नै देखेका छैनन् । प्राकृतिक छटा र सौन्दर्यको जीवन्त तस्बिर हो, जुम्ला । नीति-निर्माता र नेताको प्राथमिकतामा नपरेको धर्ती हो, जुम्ला । आफु हेपिंदा-हेपिंदै, मौन रहेको, सहनशीलताको अद्भुत उदाहरण हो, जुम्ला । तर आज एकाएक जुम्ला नेपाली राजनीतिको यपि सेन्टर बन्न पुगेको छ । त्यो पनि एउटा कमजोर शरीर, साधारण देखिने, आत्मबल र सिद्धान्तवादी चिकित्सकका कारण । चिसो कोठामा पातलो ओछ्यान, छेउमा केही किताब राखेको स्वास्थ्य शिक्षामा सुधारको माग राख्दै बिगत केही दिनदेखि अनसनरत डा. गोबिन्द केसीको तस्बिर जताततै देखिन पाइन्छ ।

हेर्दा साधारण लाग्ने यो तस्बिर बिल्कुल साधारण छैन । पहिलो कुरा यो तस्बिर काठमाडौंको होइन । दोस्रो, "आइ यम विथ डा. के.सी" भनेर सेतो कागजमा लेखेर जुम्लेली जनताले सेल्फि खिचेर गम्भिर मुद्दालाई हल्का बनाएनन् । बरु अगाध माया र न्यानोपन दिए । तेस्रो, तस्बिर नियालेर हेर्ने हो भने, गान्धीको छायाँ देख्न सकिन्छ । मैले डा. केसीलाई गान्धीको दर्जा दिन खोजेको होइन । खाली यतिमात्र भन्न खोजेको हुँ, उनी एक सत्याग्रही हुन् । मेरो लागि सत्याग्रही शब्दको र रचयिता गान्धी हुन् । सत्य, आग्रह भएको न्यायको लागि लड्ने हरेक व्यक्ति आफैँमा सानो, ठुलो गान्धी हो ।

यसो भनी रहँदा डा. केसी कसरी सत्याग्रही भए त? काठमाडौंमा देखिने भीड के हो? र डा. केसीको जीवन किन अमूल्य छ भन्ने प्रश्नको जवाफ खोज्न जरुरी हुन्छ । गान्धीले "मेरो सपनाको भारत" ( मधुसुदन अधिकारीद्वारा अनुवादित ) किताबमा भनेका छन :

१. सविनय अवज्ञा सहि भावना र आदरपूर्वक गरिनु पर्छ । त्यसमा कुनै प्रकारको उद्दण्डता हुनु हुँदैन । त्यो कुनै ठोस सिद्दान्तमा आधारित हुनुपर्छ । त्यसका पछाडि द्वेष वा तिरस्कार रत्तिभर हुनु हुँदैन । यी महत्वपूर्ण कसी हुन । यसमा खारिए मात्र शुद्ध सत्याग्रही बन्न सकिन्छ ।

२. सत्याग्रह प्रत्यक्ष कारवाही हो, अत्यन्तै बलवान् उपाय मध्ये एक हो । त्यसैले सत्याग्रहीले सत्याग्रहको आश्रय लिनु भन्दा पहिले सबै उपायको प्रयोग गरी हेरिसकेको हुन्छ । यसका लागि उ सधैं निरन्तर सत्ताधारी समक्ष पुग्छ ।

३. शुद्ध उपवासमा स्वार्थ, क्रोध, अविश्वास, अधैर्यका लागि कुनै स्थान हुँदैन ।

४. म एउटा सामान्य सिद्धान्त उल्लेख गर्न चाहन्छु । सत्याग्रहीले उपवासको उपयोग अन्तिम् उपायको रूपमा गर्नु पर्दछ । सफलताको आशक्ति राखेर पनि उपवास बस्नु हुँदैन ।

यि चारै कसीमा डा. केसी एक सच्चा सत्याग्रही, एक क्रान्तिकारी हुन् ।

यो समय डा. केसीको कमजोरी केलाउन उपयुक्त समय होइन । उनी अहिले जीवनसँग संघर्ष गर्दै छन् । उनको बारेमा नकरात्मक टिप्पणी गर्नु असमवेदनशील हुन्छ । तर गान्धीको परिभाषामा खरो उत्रिन गान्धीले भने झैं लोकमतलाई एक सत्याग्रहीले प्रभावित र शिक्षित तुल्याउनु पर्छ । गान्धी अगाडि भन्छन्, "प्रतिपक्षको कुभलो चाहनु या उसको क्षतिको कामना गर्नु, यी दुई भनाईको विश्लेषण गर्ने हो भने केही समय पहिले डा. केसीको केही व्यक्तिसँग भएको वाक-युद्धले डा. केसी चुकेका त होइनन भन्ने भान हुन्छ । डा. केसी एक मानव न हुन् । सत्याग्रह एउटा सिक्ने प्रकृया पनि हो ।

दोस्रो सवाल, काठमाडौंको भीड डा. केसी अनसन बस्दा मात्र किन उर्लन्छन् ? उनको अनसन अघि ब्यापक जनमत तयार पार्न किन अग्रसर हुँदैन? "आइ एम विथ डा. केसी " भनेर किन सेलिब्रिटी बन्ने प्रयास गरिन्छ? किन सोझो, सालिन मानवताका प्रतिमुर्ती एक चिकित्सकको जीवनलाई तमासा बनाइन्छ ? तपाईं डा. केसीको साथमा हुनु हुन्छ, हुनुहुन्न, त्यो नाराले केही अर्थ राख्दैन । चिकित्सा शिक्षा क्षेत्रमा सुधारका लागि अनवरत संघर्षशील डा. केसीले प्रा. केदारभक्त माथेमाको नेतृत्वमा बनेको समितिको प्रतिवेदन अनुरुप आउँदो दश वर्षमा काठमाडौंमा कुनै पनि मेडिकल कलेज खोल्न नहुने र एउटा विश्वविद्यालयले पाँच वटा भन्दा बढी मेडिकल कलेजलाई सम्बन्धन दिने नसकिने सुझावको कार्यान्वयनका लागि माग राखेका छन् । यी मागको जनमुखी पाटो छ । स्वास्थ्य सेवालाई जुम्ला जस्तो ठाउँमा सहज तरिकाले पुर्याउने उनको सपना छ । जो आफुलाई उहाँहरूको समर्थक भन्नु हुन्छ, डा. केसीका सिद्धान्त र कामलाई तपाईंले कसरी सहयोग गर्नु भएको छ, भिड जम्मा गर्नु वाहेक? अर्थ यसले राख्छ । यही भिन्नता छ जुम्ला र काठमाडौंमा ।

तेस्रो, सबैभन्दा अहम् सवाल हो, राष्ट्र धर्म । हरेक नागरिकको जीवन रक्षा गर्नु एक राष्ट्रको परम धर्म हो । यहिबाट राष्ट्र भन्ने अवधारणा बनेको हो । ब्रिटिश साम्राज्य, जसले हरेक कुरामा तोलतोल गर्थ्यो, फाईदाको सौदा गर्थ्यो, त्यस्तो निर्मम उपनिवेशवादी शासकले समेत दुब्लो पातलो, धोती लगाएको खाली पेटमा लडिरहेको सत्याग्रही गान्धीलाई मर्न दिएन, मारेन । बरु उनको सत्याग्रहको अगाडि झुक्यो ।

आखिर किन नेपाल सरकार डा. केसीप्रति यति धेरै उदासिन छ? हो, राज्यका लागि सबै नागरिकको जीवन बराबर हुनुपर्छ । तर सर्वजनिक हितका लागि आफ्नो प्राणको आहुति दिन तयार सत्याग्रहीको जीवनको अर्थ र त्यसले दिने सन्देशले अझ बढी महत्व राख्छ ।

डा. केसी अब एक व्यक्ति मात्र होइनन् । एक प्रतीक हुन् । उनले काठमाडौं केन्द्रित नेपाललाई जुम्लाको महत्व बुझाई दिएका छन् । भोकमरी, झाडापखाला, अकाल मृत्‍युका कारण समाचार बन्ने जुम्ला, सत्याग्रह स्थल बन्यो । मौन कर्णालीले अब चुप नरहने उद्घोष गरेको छ । जुम्लाले एक सत्याग्रही पाएको छ । यो युगको नयाँ गान्धी पाएको छ ।

मित्र त्यसैले, मैले लोकतन्त्र खतरामा छ भन्ने तपाईंको प्रश्नको जवाफको उत्तर खोज्न जुम्ला जानु भनेको हुँ । जबसम्म तपाईं जस्ता लोकतन्त्रका सिपाही र डा. केसी जस्ता सत्याग्रही लडिरहन्छन् । लोकतन्त्र खतरामा हुनै सक्दैन । खतरामा त लोकतन्त्रलाई कुल्चने प्रयास गर्नेहरू हुन्छन् । ईतिहास यसको शाक्षी छ ।

प्रकाशित : श्रावण २, २०७५ १५:५२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT