कोलिफर्मबाट कसरी बच्ने ?

पानी १–२ मिनेटसम्म उमाले वा क्लोरिनजस्ता रासायनिक झोल हाले हानिकारक कोलिफर्म नष्ट हुन्छन् ।
मिलन खरेल

काठमाडौँ — कोलिफर्मलाई खालि आँखाले देख्न सकिँदैन । कोलिफर्म मूलत: मानिस तथा अन्य उष्ण रक्तधारी जीवको दिसा (ठूलो आन्द्रा) मा पाइने गर्छ । जमिन, वनस्पतिजन्य पदार्थ एवं अन्य जलीय वातावरणमा समेत कोलिफर्म पाइन्छ ।

दिसामा पाइने सूक्ष्म जीवाणु कोलिफर्म सरसफाइको कमीले खानेपानीको स्रोतमा मिसिन्छ । खुला ठाउँमा दिसा गर्नाले, ढल खोलानालामा मिसाउनाले जीवाणु बाहिरी वातावरणमा आउने गर्छ र नजिकै रहेका खानेपानीका स्रोतमा जीवाणु मिसिन्छ ।


कोलिफर्म ब्याक्टेरियाको समूह हो । यस समूहमा भएका सबै जीवाणु रोग फैलाउने खालका हँुदैनन् । मानिस तथा जनावरको दिसामा ‘फिकल कोलिफर्म’ ज्यादै हानिकारक हुन्छन् । तिनले रोग निम्त्याउँछन् । हानिकारक कोलिफर्ममध्ये केही विशेष प्रकारको वंशानुगत गुण (जेनेटिक स्ट्रेन, ०१५७ : एच ७ भनिने) ‘एस्चेरिचिया कोलाइ’ (ई कोलाइ) नामक ब्याक्टेरिया सबैभन्दा बढी पाइन्छ । दिसाको सम्पर्कमा रहेको ई कोलाइ बाहिरी वातावरणमा निकै चाँडो फैलिन्छ । यिनलाई एकपटक प्रजनन गर्न बिस मिनेटमात्र लाग्छ ।

Yamaha


शंकास्पद मानिएको पानीको नमुनालाई प्रयोगशालामा २४ घन्टासम्म विशेष उपकरण (इन्कुबेटर) मा राखेर ‘मेम्ब्रेन फिल्ट्रेसन पद्धति’मार्फत परीक्षण गरिन्छ । दिसाजन्य कोलिफर्म (फिकल कोलिफर्म) लाई कोलोनी फर्मिङ युनिट (सीएफयु) प्रतिसय मिलिलिटर पानीको एकाइमा मापन गर्ने गरिन्छ । खानेपानीमा फिकल कोलिफर्म शून्य हुनुपर्छ । पौडी पोखरी (स्विमिङ पुल) मा फिकल कोलिफर्म दुई सय कोलोनी प्रतिसय मिलिलिटर पानीभन्दा कम हुनुपर्छ । यस्तै खोला, ताल, पोखरी आदिमा हजार कोलोनी प्रतिसय मिलिलिटर पानीभन्दा थोरै हुनुपर्छ ।


उल्लेखनीय कोलिफर्म देखिनु भनेको पानी प्रदूषित हुनु हो । कोलिफर्म समूहकै उपसमूहमा पर्ने फिकल कोलिफर्म र ई कोलाइ जस्ता जीवाणुयुक्त पानीमात्र पिउन अयोग्य मानिन्छ । खानेपानी तथा अन्य खाद्यपदार्थ यस्ता कोलिफर्म जीवाणुद्वारा दूषित भए–नभएको यकिन गरी त्यस पदार्थमा सरसफाइको गुणस्तर निर्धारण गरिन्छ ।


शंकास्पद पानीमा प्राय:जसो टोटल कोलिफर्म, फिकल कोलिफर्म र ई कोलाइ जस्ता परीक्षण गर्ने गरिन्छ । टोटल कोलिफर्म परीक्षणमा जीवाणु देखिए अन्य दुइटा परीक्षणमार्फत फिकल कोलिफर्म वा ई कोलाइ छ–छैन, यकिन गरिन्छ । दिसामा पाइने कोलिफर्म मिसिएको पानी पिउनाले झाडापखाला सम्बन्धी रोग लाग्ने जोखिम बढ्छ । मानिसमा ई कोलाइ ब्याक्टेरियाको संक्रमण भए–नभएको बिमारीको दिसा प्रयोगशालामा परीक्षणमार्फत यकिन गर्न सकिन्छ ।


सबै ‘एस्चेरेचिया कोलाइ’ले रोग निम्त्याउँदैनन् । केही विशेष प्रकारका जीवाणुको सम्पर्कमा आएपछि खानालाई विषाक्त (फुड पोइजनिङ) बनाउँछन् । दिसाजन्य जीवाणु (हानिकारक कोलिफर्म) पानी वा खाद्यपदार्थ सेवनले झाडापखाला लागेर महामारी फैलन सक्छ । यस्तै रगतमासी (आउँ) हुने, ज्वरो आउने, शरीर थाक्ने, खान मन नलाग्ने जस्ता लक्षण देखिन्छ । पेटका मांसपेशी बाउँडिने, बान्ता आउने, वाकवाकी लाग्ने, रक्तअल्पत्ता हुने, पेट दुख्ने समस्या हुनसक्छ ।


मृगौलाले काम गर्न छाड्नेसम्मका समस्या देखिन सक्छन् । १–२ मिनेटसम्म उमाले वा क्लोरिनजस्ता रासायनिक झोल हाले पानीमा भएका हानिकारक जीवाणु नष्ट हुन्छन् । पानी राख्ने भाँडा पनि सफा र जीवाणुरहित हुनुपर्छ ।


milankharel2000@gmail.com
खरेल धरानस्थित केन्द्रीय प्रविधि क्याम्पसको प्राणीशास्त्र विभागमा पढाउँछन् ।

प्रकाशित : श्रावण २३, २०७५ ०८:१०
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नारायणगढ–मुग्लिङ सडक: दिनदिनै पहिरो

पहिरो रोकथामका लागि सुरुमा बायो इन्जिनियरिङ मात्रै गरेको आयोजनाले पछिल्लो समय भने रक नेकिङ र रक बोल्टिङ गरिरहेको छ
रमेशकुमार पौडेल

चितवन — तीन वर्ष लगाएर स्तरोन्नति गरिएको नारायणगढ–मुग्लिन सडकको अवस्था विकराल बन्दै गएको छ । स्तरोन्नतिको काम चलुन्जेल कष्टपूर्ण यात्रा गर्न विवश यात्रु एसियाली मापदण्डअनुरूप फराकिलो सडक बनेपछि झन् सास्ती खेप्न बाध्य छन् ।

सडक नियमित सञ्चालनमा आएयता दिनैजसो पहिरो खसिरहेको छ । जलवीरे, घुमाउने, टोपेखोलालगायत स्थानमा पानी पर्‍यो कि सडक अवरुद्ध हुन्छ । नयाँ–नयाँ ठाउँमा पहिरो खस्नेक्रम पनि जारी छ । केही दिनदेखि टोपेखोलामा दिनदिनै पहिरो खसिरहेको छ ।


नारायणगढ–मुग्लिन सडक आयोजनाका सूचना अधिकारी इन्जिनियर शिव खनालका अनुसार सडक विस्तार क्रममा अनुमान गरिएभन्दा कैयौं गुणा ठूलो पहिरो खस्न थालेको छ । आयोजनाको काम सुरु गर्दा तीन हजार घनमिटर हाराहारीमा पहिरो खस्ने अनुमान गरिएकोमा दुई लाख घनमिटर खसिसकेको छ । टोपेखोलामा मात्रै २० हजार घनमिटर हाराहारी पहिरो खसेको उनले जानकारी दिए । ‘ठेक्का लगाउँदा भएको अध्ययनमा तीन हजार घनमिटरसम्म पहिरो खस्ने अनुमान गरिएको थियो तर दुई लाख घनमिटर पहिरो खसिसकेको छ,’ खनालले भने, ‘सामान्य खालको बायो इन्जिनियरिङ मात्रै गर्ने योजना थियो ।’


पहिरो धेरै नखस्ने अनुमानका साथ सुरु भएको आयोजनाले नियन्त्रणका लागि पनि ठूलो तयारी पनि गरेन । सुरुमा पहिरो नियन्त्रणका लागि १ करोड २० लाख रुपैयाँ बजेट छुट्याइएको र आयोजनाले पनि त्यहीअनुसार तयारी गरेको खनालले जानकारी दिए ।


दैनिक करिब १० हजार गाडी ओहोरदोहोर गर्ने सडक नियमित चल्न छाडेको तीन वर्षभन्दा बढी भइसकेको छ । अघिल्लो वर्ष साउनमा पहिरो खसेर निरन्तर ४३ घण्टासम्म बाटो रोकिएको थियो । २०७३ चैतमा घुमाउनेमा सुक्खा पहिरो खसेर दुई यात्रुको ज्यान गयो । गत वर्ष वर्षायाममा कालीखोलाको पहिरो खस्दा प्रहरीको भ्यान नै बग्यो । तीन जनाको शव भेटियो तर गाडीसहित एक प्रहरी बेपत्ता भए ।


२०३६ सालमा गोरखा–नारायणगढ सडकको रूपमा निर्माण हुँदा यो साढे पाँच मिटर चौडा थियो । विश्व बैंकको सहयोगमा विस्तार गरिएपछि ९ देखि ११ मिटरसम्म फराकिलो पारिएको छ । फराकिलो बनाउँदा त्रिशूली नदीतर्फ ठाउँ नभएकाले पहाड काटिएको थियो । भूकम्पले थर्काएको पहाड सडक विस्तार क्रममा गहिरो गरी काटिएका कारण अहिले पहिरो खसिरहेको इन्जिनियर खनाल बताउँछन् । गत वर्ष साउनमा सडक निर्माण अनुगमनका लागि आएका प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवालाई तत्कालीन आयोजना प्रमुख चन्द्रनारायण यादवले ‘भित्तातर्फ गरेको कटिङले त्यो भू–भागमा केही विचलन ल्याउने भएकाले प्राकृतिक कोण नबनेसम्म फुटेका अस्थिर चट्टानका कारण पहिरोको जोखिम भइरहने’ जानकारी गराए ।


त्यसलगत्तै जोखिम रोक्ने वैकल्पिक विधि अपनाइएको थियो । जसअनुसार एक करोड २० लाख रुपैयाँ खर्च गरेर बायो इन्जिनियरिङ (काँस, बाँस, बाबियो जस्ता माटो समाउने बिरुवा रोपेर पहिरो रोकथामको प्रयास) गर्ने योजनाका साथ काम सुरु गरेको सडक विस्तार आयोजनाले पहिरो नियन्त्रणका लागि थप १४ करोड रुपैयाँ खर्च भइसकेको छ । पहिरो नियन्त्रणको काम गर्दै आएका इन्जिनियर टुकलाल अधिकारीले अध्ययन गरेर प्रतिवेदन दिएपछि आयोजनाले नियन्त्रणका लागि नयाँ विधि सुरु गरेको हो ।


नयाँ विधिअनुसार रक नेटिङ र रक बोल्टिङको काम भएको छ । रक नेटिङमा ग्याबियन जालीले पहाड छोपेर राखिन्छ । जालीलाई दुई मिटरसम्म भित्र छिराएको रडमा बाँधिन्छ । रक बोल्टिङमा सडकमा झर्ने अवस्थामा रहेका चट्टानका ठूला भागलाई आठ मिटरसम्म रड छिराएर अर्को स्थिर सतहसँग जोडेर राखिन्छ ।


‘योबाहेक १४ करोड रुपैयाँको नयाँ काममा बायो इन्जिनियरिङ पनि भएको छ तर त्यो पहिलाकोभन्दा अलि फरक खालको छ,’ सूचना अधिकारी खनालले भने । वैशाखदेखि असारसम्म नयाँ विधिबाट पहिरो नियन्त्रणको काम गरिएको थियो । काम भएको ठाउँमा यो वर्ष पहिरो नगएको उनले जानकारी दिए । सुरुको अध्ययनमा २९ ठाउँमा पहिरोको जोखिम थियो । अधिकारीले अध्ययन गर्दा ३२ ठाउँमा जोखिम देखिएको सूचना अधिकारी खनालले बताए ।


‘नियन्त्रणको काम सुरु गर्दा ३३ वटा ठाउँ भेटियो तर ६ ठाउँको पहिरो आफैं स्थिर भयो,’ उनले भने, ‘आयोजनाले २७ ठाउँमा नयाँ विधिबाट पहिरो नियन्त्रणको काम गरिरहेको छ ।’


६ ठाउँमा अझै पहिरो
पहिरो नियन्त्रण गर्नुपर्ने भनेर पहिचान गरिएको चार किलो र २७ किलोको भालु ढुंगामा यो वर्ष काम नै भएन । काम गर्ने अवस्था नभएका कारण यो वर्ष त्यसै छाडेको खनालले बताए । यी ठाउँमा पहिरो गइरहेको छ । गत वर्ष पहिरो गएको टोपेखोलामा यो वर्ष रक नेटिङ भएको थियो । रक नेटिङ भएको ठाउँमा पहिरो खसेन तर त्यसको आडैबाट खसेको पहिरोले सबैभन्दा धेरै दु:ख दिइरहेको छ । जलवीरे र घुमाउनेमा नयाँ पहिरो सुरु भएको छ ।


सडक भासिएको १७ किलोमा पनि पहिरोको समस्या आउन सक्ने आयोजना प्रमुख रोहितकुमार बिसुरालले बताए । उनका अनुसार पहिरोको जोखिम क्षेत्रहरू निकै घटेका छन् । पहिरो खसेर सडक बन्द हुने समय पनि कम भएको छ । यो वर्ष पहिरोले लगातार १२ घण्टासम्म गाडी बन्द भएको छ ।


‘पहिरोको समस्या निर्मूल नभए पनि निकै घटेको छ । काम गरेको ठाउँमा नियन्त्रण भएको छ । त्यसैले अवस्था निकै खराब छ भन्ने होइन,’ आयोजना प्रमुख बिसुरालले भने । यो वर्ष पहिरो जान थालेको ठाउँमा नियन्त्रणको उपायबारे वर्षा सकिएपछि मात्रै अध्ययन हुने र त्यसअनुरूप नियन्त्रणको काम हुने बिसुरालले बताए ।


प्रकाशित : श्रावण २३, २०७५ ०८:०५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT