गर्भपतन सेवा दुरुपयोग

सुरक्षित गर्भपतनबारे धेरै भन्यौं । गर्भपतन अधिकार हो, कम प्रयोग हुनुपर्छ भन्ने ज्ञान दिएनौं ।
डा. अरूणा उप्रेती

काठमाडौँ — वि राटनगरकी १५ वर्षीया किशोरीले ७ साताको गर्भपतन गराउन औषधि खाइन् । एक सातापछि पेट दुखेर उनी बेहोस भइन् । अस्पताल लगेर सोनोग्राम गर्दा थाहा भयो, उनको गर्भ गर्भनलीमा रहेछ । त्यो फुटेर आन्तरिक रक्तस्राव हुनाले ज्यानकै खतरा आइलाग्यो । धन्य, शल्यक्रिया गरिएपछि ज्यान बच्यो ।

उनीसँग शारीरिक सम्बन्ध राखेका किशोरले त्यसपछि नचिनेझैं गरे । इज्जत जाला भनेर परिवारले प्रहरीमा रिपोर्ट पनि गरेन ।

किशोर अहिले काठमाडाैंमा उच्चशिक्षा पढ्दैछन् । किशोरी मानसिक रोगको औषधि खाएर घर बसेकी छन् । उनको पढाइ छुटेको छ । ‘किशोर–किशोरीलाई गर्भपतन अधिकारबारे भन्यौं, तर उनीहरूलाई आफ्नो शरीरप्रतिको जिम्मेवारी सिकाउन सकेनौं,’ ती किशोरीका स्कुल शिक्षकको टिप्पणी थियो ।

Yamaha

कशोर–किशोरीले राम्रो मार्गदर्शन नपाएकाले सहजै यौन सम्पर्क राख्ने र कुनै क्लिनिकमा गर्भपतन गराउने प्रवृत्ति बढेको छ । म बेला–बेला विभिन्न स्वास्थ्य चौकी र अस्पताल पुग्दा सुरक्षित गर्भपतन गर्न कति महिला आउँछन्, कस्ता चुनौती छन्, असुरक्षित गर्भपतन गर्ने महिला बिरामी भएर आउँछन् कि आउँदैनन् भनेर छलफल गर्छु । छलफलबाट थाहा हुन्छ– सुरक्षित गर्भपतन कानुन र सेवा भएपछि मृत्युदर कम भएको छ । अनिच्छित गर्भ वा बलात्कार वा हाडनाता करणीका कारण रहेको गर्भ पतन गर्न सजिलो भएको छ । यसले महिलाको स्वास्थ्यमा सुधार गरेको छ ।

नेपालमा गर्भपतनलाई कानुनी मान्यता दिलाउन ३२ वर्ष अगाडि हामीले आवाज उठाउँदा प्राय: कमैले मात्र माग पूरा हुने विश्वास गरेका थिए । यो विषयमा बोल्दा विभिन्न व्यक्तिले हामीलाई होच्याउँथे । ‘नेपालमा गर्भपतनलाई कानुनी मान्यता दिलाउन आवाज उठाएर कतै गल्ती त गरिएको छैन’ भन्ने पनि लाग्थ्यो । तर सन् २००२ मा गरिएको गर्भपतनको
कानुनी मान्यता महिलाको स्वास्थ्य राम्रो पार्न महत्त्वपूर्ण कदम बन्न पुगेको छ ।

स्वास्थ्यकर्मी, स्वयंसेविका, सामाजिक कार्यकर्ता र स्कुलका शिक्षकसँग छलफल गर्दा सुरक्षित गर्भपतन सेवा प्रदान गर्न अझ धेरै काम गर्न बाँकी भएको भान भयो । शिक्षकहरू भन्ने गर्छन्– अहिलेका किशोर–किशोरी स्कुलमै प्रेम गर्न थाल्छन् र शारीरिक सम्पर्क राखिहाल्छन् । किशोरी गर्भवती भएपछि किशोर भागिहाल्छ । शारीरिक र मानसिक पीडाचाहिँ किशोरीले भोग्नुपर्छ ।

इलाममा ९ कक्षाकी १७ वर्षीया किशोरीको १८ वर्षीय किशोरसँंग यौनसम्पर्क भएपछि गर्भ रहेछ । दुबैजना झापाको निजी औषधि पसलमा पुगेर गर्भपतन गराउन खोजेछन् । अति रक्तस्राव भएर किशोरीलाई अस्पताल लानुपरेछ । किशोरले किशोरीको घरमा खबर गरिदिएछ । घरका मानिस अस्पताल नपुग्दै किशोर भारततिर भागेछ । किशोरीको ज्यानचाहिँ बच्यो । परिवारले बेइज्जत हुने डरले कसैलाई भनेन । निको भएर घर गएपछि परिवारले ती किशोरीको विवाह गराइदिएछ ।

कहिलेकाहीं सामाजिक दबाबले किशोरलाई पनि समस्या पर्ने रहेछ । एक दलित किशोर र बाहुन किशोरीको शारीरिक सम्पर्क भएपछि गर्भ बसेछ । यो थाहा पाएपछि केटीका आमाबुबाले दलित केटालाई मरणासन्न हुनेगरी पिटेछन् । परिवारलाई नै गाउँबाट निस्किन उर्दी लाएछन् । दलित परिवार बसाइँ हिँड्नुपर्‍यो । छोरीलाई चाहिँ भारतमा लगेर गर्भपतन गराएछन् ।

विभिन्न स्वास्थ्यकर्मीसँग छलफल गर्दा बारम्बार सुन्छु, ‘गर्भपतन सुरक्षित छ भन्दैमा जथाभावी, धेरैचोटी गर्भपतन गराउनु हुँदैन भन्ने ज्ञान किशोरीलाई दिन जरुरी छ ।’
सुरक्षित गर्भपतन सेवा उपलब्ध हुनुको अर्थ जहिले पनि, जति बेला पनि वा जतिचोटी पनि गर्भपतन गराउन सुरक्षित हुन्छ भन्ने गलत धारणा समाजमा फैलिरहेको देखिन्छ । हामी जस्ता स्वास्थ्य अधिकारकर्मीले आफ्नो दायित्व राम्ररी निर्वाह गर्न नसकेर पनि यस्ता धारणा निर्मूल नभएको हुनसक्छ । हामीले सुरक्षित गर्भपतन भनेर धेरै कुरा भन्यौं, तर गर्भपतन अधिकार हो, कम प्रयोग हुनुपर्छ भन्ने ज्ञान दिएनौं ।

किशोरीहरूलाई ‘आफ्नो शरीरमाथिको अधिकार’बारे बुझायौं, तर त्यो अधिकारसँंगै शरीरसंँगको कर्तव्य पनि जोडिएको छ भन्न बिर्सियौं । यौन सम्बन्ध राख्दा युवक वा किशोरले जतिसुकै वाचा गरे पनि गर्भ रहेपछि वास्ता गर्दैन । म बारम्बार किशोरी र युवतीलाई भन्ने गर्छु, ‘प्रेम गर्छु भनेर यौन सम्पर्क राख्न खोज्नेसंँग किशोरीहरू जोगिनुपर्छ । तिमीहरूलाई मानसिक र शारीरिक रोगी बनाएर उनीहरू भाग्छन् । आफ्नो शरीरको रक्षा आफै गर्नुपर्छ ।’

कति जनालाई ‘इमर्जेन्सी पिल्स’ छ, जति खाए पनि हुन्छ भन्ने लाग्दो रहेछ । आकस्मिक गर्भनिरोधक चक्की बढी प्रयोग गरे अत्यधिक रक्तस्राव हुने सम्भावना हुन्छ ।

अनुसन्धानकर्ताका अनुसार कलेजोमा संक्रमण हुने, महिलामा बाँझोपन आउने, प्रतिरोधात्मक छातीको क्यान्सर हुने जोखिम ३ गुणा बढ्छ । आकस्मिक गर्भनिरोधक चक्कीको दुरुपयोगले पार्ने असर औषधिको खोलमा लेखेर राख्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ । दुरुपयोग रोक्न सरकारी तवरबाट केही काम भएको पाइँदैन । यसका फाइदाबारे मात्र प्रचार भइरहेको छ ।

स्वास्थ्य मन्त्रालयले त गैरजिम्मेवार तरिकाले रोमान्टिक विज्ञापन बनाएर यौन सम्बन्ध भयो भने ‘इमर्जेन्सी पिल्स’ खाए भइहाल्छ भन्ने सन्देश प्रवाह गर्न खोजेको छ । पिल्सले के खतरा निम्त्याउँछ, किशोरीलाई कहिल्यै भनिँदैन । प्रत्येक किशोरी सतर्क हुनुपर्छ । यस्ता विज्ञापनमा विश्वास गर्नु हुँदैन । एक दिनको आवेगले जीवन बर्बाद हुन दिने कि नदिने, आफ्नै हातमा छ ।

प्रकाशित : श्रावण २१, २०७५ ०८:०४
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

शौचालयविहीन देवालय

डा. अरूणा उप्रेती

काठमाडौँ — केही महिनाअघि एक दिदीले मसँग भनिन्, ‘मेरो टोलमा एक मन्दिर बनाउन थालेकी छु, केही पैसा दान देऊ न ।’

मैले भनेंँ, ‘नेपालमा अब पहिले बनेका मन्दिरहरूको संरक्षणमात्रै गरे पुग्छ । किन नयाँ मन्दिर चाहियो ? बरु तिम्रो टोल नजिकै भएको राम मन्दिरमा आउने भक्तजनलाई शौचालय बनाइदिने हो भने म केही योगदान गर्छु ।’

मेरो कुरा सुनेपछि उनले ‘देवालय र शौचालयलाई एकै ठाउँमा राखी’ भनेर मेरी आमालाई गुनासो गर्न पुगिछन् । ८० वर्षीया मेरी आमाले मलाई झपारिन्, ‘बरु पैसा नदिए हुन्थ्यो, देवालयको सट्टा शौचालय बनाउ भनेर अरूको हाँसो किन उडाउनुपर्‍यो र †’ मैले भनेँ, ‘मैले के नराम्रो बोलेँ र ? मन्दिरमा आउने भक्तजनहरू शौचालय नपाएर छट्पटिन्छन् । शौच रोक्न सकिन्छ र ? अनि त्यही मन्दिर वरिपरिको झाडी वा कुनामा पिसाब–दिसा गर्दा अन्य भक्तजनलाई समस्या पर्दैन र ? शौचालय बनाउनु देवालय बनाउने जतिकै पुण्य काम हो नि ।’ मेरो भनाइ आमालाई चित्त त बुझेन । ‘तिमीसँंग कसले पो बहस गर्न सक्छ’ भन्नुभयो ।

मेरो बोलीले मेरी आमाको चित्त नदुखोस् भन्ने मनसाय राख्दाराख्दै पनि कहिलेकाहीं शब्दवाणले आमाको चित्त दुखाउँदा म आफै पनि उदास त बन्छु । तर नयाँ मन्दिर बनाउनुभन्दा नयाँ शौचालय बनाएर पानी र सफाइको व्यवस्था गरे बढी धर्म लाग्छ भन्ने कुरामा चाहिँ म विश्वस्त छु ।

नेपालका मन्दिरहरू घुमिरहँदा मलाई जहिले पनि केही प्रश्न मनमा आउँछन्– किन हाम्रो धर्मले हामीलाई सफा हुन सिकाएन ? वातावरणको रक्षा गर्न किन सिकाएन ? पशुपतिदेखि बुढानीलकण्ठ वा शैलेश्वरी जहाँ पुग्छु, फोहोर र पिसाबको गन्धमात्र आउने हुनाले मन्दिरमा शौचालयको प्रबन्ध गर्नुपर्छ भन्ने मेरो भनाइमा के गल्ती छ र ?

गल्ली–गल्लीमा ठडिएका भगवानका मूर्तिजस्तै ठाउँ–ठाउँमा पानीको व्यवस्थासहित शौचालय भएको भए काठमाडौं सायद बढी सुन्दर हुन्थ्यो होला । तर मन्दिर बनाउने कसैले पनि शौचालयको जस्तो अति महत्त्वपूर्ण ‘आलय’लाई किन वास्ता नरेका होलान्, बुझिनसक्नु छ । आफ्ना आमाबुबाको नाममा मन्दिरको भर्‍याड वा गजुर बनाउनेहरूलाई कसैले पनि गजुरभन्दा बढी जरुरी मन्दिर वरिपरि शौचालय छ भन्ने जानकारी किन नदिएका होलान् ?

प्राय: ठूलठूला मन्दिर नजिकै जंगल हुन्छ, भक्तजनहरू केही घन्टा मन्दिरमा प्रार्थना/भजन गरेर बस्दा पिसाब–दिसा लागे जंगलको कुनामा गएर आफूलाई हलुको पार्छन् । के कुनै गिर्जाघर र मस्जिदमा जाने भक्तजनले पनि आफ्ना यी धर्मिक स्थलको कुनामा गएर आफूलाई ‘हलुको’ पारेछन् होला ?

नेपालमा भूकम्पमा धरहरा भत्किएपछि धरहरा ठड्याउन योगदान दिनुपर्छ भनेर धेरैले फेसबुकमा लेखे । तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी ओलीले त धरहरा ठड्याउन एक महिनाको तलब नै दिए । त्यो बेला मैले त्यसको औचित्य नभएको बरु त्यो ठड्याउने पैसाचाहिँ नेपालमा शौचालय बनाएर सरसफाइ र पानीको व्यवस्था गर्नुपर्नेमा जोड दिएकी थिएँ । अहिले पनि म त्यसैमा अडिग छु ।

कतिले आमाबुबाका नाममा श्राद्धको पैसा देवालय बनाउँछौं भनेर सर्गव घोषणा गर्छन् । तर कसैले पनि स्कुल वा देवालय नजिकै आमाबुबाको श्राद्धका लागि राखेको पैसाले शौचालय बनाउँछु भन्ने साहस गर्दैनन् । ‘शौचालय’ फोहोरीपनसँंग जोडिएको हुनाले यस्तो साहस नआएको हुनसक्छ । तर जब विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले ‘नेपालमा शौचालय बनाउनुपर्छ’ भन्छन्, कोही नेता सरकारी कर्मचारीले ‘छ्या यस्तो फोहोरी कुरा पनि गर्ने हो र ?’ भन्दैनन्, बरु संस्थाले पैसा दिएर बनाएको विद्यालयको शौचालयको उद्घाटन गर्नचाहिँ जान्छन्, अनि शौचालयका बारे बखान गर्छन् । तर जब समारोह खतम हुन्छ, उनीहरूले शौचालयको महत्त्व पनि बिर्सिन्छन् ।

संस्थाहरूले पनि हजारौं भक्तजन आउने मन्दिरमा शौचालय बनाउने कुरा किन नसोचिदिएका होलान् ? शिवरात्रि, दसैंजस्ता चाडमा पशुपतिमा लाखांै मानिस ५ घन्टा लाइन बस्दा उनीहरूलाई कति छट्पटी हुँदो हो । तर खोइ त त्यो बेलाको लागि शौचालय बनाएको ? राजनीतिक दलका नेताहरूलाई शौचालयको व्यवस्था नभएर जनस्वास्थ्यमा कति समस्या पर्छ भन्ने थाहा छैन कि † नेताहरूको बोलीमा शौचालयको भाषण हुँदैन ।

महिलालाई त झन् व्यवस्थित शौचालय आवश्यक हुन्छ । उनीहरूले पिसाब धेरै बेरसम्म च्यापेर राखे मूत्राशयको संक्रमण हुन्छ र बारम्बार यस्तो भए मृगौलामा पनि नराम्रो असर पर्छ । तर यति साधारण कुरा न मन्दिरको व्यवस्थापन, न ठूला भक्त नेता, न सरकारी कर्मचारीले सोचविचार गर्ने गरेका छन् ।

दिसा–पिसाब लागिहाले कहाँ जाने भन्ने चिन्ताले ठूलठूला जात्रा, मन्दिर, भिडभाड हुने क्षेत्रमा म कहिल्यै जाँदिन । चाडपर्वमा मन्दिर नजाने हुनाले कतिले मलाई ‘नास्तिक’ भन्छन् । तर म शरीर धर्मको वास्ता गर्ने भएकोले आफूलाई आस्तिक भन्छु । बरु शरीर धर्मको वास्ता नगरेर शौचालय नभएको ठाउँमा घन्टौं उभिरहने र रोग निम्ताउनेहरू पो नास्तिक हुन् कि !

माघे संक्रान्तिमा देवघाटको मेला जाने श्रद्धालुले सायद नदीमै पिसाब गर्छन् । के यसले नदी अपवित्र हुँदा भक्तजनहरू पापको भागी हुँदैनन् र ? यस्ता ठाउँमा कतै–कतै अस्थायी शौचालय त देखिन्छन् । तर दुर्गन्धले त्यहाँ जाने कसैको साहस हुँदैन । शौचालय वरिपरि नै ‘शरीर धर्म’ निर्वाह गरेको दृश्य कुनैबाट छिपेको छ र ? कुनै नयाँ देवताको मूर्ति उभ्याएर नजिकै शौचालय बनाएर पानीको व्यवस्थापनसमेत गरिदिए समाजमा बढी योगदान हँुदैन र ? पितृहरू पनि खुसी नै हुन्थे । देवतालाई पनि गन्धबाट मुक्ति मिल्थ्यो होला ।

प्रकाशित : चैत्र ५, २०७४ ०८:२१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT