कोलिफर्मबाट कसरी बच्ने ?

पानी १–२ मिनेटसम्म उमाले वा क्लोरिनजस्ता रासायनिक झोल हाले हानिकारक कोलिफर्म नष्ट हुन्छन् ।
मिलन खरेल

काठमाडौँ — कोलिफर्मलाई खालि आँखाले देख्न सकिँदैन । कोलिफर्म मूलत: मानिस तथा अन्य उष्ण रक्तधारी जीवको दिसा (ठूलो आन्द्रा) मा पाइने गर्छ । जमिन, वनस्पतिजन्य पदार्थ एवं अन्य जलीय वातावरणमा समेत कोलिफर्म पाइन्छ ।

दिसामा पाइने सूक्ष्म जीवाणु कोलिफर्म सरसफाइको कमीले खानेपानीको स्रोतमा मिसिन्छ । खुला ठाउँमा दिसा गर्नाले, ढल खोलानालामा मिसाउनाले जीवाणु बाहिरी वातावरणमा आउने गर्छ र नजिकै रहेका खानेपानीका स्रोतमा जीवाणु मिसिन्छ ।


कोलिफर्म ब्याक्टेरियाको समूह हो । यस समूहमा भएका सबै जीवाणु रोग फैलाउने खालका हँुदैनन् । मानिस तथा जनावरको दिसामा ‘फिकल कोलिफर्म’ ज्यादै हानिकारक हुन्छन् । तिनले रोग निम्त्याउँछन् । हानिकारक कोलिफर्ममध्ये केही विशेष प्रकारको वंशानुगत गुण (जेनेटिक स्ट्रेन, ०१५७ : एच ७ भनिने) ‘एस्चेरिचिया कोलाइ’ (ई कोलाइ) नामक ब्याक्टेरिया सबैभन्दा बढी पाइन्छ । दिसाको सम्पर्कमा रहेको ई कोलाइ बाहिरी वातावरणमा निकै चाँडो फैलिन्छ । यिनलाई एकपटक प्रजनन गर्न बिस मिनेटमात्र लाग्छ ।

Yamaha


शंकास्पद मानिएको पानीको नमुनालाई प्रयोगशालामा २४ घन्टासम्म विशेष उपकरण (इन्कुबेटर) मा राखेर ‘मेम्ब्रेन फिल्ट्रेसन पद्धति’मार्फत परीक्षण गरिन्छ । दिसाजन्य कोलिफर्म (फिकल कोलिफर्म) लाई कोलोनी फर्मिङ युनिट (सीएफयु) प्रतिसय मिलिलिटर पानीको एकाइमा मापन गर्ने गरिन्छ । खानेपानीमा फिकल कोलिफर्म शून्य हुनुपर्छ । पौडी पोखरी (स्विमिङ पुल) मा फिकल कोलिफर्म दुई सय कोलोनी प्रतिसय मिलिलिटर पानीभन्दा कम हुनुपर्छ । यस्तै खोला, ताल, पोखरी आदिमा हजार कोलोनी प्रतिसय मिलिलिटर पानीभन्दा थोरै हुनुपर्छ ।


उल्लेखनीय कोलिफर्म देखिनु भनेको पानी प्रदूषित हुनु हो । कोलिफर्म समूहकै उपसमूहमा पर्ने फिकल कोलिफर्म र ई कोलाइ जस्ता जीवाणुयुक्त पानीमात्र पिउन अयोग्य मानिन्छ । खानेपानी तथा अन्य खाद्यपदार्थ यस्ता कोलिफर्म जीवाणुद्वारा दूषित भए–नभएको यकिन गरी त्यस पदार्थमा सरसफाइको गुणस्तर निर्धारण गरिन्छ ।


शंकास्पद पानीमा प्राय:जसो टोटल कोलिफर्म, फिकल कोलिफर्म र ई कोलाइ जस्ता परीक्षण गर्ने गरिन्छ । टोटल कोलिफर्म परीक्षणमा जीवाणु देखिए अन्य दुइटा परीक्षणमार्फत फिकल कोलिफर्म वा ई कोलाइ छ–छैन, यकिन गरिन्छ । दिसामा पाइने कोलिफर्म मिसिएको पानी पिउनाले झाडापखाला सम्बन्धी रोग लाग्ने जोखिम बढ्छ । मानिसमा ई कोलाइ ब्याक्टेरियाको संक्रमण भए–नभएको बिमारीको दिसा प्रयोगशालामा परीक्षणमार्फत यकिन गर्न सकिन्छ ।


सबै ‘एस्चेरेचिया कोलाइ’ले रोग निम्त्याउँदैनन् । केही विशेष प्रकारका जीवाणुको सम्पर्कमा आएपछि खानालाई विषाक्त (फुड पोइजनिङ) बनाउँछन् । दिसाजन्य जीवाणु (हानिकारक कोलिफर्म) पानी वा खाद्यपदार्थ सेवनले झाडापखाला लागेर महामारी फैलन सक्छ । यस्तै रगतमासी (आउँ) हुने, ज्वरो आउने, शरीर थाक्ने, खान मन नलाग्ने जस्ता लक्षण देखिन्छ । पेटका मांसपेशी बाउँडिने, बान्ता आउने, वाकवाकी लाग्ने, रक्तअल्पत्ता हुने, पेट दुख्ने समस्या हुनसक्छ ।


मृगौलाले काम गर्न छाड्नेसम्मका समस्या देखिन सक्छन् । १–२ मिनेटसम्म उमाले वा क्लोरिनजस्ता रासायनिक झोल हाले पानीमा भएका हानिकारक जीवाणु नष्ट हुन्छन् । पानी राख्ने भाँडा पनि सफा र जीवाणुरहित हुनुपर्छ ।


milankharel2000@gmail.com
खरेल धरानस्थित केन्द्रीय प्रविधि क्याम्पसको प्राणीशास्त्र विभागमा पढाउँछन् ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : श्रावण २३, २०७५ ०८:१०
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

फाइदाजनक एपेन्डिक्स

एपेन्डिक्समा कोषिकाले शरीरको आन्द्रामा संक्रमण गर्ने खालका हानिकारक ब्याक्टेरिया, भाइरस लगायत नष्ट गरी पाचनतन्त्र स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छन् ।
मिलन खरेल

काठमाडौँ — एपेन्डिक्स हाम्रो ठूलो आन्द्राको तल्लो भागमा टाँसिएर वा झुन्डिएर रहेको गँड्यौला आकारको सानो अवशेष अंग हो । यसको औसत लम्बाइ ९ सेन्टिमिटर र चौडाइ ७ देखि ८ मिलिमिटरसम्म हुन्छ ।एपेन्डिक्समा ब्याक्टेरियाको संक्रमण हुनुलाई एपेन्डिसाइटिस भनिन्छ ।

यसमा बिमारीलाई खान मन नलाग्ने, ज्वरो आउने, वान्ता लाग्ने, पेटको दाहिनेतर्फ तल्लो भागमा निकै दुख्ने गर्छ । एपेन्डिसाइटिसको खासै कारण पत्ता नलागे पनि यो कडा दिसा (फेकोलिथ), म्युकस, ट्युमर वा अन्य बाहिरी वस्तुको प्रवेशले एपेन्डिक्सको मुख (प्वाल) थुनिएका कारण हुने गर्छ भनिएको
छ । चिकित्सकको सल्लाहमा शल्यक्रिया (एपेन्डोक्टोमी) मार्फत एपेन्डिक्स हटाएर वा एन्टिबायोटिक्स औषधि सेवनबाट यसको उपचार गर्ने गरिन्छ ।

मानिसमा रहेको एपेन्डिक्सलाई काम नलाग्ने अवशेष अंगका रूपमा मान्दै आइएको छ । जीववैज्ञानिकहरूका अनुसार ढुंगेयुगका हाम्रा पुर्खामा एपेन्डिक्स अहिलेको तुलनामा ठूलो, लामो र उपयोगी अंग थियो । तर विकासक्रममा निरन्तर अनुपयोगका कारण यसको आकार क्रमश: घट्दै गएर गँड्यौलाजस्तो र उपयोगहीन हुनपुगेको हो । शल्यक्रिया गरी एपेन्डिक्स झिकिएका व्यक्तिहरूको स्वास्थ्यमा उल्लेखनीय खालको कमी वा समस्या नदेखिएकाले एपेन्डिक्सलाई अवशेष अङ्गको रूपमा मानिएको छ ।

एपेन्डिक्सको महत्त्व
वैज्ञानिकहरूले हालै गरिएका अनुसन्धानबाट एपेन्डिक्स अवशेष अंगमात्र नरहेको दाबी गरेका छन् । उनीहरूका अनुसार एपेन्डिक्सका फाइदा छन् । एपेन्डिक्सले शरीरलाई हानि नगर्ने राम्रा जीवाणु (गट फ्लोरा) लाई सञ्चय गरेर राख्छ । जसले गर्दा आउँ, झाडापखाला, हैजाजस्ता लागेका बिमारीमा राम्रा जीवाणुको पुन:स्थापनामा मद्दत पुग्छ । संयुक्त राज्य अमेरिकाको न्युयोर्कस्थित विन्थ्रप विश्वविद्यालयमा गरिएको एक अनुसन्धान अनुसार शल्यक्रियामार्फत एपेन्डिक्स झिकिएका व्यक्तिमा ‘क्लसट्रिडियम डिफिसाइल कोलाइटिस’ नामक ब्याक्टेरिया संक्रमण एपेन्डिक्स नझिकिएका व्यक्तिहरूको तुलनामा ४ गुणा बढी पाइएको थियो ।

एपेन्डिक्समा रहेका बि–लिम्फोसाइट तथा टि–लिम्फोसाइट जस्ता कोषिकाले शरीरको प्रतिरोधात्मक क्षमता (इम्युन सिस्टम) वृद्धि गरी हाम्रो आन्द्रामा संक्रमण गर्ने खालका हानिकारक ब्याक्टेरिया, भाइरस आदिलाई ‘एन्टिबडी’ उत्पादनमार्फत नष्ट गरी पाचनतन्त्र स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छन् ।

मानव भ्रूण पाँच साताको भएपछि एपेन्डिक्सको विकास सुरु हुने गर्छ । बच्चामा सुरुवाती दिनमा एपेन्डिक्सको वृद्धि निकै रफ्तारका साथ हुने गर्छ । यसमा रहेका इन्डोक्राइन कोषिकाले हार्मोन उत्पादनमा वृद्धि गरी भ्रूण तथा बच्चाको शारीरिक विकासमा मद्दत गर्छ ।

कसरी घट्यो एपेन्डिक्स
मुसा, खरायो, चिम्पाञ्जी, गोरिल्ला तथा बाँदरजस्ता शाकाहारी स्तनधारीमा एपेन्डिक्स ठूलो र लामो हुने गर्छ । त्यसमा रहेका पारस्परिक फाइदाजनक ब्याक्टेरियाले वनस्पतिमा हुने ‘सेलुलोज’ नामक कडा पदार्थलाई पचाउन मद्दत गर्छन् । हाम्रा पुर्खामा वनस्पति आहाराका रूपमा खाने भएकाले उनीहरूमा एपेन्डिक्स लामो हुने गथ्र्याे । तर अहिले हामी सजिलै पचाउन सकिने खानेकुरा खाने भएकाले एपेन्डिक्सको आकार घट्दै गएको वैज्ञानिकहरूको दाबी छ ।

milankharel2000@gmail.com
खरेल धरानस्थित केन्द्रीय प्रविधि क्याम्पसको प्राणीशास्त्र विभागमा कार्यरत छन् ।

प्रकाशित : श्रावण १७, २०७५ ०८:१०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT