बाढीको समाजशास्त्र

बाढीले पारिवारिक तथा सामाजिक सम्बन्ध, बस्ती, समुदाय, सामाजिक संस्था र संस्कृतिमा प्रभाव पार्छ ।
नरेन्द्र मिश्र

काठमाडौँ — वर्षात सुरु भएसँगै गतवर्ष साउन ३१ गते कान्तिपुर दैनिकमा छापिएको ‘बाढीले मृत्यु, बाढीमै सद्गत’ समाचारको याद प्राय: आउने गर्छ । किनभने त्यो समाचार खाँडो, कोसी र जितानदीको बाढीले प्रभावित भएको तिलाठी कोइलाडी गाउँपालिका–४ स्थित मुसहर टोलको थियो ।

जहाँ विमली सदाको ५ वर्षीय छोरा कमलु सदाको बाढीका कारणले मृत्यु भएको थियो । र मृत्युपश्चात अत्यधिक वर्षाको कारण सद्गत गर्ने जमिन जलमग्न भएपछि उनका काका देवकुमार सदाले मृतक बालकलाई कम्बलले बेरेर बाढीमै सद्गत गरेका थिए ।

वास्तवमा यो बाढीले मच्चाएको वितण्डाको एक दु:खद घटना हो । वर्षेनि मनसुन सुरु भएसँगै बाढी, डुबान र पहिरोले धेरै धनजनको क्षति भएका खबर प्राय: दैनिक आउने गर्छ । यस्ता दु:खद खबरसँगै आम मानिसमा प्रश्नहरू उब्जिन सक्छन् । के बाढीबाट हुने धनजनको क्षतिलाई न्युनीकरण गर्न सकिँदैन ? यसका लागि सरकारको पहल पर्याप्त छ/छैन ? किन वर्षात सुरु भएपछि मात्र बाढी, डुबान र पहिरोका विषयले प्राथमिकता पाउँछन् ? अनि के बाढीले भौतिकमात्र क्षति गरिरहेको छ कि यसले वर्षेनि पारिवारिक र सामाजिक सम्बन्धलाई पनि खलबल्याइरहेको छ ?

Yamaha

विपद्, मनसुन र बाढी
विपद् जोखिम न्युनीकरण तथा व्यवस्था सम्बन्धी बनेको ऐन–२०७४ मा उल्लेख भए अनुसार नेपाल सरकारले विपद्लाई २ प्रकारले विभाजन गरेको छ । पहिलो, गैरप्राकृतिक विपद् जस अन्तर्गत महामारी, अनिकाल, डढेलो, कीट तथा सूक्ष्म जीवाणु आतङ्क, जनावर आतङ्क, खानी, हवाई, सडक, औद्योगिक दुर्घटना, आगलागी, विषाक्त खाद्य सेवन, वातावरण प्रदूषण आदि ।

दोस्रो, प्राकृतिक विपद्मा हिमपात, हिमपहिरो, आँधी, हुरी–बतास, शीतलहर, भूकम्प, चट्याङ, बाढी, पहिरो, डुबान आदि पर्छ । पहिलो विपद् मानव सिर्जित प्रकोप/विपद्सँग सम्बन्धित छ भने दोस्रो प्राकृतिक रूपमा उत्पन्न हुने जुनसुकै विपद् हुन् । अब मनसुन र बाढीकै कुरा गरौं । जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अनुसार यस वर्ष जून ८ अर्थात जेठ २५ देखि नेपालमा मनसुन सुरु भएको छ । सामान्यतया जूनदेखि सेप्टेम्बरसम्मको अवधिलाई दक्षिण एसियाली मनसुनको अवधि मानिन्छ ।

उक्त समयमा नेपालमा वार्षिक करिब ८० प्रतिशत वर्षा हुने गर्छ । सक्रिय मनसुन सुरु भएसँगै बाढीले वितण्डा मच्चाउने गर्छ । हुन त बाढी एक छोटो समयमा आउने प्राकृतिक विपद् हो, जुन निश्चित समयमा सुरु भएर निश्चित समयमा सकिन्छ । तापनि विभिन्न साना–ठूला नदीहरूको छेउछाउमा बसोबास गर्ने गाउँ, बस्ती वा सहरहरूलाई वर्षेनि मनसुनसँगै बाढी र डुबानको त्रासले सताउने गर्छ । यसले मानिसको जनजीवन, आम्दानीका स्रोतसाधनका साथै पारिवारिक सम्बन्धहरू खल्बलाइरहेको छ ।

प्राकृतिक विपद् कुनै निश्चित भौगोलिक सिमानासँग मात्र जोडिएको हँुदैन । बाढीको असर सर्वव्यापक हुने गर्छ । यसको अर्थ बाढीले कुनै निश्चित जात, जाति, धर्म, लिङ्ग, उमेर, वर्णका आधारमा असर गर्छ भन्ने हुँदैन । बरु यसको असर तल्लो/विपन्न वर्गका मानिसमा बढी देखिन्छ । किनभने केही अविकसित मुलुकमा गरिएको अनुसन्धानले बाढी र डुबानबाट तल्लो/विपन्न वर्गका मानिस बढी प्रभावित भएको देखाएको छ ।

बाढी, संकेत र पूर्वानुमान
प्रत्येक समाज आ–आफ्नै सामाजिक ज्ञान, विचार, मूल्य, मान्यता, संकेत र बुझाइबाट चलिरहेको हुन्छ । यसलाई अर्को अर्थमा भन्दा मौसममा आएको फेरबदल, अविरल वर्षा, बाढी र डुबानको अवस्था र पूर्वानुमानलाई प्रत्येक समाजले आफ्नै तवरले बुझी क्रिया/कार्य गर्छ भन्ने हो ।

जस्तो कि मानिसले पानी पर्ने/नपर्ने वा बाढी आउने/नआउनेलाई पनि दुई तरिकाबाट बुझ्ने गरेको पाइन्छ । पहिलो, वैज्ञानिक तथ्यहरूलाई आधार मानी जल तथा मौसम विज्ञान विभागले गरेको मौसम पूर्वानुमान लिन सकिन्छ । यसलाई रेडियो, टेलिभिजन, पत्रपत्रिकाका साथै विभिन्न अनलाइन खबरबाट थाहा पाउन सकिन्छ ।

यसको दोस्रो पाटो पनि छ, जसमा गाउँ, बस्ती वा समुदायको बाढीप्रतिको आफ्नै सामाजिक ज्ञान र बुझाइलाई लिन सकिन्छ । किनभने प्राय: समाजले मान्दै आएका बाढी वा विपद्प्रतिका संकेतहरू हुन्छन्, जसलाई समुदायले बुझी आफ्नो सुरक्षालाई मजबुत बनाउने प्रयास गर्छ । जस्तै– कतिपय समाजमा कमिलाको लामो ताँती लागेर हिँडेको देखेमा पानी पर्ने संकेतलाई बुझिन्छ । अझ आफ्नै कुरा गरौं ।

बाल्यकालमा वर्षायाममा पूर्व–दक्षिणबाट कालो बादल मडारिँदै आउँदा कैयौंपटक आँधी–बेहरीसहित पानी पर्छ भन्ने संकेत बुझी घरभित्र सुरक्षित बसेको घटना अझै ताजा छ । चरा/जनावरका अस्वाभाविक आवाजले कराएमा, खोलाले फरक आवाजमा सुसाएमा अनि जलकुम्भी झारसँगै पहाडतर्फबाट धमिलो पानी बगेमा पनि बाढीको संकेतको रूपमा बुझिन्थ्यो । सभवत: यी संकेत र बुझाइ सायद अझै पनि कैयांै समाजमा रहिरहेका होलान् ।

अनि यो निश्चित हो, आजको समयलाई वैज्ञानिक युगले चिनिन्छ । यसमा दुईमत छैन । किनभने अबको नयाँ पुस्ता वा समाज वैज्ञानिक तथ्यमा आधारित भएका विश्लेषणलाई आधार मानी आफ्नो दैनिकी र जीवनशैलीलाई डोर्‍याउन थालिसकेको छ । तथापि फेरि यो परिवर्तन सबै समाजमा एकनासले लागु हुन्छ भन्ने पनि छैन । किनभने प्रत्येक समुदायमा विपद्को पूर्वानुमानलाई बुझ्ने आ–आफ्नै तरिका हुन्छन् । मौसम विभागको पूर्वानुमान होस् वा समुदायको आफ्नै संकेतको बुझाइ भए तापनि बाढी र डुबानबाट धनजनको क्षति हुनुहुँदैन ।

बाढीको सामाजिक प्रभाव
बाढी र डुबानले मानव जीवनका विविध पक्षमा प्रभाव पारेको देखिन्छ । तीमध्ये मुख्य ३ क्षेत्र छन् । पहिलो, भौतिक संरचनामा भएको क्षति जसमा घर, जग्गा–जमिन, सडक, पुल, खानेपानी, नहर, पोखरी, स्कुल, अस्पतालका साथै अन्य सार्वजनिक स्थलहरू पर्छन् । दोस्रो, उत्पादनमूलक वा आय आर्जनको स्रोतमा पारेको प्रभावलाई लिन सकिन्छ ।

यसमा मुख्य कृषि र पशुपालन पर्छन् । किनभने तराईको जनजीवन अझसम्म पनि कृषि र पशुपालनमै निर्भर छ । अन्त्यमा बाढीले घरपरिवार र पारिवारिक सम्बन्धमा प्रभाव पार्छ । यसको अर्थ पारिवारिक तथा सामाजिक सम्बन्ध, बस्ती, समुदाय, सामाजिक संस्था र संस्कृतिमा प्रभाव पार्छ भन्ने हो । जस्तो कि पारिवारिक सदस्य गुम्नु, बासस्थानमा परिवर्तन हुनु, छरछिमेकीहरू बदलिनु, साथीभाइहरू फेरिनु, नयाँ जीवनशैली, मूल्य र मान्यतामा रमाउनुपर्ने बाध्यताको सिर्जना हुनु आदि ।

त्यसैले त भनिन्छ, प्राकृतिक विपद्को क्षतिलाई पूर्वानुमान गर्न सकिँदैन । तथापि बाढी र डुबानले भौतिक संरचना, उत्पादमूलक स्रोत, चौपाया, जनावर, पशुपन्क्षी आदिको गणना गरी क्षतिको अनुमान गर्न त सकिएला । तर गुमेका पारिवारिक सदस्य जस्तै– बाबुआमा, छोराछोरी र आफन्तहरूप्रतिको माया, स्नेह, सम्झना र पीडालाई गणना गर्न गाह्रो हुन्छ । यो वर्षेनि थपिने बाढी र डुबानको सामाजिक प्रभाव हो ।

फलस्वरूप सम्झना वा स्मृतिमा बाँच्नुपर्ने सम्बन्धहरूको संख्या थपिँदै जान्छन् । यसबाट परेको पारिवारिक चोटलाई सहजै न्युनीकरण गर्न लामो समय लाग्न सक्छ । त्यसैले बाढी तराईमा वर्षेनि थपिने विपद्को रूपमा रहँदै आएको छ ।

अब के गर्ने ?
हामीकहाँ बाढीले विपद् निम्त्याएपछि मात्र विभिन्न समस्या र समाधानका उपायबारे प्रश्नहरू उठ्ने गर्छन् । त्यसपछि लगभग ७/८ महिनासम्म ती प्रश्नहरू लुप्त भएर बस्छन् । फेरि पुन: मनुसन सुरु भएसँगै बिर्सिएका ती सवाल जुर्मुराएर एकैचोटी आउँछन् । यस्तो प्रवृत्ति छ, हाम्रो ।

सरकारले विपद् जोखिम न्युनीकरण तथा व्यवस्थापनको तयारी अवस्थामा रहनका लागि सरकारका सरोकारवाला मन्त्रालय, प्रदेश स्तरका मन्त्रालय र स्थानीय सरकारलाई तयारी अवस्थामा रहन सजक गराएको छ । यसका लािग तत्कालीन र दीर्घकालीन योजनाका साथ अघि बढेमा क्षतिलाई न्युनीकरण गर्न सकिन्छ ।

तत्काल बाढी र डुबानको सम्भावित क्षेत्र पहिचान गरी त्यसका लागि बाढीपूर्व, बाढीको अवस्था र बाढीपछिको अवस्थाका लागि तयारी अवस्थामा रहनुपर्छ । पूर्वसूचना, सतर्कता, सुरक्षा, राहत तथा उद्धार, खाद्यान्न, लत्ता–कपडा, औषधि–उपचार र बासस्थानको उचित व्यवस्थापन गर्नुपर्छ । दीर्घकालीन योजनामा अनावश्यक भौतिक स्वखलनको रोकथाम, अनावश्यक बाँध/तटबन्ध र डुबानको समस्यालाई स्थायी समाधान, प्राकृतिक विपद्का रूपमा उच्च जोखिममा रहेका घर, टहरा वा बस्तीहरूको दीर्घकालीन समाधान पर्छन् ।

मिश्र रत्नराज्यलक्ष्मी क्याम्पसमा समाजशास्त्र विभागका विभागीय प्रमुख हुन् ।

प्रकाशित : श्रावण १९, २०७५ ०८:००
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

विदेश अध्ययनको सामाजिक प्रभाव

नरेन्द्र मिश्र

काठमाडौं — अन्य समाजझैं नेपाली समाज पनि हरेक तहमा तीव्र गतिमा परिवर्तित भइरहेको छ । यसको अर्थ मानिसका इच्छा, आकांक्षा र चाहना पनि समाज सँगसँगै बदलिन्छन् भन्ने हो ।

यसरी बदलिने क्रममा पुराना पुस्ताको तुलनामा नयाँ पुस्ताको सोच, विचार र दृष्टिकोणमा पनि व्यापक परिवर्तन भइरहेको छ। धेरै परिवर्तनमध्ये विदेशमा उच्च शिक्षा हासिल गर्नु पनि एक हो। यसको सम्बन्ध व्यक्ति, परिवार र समाजसँग पनि गाँसिएको हुन्छ। विदेशमा अध्ययन गर्न जाँदा भौतिक रूपमा आमाबुबाबाट टाढा रहने अवस्था रहन्छ। यसले पारिवारिक अन्तरक्रिया र सामाजिक सम्बन्धमा प्रभाव पार्छ कि पार्दैन? यो व्यक्तिगत चाहना हो कि बदलिँदो सामाजिक परिवेश? यसले हाम्रो समाजमा के–कस्तो असर पारिरहेको छ? प्रश्नहरू स्वाभाविक रूपमा उठ्छन्।

प्रत्येक दिन लगभग १५० भन्दा बढी नेपाली विद्यार्थी अध्ययनका लागि ६८ भन्दा बढी देशमा जाने गरेको पाइन्छ। शिक्षा मन्त्रालयको पछिल्लो तथ्यांकअनुसार गत वर्षको सुरुको नौ महिनामा लगभग ४० हजारभन्दा बढी विद्यार्थीले अध्ययन स्वीकृति (नो अब्जेक्सन लेटर) लिएको पाइन्छ। तीमध्ये करिब ८० प्रतिशत विद्यार्थीले सम्बन्धित देशको भिसा पाएको अनुमान छ, जसमा मुख्यत: अस्ट्रेलिया, जापान, अमेरिका, पोल्यान्ड, क्यानडा, चीन र केही युरोपेली देश पर्छन्।

नयाँ पुस्तामाझ विदेश अध्ययन गर्ने चाहना किन बढ्दै छ त? यसको उत्तर खोज्दा एउटै मात्र कारण पक्कै पाइँदैन। आकर्षण र विकर्षणका दुइटा पाटाबाट यसलाई हेर्न सकिन्छ। आकर्षणमा विदेशमा गुणस्तरीय शिक्षा, विषयगत विशिष्टता, उज्ज्वल भविष्य निर्माण, पढाइका साथै आम्दानी, रोजगारीको अवसर र व्यक्तिगत पारिवारिक स्वतन्त्रताले तानेको देखिन्छ। विदेशमा रहेका आफन्त, छरछिमेक र साथीहरूसँगको अन्तरक्रियाले पनि यसलाई प्रोत्साहन गरेको देखिन्छ। अर्कोतर्फ, विकर्षणका दृष्टिले हेर्दा स्वदेशमा देखिएको अवसरको कमी, समयसापेक्ष शिक्षाको अभाव, बढ्दो बेरोजगारी र राजनीतिक अस्थिरताले पनि विदेशमा अध्ययन र स्थायी बसोबास गर्ने क्रम बढिरहेको पाइन्छ।

नेपाली विद्यार्थीहरू तुलनात्मक रूपमा मिहिनेती, इमानदार र लगनशील छन् भन्ने गरिन्छ, जसले आफ्नो मिहिनेत, ज्ञान र सीपलाई विदेशमै सदुपयोग गरी व्यक्तिगत मान–प्रतिष्ठाका साथै उच्च हैसियत बनाउन सफल भएका केही उदाहरण पनि छन्। यसका साथै अध्ययन गर्ने उद्देश्यले विदेश गए पनि धेरै नेपाली विद्यार्थीको पहिलो प्राथमिकता रोजगारी र विदेशमै स्थायी बसोबास गर्ने रहेको पाइन्छ। केहीले चाहिं स्वदेश फर्केर आफ्नो ज्ञान, सीप र अनुभवलाई नेपाल र नेपाली समाजको रूपान्तरणमा लगाएको पनि भेटिन्छ। तथापि अध्ययन सकेपछि स्थायी रूपमा स्वदेश फर्किने विद्यार्थीहरू तुलनात्मक रूपमा कम छन्।

विदेशमा पढ्न जानु या उतै बस्नुका सामाजिक पाटा पनि छन्। यसले नयाँ पुस्तामा अध्ययनको विशिष्टिता, पेसा, जीवनशैलीदेखि पारिवारिक अन्तरक्रिया र सम्बन्धहरूमा पुरानो पुस्ताभन्दा फरक बनाउँदै लगेको छ। यसले व्यक्तिको ज्ञान, पेसाको छनोटदेखि विवाह र परिवार सञ्चालनसम्म स्वयं व्यक्तिको आत्मनिर्णयलाई मुख्य बनाउँदै लगेको छ। नयाँ स्थान, नयाँ साथीहरूसँगको घुलमिल र फरक जीवनशैलीले पनि यसमा भूमिका खेलेको छ, जसले गर्दा पारिवारिक सामूहिक सोचाइ, निर्णय, मूल्य र मान्यताहरूमा पुरानो पुस्ताभन्दा नयाँ पुस्तामा नयाँपन आउँदै छ। छोटकरीमा भन्दा यसले पुस्तान्तरणमा बदलाव ल्याउँदै छ भन्ने पनि हो।

यो परिवर्तनका पछाडि धेरै कारण छन्। तीमध्ये सामाजिकीकरण पनि एक हो किनभने हाम्रो बदलिँदो समाजमा पुरानो पुस्ता र नयाँ पुस्ताबीच सामाजिकीकरणको पद्धति र प्रक्रियाहरूमा फरकपन आउँदै छ। यसको अर्थ नयाँ पुस्ताको सामाजिकीकरणमै परिवर्तन ल्याउँदै छ भन्ने हो किनभने पुरानो पुस्ता बढी संयुक्त परिवारमा सामाजिकीकरण भएको पाइन्छ भने नयाँ पुस्ता विशेषत: एकल परिवारमा बस्ने चलन बढ्दै छ। यसले गर्दा नयाँ पुस्ताको शिक्षा लिने तरिका, सोच, विचार, रहनसहन, जीवनशैली र उद्देश्यमा पनि फरकपन देखिँदै छ। यो समाज बदलिने स्वाभाविक क्रम पनि होला। तसर्थ सामाजिकीकरणमा आएको बदलावले नयाँ पुस्ताको मूल्य, मान्यता र विचारका साथै जीवन र जीवनशैलीलाई बुझ्ने र जिउने तरिकामा पनि भिन्नता देखिँदै छ।

यस्तो परिवर्तनले पारिवारिक अन्तरक्रिया र सम्बन्धमा प्रभाव पार्छ कि पार्दैन? यसको उत्तर खोज्दा, यसको सम्बन्ध पुरानो पुस्ताको बुढेसकालसँग पनि जोडिन थालेको देखिन्छ किनभने हाम्रो सामाजिक परिवेशलाई हेर्दा अझै पनि आफ्ना सन्तानले बुढेसकालमा हेरचाह वा पालनपोषण गरून् भन्ने मान्यता छ। यो हुनु स्वाभाविक पनि हो किनभने राज्यले आशातीत रूपमा आम नागरिकको बुढेसकाललाई जिम्मा लिइनसकेको अवस्था छ। तसर्थ एक वा दुई सन्तान मात्र भएको परिवारमा हजुरआमा–बुबा र आमा–बुबाको पुस्ता मात्र रहने अवस्था बढ्दै गएको छ, जसले सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिकका साथै मनोवैज्ञानिक रूपमा प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने क्रम बढ्दो छ। यसको अर्थ स्वदेशमा आमाबुबालाई भौतिक रूपमा आफ्नो सन्तान आवश्यक पर्दा स्वयं उपस्थिति भई हेरचाह वा स्याहारसुसार गर्ने क्रम अब बिस्तारै पातलिँदै गएको छ।

त्यसो हो भने अब बुढेसकाल कता बिताउने? स्वदेशमै कि विदेशमा छोराछोरीसँग? हजुरआमा–बुबा र आमा–बुबाको पुस्ता मात्र स्वदेशमा रहेको परिवारमा यो प्रश्न जटिल बन्दै छ। यसको उत्तर खोज्न पनि त्यत्तिकै कठिन छ किनभने विदेशमा आमाबुबालाई नयाँ स्थान, नयाँ पुस्ताको बदलिँदो जीवनशैली, व्यस्तता र कम अन्तरक्रियाले पनि सामाजिक समायोजन हुन कठिन पर्ने गरेको छ। जब कि बुढेसकाल बढ्दै जाँदा व्यक्तिले स्वाभाविक रूपमा अझ बढी पारिवारिक वा सामाजिक अन्तरक्रियाको चाहना राख्छ। यसको कमीले दैनिक दिनचर्यामा असजिलोपन, एक्लोपन र निराशा सिर्जना हुन सक्छ। हाम्रो समाज त्यसतर्फ पनि उन्मुख हुँदै छ।

प्रश्न उठ्न सक्छ, यस्तो पारिवारिक असहजतालाई कम गर्न सकिन्छ कि सकिन्न? केही परिवार र छरछिमेकको अनुभवलाई आधार मानेर हेर्दा नेपालीको बुढेसकाल विदेशमा भन्दा स्वदेशमा तुलनात्मक रूपमा बढी सहज हुन सक्ने देखिन्छ। तथापि यो कुरा व्यक्ति, पेसा, परिवार, आर्थिक हैसियत र जीवनशैलीको प्रकृतिअनुसार फरकफरक हुन सक्छ किनभने केही मुलुकहरूको अनुभवलाई हेर्दा आर्थिक हैसियत सबल रहेको परिवारमा आवश्यक सांस्कारिक कार्यबाहेक रखालो राखेर पनि बुढेसकाललाई केही सहज बनाएका थुप्रै उदाहरण छन्। छोटकरीमा भन्दा पारिवारिक संरचना, स्वरूप र आर्थिक हैसियतले बुढेसकाललाई धेरथोर सहज बनाउन मद्दत गर्छ भन्ने पनि हो।

भनिन्छ, व्यक्तिको अन्तरक्रियाको स्वरूप वा शैलीले उसको सामाजिक सम्बन्धलाई कसिलो वा खुकुलो बनाउने गर्छ। यसको अर्थ जुन व्यक्तिसँग प्रत्यक्ष अन्तरक्रिया रहिरहन्छ, उसैसँग आफ्ना द:ुख–सुख साटासाट गर्नु मानवीय स्वभाव पनि हो। तथापि गाउँ, सहर र सहरबाट विदेश पस्ने क्रमले आमाबुबाको पुस्ताको मात्र पारिवारिक बनावट, बुढेसकालको जीवनशैली र पातलिँदो प्रत्यक्ष अन्तरक्रियालाई चाहेर वा नचाहेर स्वीकार गर्नुपर्ने अवस्था देखिन्छ। यसलाई अर्को अर्थमा भन्दा– नेपाली समाजको संरचनागत परिवर्तनका लागि यसले एउटा इँटा थप्ने काम गरिरहेको छ। तथापि व्यक्तिको स्वास्थ्य, सक्रिय जीवनशैली, सामाजिक नेतृत्व र सामाजिक अन्तरक्रियाले जीवन जिउन अलि बढी सहज बनाउन सक्छ। यसका साथै बदलिँदो पारिवारिक अन्तरक्रिया, सामाजिक सम्बन्ध र बुढेसकालको जीवनशैलीलाई बुझ्न र सहज बनाउन थप सामाजिक अनुसन्धानको पनि खाँचो देखिन्छ।

प्रकाशित : आश्विन २२, २०७४ १५:२७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT