खाद्यवस्तुको म्याद कति ?

म्याद सकिएको खाद्य वस्तुलाई उचित प्रविधिद्वारा पुन: उपयोगमा ल्याउनसके खाद्य सुरक्षामा मद्दत पुग्छ ।
सन्तोष ढकाल

काठमाडौँ — म्याद नाघेको खाद्यवस्तुु सेवन गर्न मिल्छ र ? कतिपयलाई यो प्रश्न गर्नु मुर्खता लाग्न सक्छ । उपभोग्य मिति समाप्त भएको थाहा हुँदाहुँदै पनि त्यस्ता खाद्यवस्तुु खरिद गर्ने उपभोक्ता सायदै होलान् । किनकि उपभोक्ताले तिर्ने मूल्य गुणस्तरयुक्त खाद्यवस्तुुका लागिमात्र हो ।

सम्झनुहोस्, कतिपय खाद्यवस्तुु बजारबाट किनेर घरमा ल्याएपछि मात्र उपभोग्य मिति समाप्त भएको हुनसक्छ । उपभोक्ताले खरिद गरी ल्याएको खाद्यवस्तुु फिर्ता नहुन पनि सक्छ । खाद्यवस्तुु प्याकेटबाट खोलिसकेपछि उपभोग्य मिति हुनु/नहुनुको कुनै अर्थ रहँदैन । अनि तपाईंहरू कैयौंले त्यस्ता खाद्यवस्तुुलाई फालेको वा नष्ट गरेको पनि हुनसक्छ । तपाईंले त्यसो गर्नुभएको छ भने त्यो अलि हतारो हुनसक्छ ।

खाद्य वैज्ञानिकका अनुसार प्राय:जसो खाद्यवस्तुु उपभोग्य मिति समाप्तपछि खान मिल्छ । अमेरिकास्थित ओहायो विश्वविद्यालयका प्रोफेसर ब्रायन रोअका अनुसार लेबलमा लेखिएको म्यादले खाद्यवस्तुु कहिले बिग्रिन्छ तथा कुहिन्छ भनेर बताउने होइन ।

Yamaha

म्याद नाघेको खानेकुरा सेवन गर्दा त्यसमा हुने पौष्टिक तत्त्व घट्न सक्छ । म्याद नाघ्नु अघिको अवस्था जस्तो स्वादिलो नहुन सक्छ । कतिपयलाई अरुचि हुन्छ । तर यसको सेवनले बिरामी पर्ने प्राय: हुँदैन । धेरैजसो उपभोक्ता प्याकेटमा उल्लेख गरिएको डेट लेबलिङलाई स्वच्छता तथा हाइजिनको सूचक मान्छन् । तर डेट लेबलिङ स्वच्छताको नभएर अन्य गुणस्तरको प्रतीक हो । खाद्यवस्तुु बिग्रिएर अखाद्य अवस्थामा पुग्न भनेको गुणस्तर नाश भएको भन्दा टाढाको समय हो । जस्तो– कुनै खाद्य वुस्तुको म्याद ६ महिनापछि समाप्त हुन्छ भने त्यसको भोलिपल्टै विष बन्छ भन्ने हुँदैन । तसर्थ यसबारे निर्णय गर्ने अधिकार उपभोक्तालाई दिनु बेस हुन्छ ।

स्वच्छता र गुणस्तर दुई फरक विषय हुन् । आधुनिक युगमा स्वच्छतालाई गुणस्तर अन्तर्गत राखिँंदैन । मानव स्वास्थ्यलाई प्रतिकूल असर पार्न सक्ने तत्त्वहरू (हानिकारक जीवाणु, हानिकारक रसायन, एलर्जन, धारिलो वस्तु) स्वच्छता अन्तर्गत पर्छन्, जसको उपस्थितिसंँग सम्झौता हुँदैन । उद्योगीले आफ्ना उत्पादनको स्वच्छताको ग्यारेन्टी उद्योगमा प्रशोधन गर्दै तय गरेको हुनुपर्छ ।

केन्द्रीय प्रविधि क्याम्पस धरानका सहप्राध्यापक ऋषिराज गौतमका अनुसार स्वच्छता ‘क्रिटिकल डिफेक्ट’भित्र पर्ने हुँदा यसलाई उपभोग्य मिति अनुमान गर्ने साधनका रूपमा प्रयोग गरिँदैन । कुनै खाद्यवस्तुुमा प्रशोधनपश्चात् पनि विषाक्त जीवाणु पाइयो भने त्यो समयका कारणले नभएर ‘पोष्ट प्रोसेसिङ कन्टामिनेसन’ले हुनसक्छ ।

खाद्यवस्तुुको बाहिरी आवरणमा शंका लागे वा स्वाभाविक अवस्थामा नरहेको पाइए (जस्तै– प्याकेट प्वाल परेको, कुच्चिएको, ग्यासले भरिएको, खिया लागेको, च्यातिएको वा फुटेको) हानिकारक जीवाणुको प्रवेश हुनसक्छ । त्यस्तो खाद्यु वस्तु लेबलमा जेसुकै लेखिए पनि खरिद नगर्नु वा खरिद गरिसकेको भए फाल्नु वा नष्ट गर्नु बेस हुन्छ ।

स्वच्छता बाहेकका अन्य गुणस्तर कमसल हुँदैमा नष्ट गर्नैपर्ने भन्ने हुँदैन । ओसिएका बिस्कुट, चिउरा, भुजिया, चिप्स आदिलाई अखाद्य भन्न मिल्दैन । बजारमा पाइने कतिपय फलफूल तथा तरकारी चोटपटक लागेका, रंग खुइलिएका, ओइलिएका, दाग लागेका र धेरै पाकेर गल्न लागेका हुन्छन् । ती अखाद्य हुन्नन्, तर म्याद नाघेको श्रेणीमा पर्न सक्छन् । बिक्री मूल्य घटाएर राखिएका ती वस्तुलाई उपभोक्ताले सजिलै स्वीकार गरेको पाइन्छ ।

खाद्य नियमावली २०२७ को नियम १८ ले लेबलमा अनिवार्य रूपमा ब्याच नम्बर, उत्पादन मिति र उपभोग्य मिति उल्लेख गर्नुपर्ने भनेको छ । खाद्य ऐन २०२३ को दफा ४ ले ढाँटी–झुक्याई कमसल खाद्यवस्तुु बिक्री गर्न बन्देज गरेको छ । खाद्यवस्तुुको गुणस्तर तथा स्वच्छता कायम गर्ने दायित्व उत्पादकको हो । उत्पादित वस्तुको म्याद (एक्स्पाइरी डेट) पनि उत्पादकले तोक्छन् । खाद्य ऐन कार्यान्वयन, उद्योग अनुगमन, निरीक्षण तथा लाइसेन्स वितरण खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभाग र यस अन्तर्गत तोकिएका निकायले गर्छन् ।

बजार अनुगमनमा म्याद नाघेका खाद्यवस्तु भेटिए नष्ट गर्ने चलन छ । प्रयोगशाला परीक्षणबिना खाद्यवस्तु नष्ट गर्दा एकातिर ऊर्जा खेर जान्छ भने अर्कोतिर वातावरणमा नकारात्मक प्रभाव पर्छ । अर्कोतिर खाद्यवस्तुुको उपभोग्य अवधि कुन आधारमा निर्धारण गर्ने भनेर राज्यको तर्फबाट पनि प्रस्ट मापदण्ड छैन । धेरै उद्यमीलाई खाद्य उत्पादन गर्न आउँछ, तर गणस्तर कसरी कायम राख्ने र उपभोग्य म्याद कसरी निर्धारण गर्ने भन्ने प्राविधिक ज्ञान हुँदैन ।

अधिकांश खाद्यवस्तुुको उपभोग्य मिति कानुनी औपचारिकता पूरा गर्नमात्र लेखिन्छ । यसको तात्पर्य म्याद समाप्त नभएका खाद्यवस्तुु गुणस्तरहीन पनि हुन सक्छन् भने अर्कोतिर म्याद नाघेका खाद्यवस्तुु गुणस्तरयुक्त पनि हुन सक्छन् । उद्योगले आफ्नै प्रयोगशालामा गुणस्तर परीक्षण पश्चातमात्र बजारमा बिक्री–वितरण गर्न पाउने नियम बनाउन आवश्यक छ । विकसित देशमा यो नियम अनिवार्य छ ।

अमेरिकामा केही वर्षअघि मलमूत्र जस्ता फोहोरबाट उचित प्रविधि अपनाएर तयार पारिएको प्रशोधित पानी बिल गेट्सले पिएर उद्घाटन गरेको समाचार आयो । म्याद नाघेको खाद्यवस्तुुलाई पनि उचित प्रशोधनपश्चात उपभोग्य अवस्थामा ल्याउन सकिन्छ । सरकारले म्याद नाघेको खाद्यवस्तुु नष्ट गरिहाल्नुको सट्टा उद्योगीलाई नै त्यसको उचित र पारदर्शी व्यवस्थापनको जिम्मा लगाउँदा कसो होला ? म्याद नाघेका खाद्यवस्तुुबाट रोग वा हैजा फैलन सक्ने अवस्था आयो भने त्यस्ता वस्तुलाई नष्ट गर्नु राज्यको दायित्व हो ।

खाद्यवस्तुुको प्याकेटमा उपभोग्य मिति स्वेच्छाचारी ढंंगले लेख्दा भने उपभोक्तालाई असर पर्छ । कतिपय उद्योगीले आफ्ना उत्पादनलाई बजारमा धेरै अवधिसम्म बिक्री–वितरणमा राख्न पाइने लोभमा म्याद अत्यधिक राखेका हुन्छन् । त्यस्तो अवस्थामा म्याद छँदै वस्तुको गुणस्तर घटिसकेको हुन्छ । गुणस्तरहीन खाद्यवस्तुु बिक्री गैरकानुनी हो । यसले एकातिर दण्ड–जरिवानाको भागिदार हुनुपर्छ । उत्पादकले खाद्यवस्तुुको म्याद वैज्ञानिक विधिद्वारा निर्धारण गर्दा उत्पादककै हितकर हुन्छ भन्ने बुझ्न जरुरी छ । म्याद समाप्त भइसकेको खाद्यवस्तुुलाई उचित प्रविधिद्वारा पुन: उपयोगमा ल्याउनसके खाद्यवस्तुु नाश हुनबाट बचाउन सकिन्छ । यसले खाद्य सुरक्षामा मद्दत पुर्‍याउँछ ।

यस लेखको आशय गुणस्तरहीन खाद्यवस्तुु बिक्री–वितरण गर्नेलाई उन्मुक्ति दिनुपर्छ भन्ने होइन । उपभोक्ताले गुणस्तरयुक्त खाद्यवस्तुुका लागि पैसा खर्चिने भएकाले न्युन गुणस्तरको खाद्यवस्तुु बिक्री–वितरण गर्नेलाई कानुनी उपचारको दायरामा ल्याउनु अनिवार्य छ । तसर्थ २०२३ सालमा लागू भएको खाद्य ऐनले त्यसताका तोकेको बढीमा ५ हजार रुपैयाँ जरिवानालाई समय–सापेक्ष बनाउनु अपरिहार्य छ । खाद्यवस्तुु नष्ट गर्ने कार्यलाई भने दण्ड–जरिवानाको विकल्पका रूपमा हेरिनु हुँदैन ।

ढकाल खाद्य विज्ञान तथा प्रविधिमा विद्यावारिधि हुन् ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : श्रावण २९, २०७५ ०७:४८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दूधमा कोलिफर्म: भ्रम र यथार्थ

सन्तोष ढकाल

काठमाडौँ — केही दिनदेखि दूधमा कोलिफर्म पाइएको विषय सञ्चार माध्यममा छाएको छ । यसको प्रभाव डेरी उद्यमीलाई नपर्ने कुरै भएन । उपभोक्ताहरू डेरी उद्योगले उत्पादन गर्दै आएको पोकाको (पाउचको) दूधको विकल्प खोज्ने क्रममा खुला रूपमा पसलमा पाइने वा प्रत्यक्ष किसानले वा दूध ग्वालाले बिक्री गर्ने दूधको भर पर्न थालेका छन् ।

यसरी अमुक व्यक्तिले खुला रूपमा, खाद्य उद्योगको अनुज्ञापत्र नलिईकन बिक्री गर्ने दूधको गुणस्तर तथा स्वच्छता कस्तो होला ? यो सोचनीय विषय हो । अनुगमन गर्ने निकायले यस किसिमका खुला रूपमा बिक्रीवितरण गरिने दूधको गुणस्तरबारे सूचना सम्प्रेषण गरेको भए यो तथ्य पनि बाहिर आउने थियो ।

फेरि दूधमा पाइएको कोलिफर्मको प्रसंगतिर जाऔँ । यो नौलो काण्ड र विषय भने होइन । आजको युगमा गुगल, बिंग, याहुजस्ता खोज इन्जिनको प्रयोग गर्दा जुनसुकै विषयमा पनि जानकारी पाउन सकिन्छ । तर हरेक मुद्दामा त्यसको सकारात्मक र नकारात्मक पक्ष हुने हुँदा आजको युगमा सही सूचना के हो भन्ने छुट्याउन सक्नु चुनौतीपूर्ण कार्य हो । टोटल कोलिफर्म, फिकल कोलिफर्म र ई. कोलीजस्ता जीवाणुको सही उच्चारण गर्न धेरैलाई अप्ठ्यारो हुन्छ । त्यसैले यस विषयमा सतही रूपमा व्याख्या तथा विश्लेषण गर्दा उपभोक्ताहरूलाई झन् ठूलो भ्रम पर्छ । त्यसकारण यस लेखमा कोलिफर्मबारे चर्चा गरिएको छ ।

कोलिफर्मको सन्दर्भमा खाद्य विज्ञहरूका विभिन्न धारणा सञ्चार माध्यममा सार्वजनिक भएका छन् । केही विज्ञले दूधमा पाइएको कोलिफर्मलाई अप्राकृतिक व्याक्टेरिया प्रवेशका रूपमा मात्र लिएका छन् र यस किसिमका ब्याक्टेरियाले नेपाली खानपिनको प्रचलनअनुसार स्वास्थ्यलाई केही पनि जोखिम नपर्ने सुझाव दिएका छन् । किनकि, दूधलाई उमालेर खाने हामी नेपालीको बानी छ । पश्चिमा तथा विकसित देशहरूमा ‘पास्चराइज्ड’ दूधलाई सोझै र चिसै पिउने प्रचलन छ । तर नेपालमा यो प्रचलन विकास भएको छैन ।

सौभाग्य नै मान्नुपर्छ हामी नेपाली प्राय:जसो खानेकुरा उमालेर तथा तताएर खाने हुनाले खानामा भएका हानिकारक जीवाणुहरू अत्यधिक तापक्रमले नष्ट भएर जान्छन् । सायद त्यही भएर हुनुपर्छ, नेपालमा खाद्य वस्तुबाट महामारी फैलिएको घटना ज्यादै न्यून छन् । विकसित देशमा विषाक्त भोजनबाट महामारी फैलिएको अनेकौं उदाहरण छन् । हजारौँले ज्यान गुमाएका पनि छन् । संसारको सबैभन्दा स्वच्छ खाद्य वस्तु आपूर्ति गर्ने देश भनी दाबी गर्ने संयुक्त राज्य अमेरिकामा पनि विषाक्त भोजनका कारण बर्सेनि ४ करोड ८० लाख मानिस बिरामी परेको र ३,००० मानिसको ज्यान गएको सी.डी.सी. को प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । यसरी तुलना गर्ने हो भने अन्य देशको खाद्य स्वच्छताको अवस्था झन् नाजुक हुन सक्छ ।

तसर्थ विश्वव्यापीकरणको जमानामा हामी नेपालीको खानपिनमा पनि धेरै परिवर्तन आइसकेको हुनाले नेपालमा उत्पादन हुने खाद्यवस्तुको गुणस्तर र स्वच्छता पनि वैज्ञानिक ढंगले समयानुकूल परिवर्तन हुन आवश्यक छ । विडम्बना भन्नुपर्छ, नेपालमा बर्सेनि दूधमा कोलिफर्मबारे मुद्दा उठिरहँदा दुग्ध व्यवसायीहरू स्वच्छ उत्पादनमा त्यति सफल भएका देखिँदैनन् । आफ्नो कमजोरीलाई ढाकछोप गर्न बरु उपभोक्तालाई दूध उमालेर खाने सुझाव दिन्छन् ।

दुग्ध व्यवसायीका अनुसार दूधको स्वच्छता कायम गर्न नसक्नुको मूल कारण दूध संकलन केन्द्र तथा किसानहरूले दूध दुहुँदा, सञ्चय गर्दा तथा ढुवानी गर्दा उचित सरसफाइमा ध्यान नदिएको, उचित तापक्रममा भण्डारण नगरेको, स्वच्छताको ज्ञान नभएको र मुहानमै कमजोरी भएको बताउँछन् । यी भनाइलाई पनि आशिंक रूपमा स्विकार्न सकिन्छ । किनकि, यस किसिमका गलत अभ्यासले अवश्य नै दूधको गुणस्तरमा ह्रास आउँछ ।

तर अहिले ‘पास्चराइज्ड’ दूधमा देखिएको कोलिफर्मको प्रमुख कारण डेरी उद्योगीले दूध प्रशोधन गर्दा कुशल उत्पादन प्रविधि नअपनाएको कारणले नै हो । अर्को शब्दमा भन्नु पर्दा किसानबाट दूध संकलन गर्दा नै दूधमा कोलिफर्म प्रवेश गरिसकेको छ भने पनि पास्चराइजेसन गर्दा कोलिफर्म पूर्ण रूपमा नष्ट हुन्छन् । कोलिफर्मले पुनर्जीवन पाउने होइन ।

त्यसैले ‘पास्चराइज्ड’ दूधमा कोलिफर्म पाइनु भनेको अपूर्ण ‘पास्चराइजेसन’ वा असफल पास्चराइजेसनका कारणले हुन सक्छ । यस अतिरिक्त पास्चराइज्ड दूधमा कोलिफर्मको प्रवेश सफल पास्चराइजेसनपश्चात् तथा प्याकेजिङ गर्नुअगावै पनि हुन सक्छ । यसलाई प्रशोधनपश्चात्को संदूषण अर्थात् ‘पोस्ट प्रोसेसिङ कन्टामिनेसन’ भनिन्छ ।

रोचक कुरा के छ भने दुग्ध व्यवसायीलाई यस सन्दर्भमा जानकारी नभएको पनि होइन । नेपालमा दुग्ध व्यवसायीमा केही खाद्य विज्ञले पनि लगानी गरेका छन् साथै दूधमा स्वच्छता हासिल गर्न विभिन्न गैरसरकारी, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय निकायले बेलाबखत कुशल उत्पादन प्रविधिबारे तालिम प्रदान गर्दै आएका छन् । नेपाल सरकारले पनि कुशल उत्पादन प्रविधिबारे गत वर्ष देशभर नि:शुल्क तालिम सञ्चालन गरेको थियो ।

यसबाट के स्पष्ट हुन्छ भने दुग्ध व्यवसायीहरू गुणस्तर तथा स्वच्छता कायम गर्न असमर्थ छन् । जेजति दक्ष प्राविधिकहरू नियुक्ति गरिएका छन्, उनीहरूलाई प्राविधिक तथा उत्पादकत्व वृद्धि हुने कार्यमा मात्र संलग्न गराएका छन् । विशुद्ध गुणस्तर तथा स्वच्छता कायम गर्ने जिम्मेवारी नतोकिएको हुन सक्छ । यसरी दुग्ध गुणस्तर तथा स्वच्छता हासिल गर्न नसक्ने हो भने विदेशी दुग्ध उद्योगसँग प्रतिस्पर्धा गर्न स्वदेशी उद्यमीलाई भविष्यमा चुनौतीपूर्ण हुनेछ ।

फेरि पनि दूधमा पाइने कोलिफर्मबारे चर्चा गरौँ । कोलिफर्मलाई केही सञ्चार माध्यमले मलमूत्रमा पाइने जीवाणु भनी सूचना सम्प्रेषण गरेपछि उपभोक्तालाई ढल मिसिएको पानी वा फोहोर पानी दूधमा मिसाएको हो कि भनेर केही त्रास र भ्रम सिर्जना भएको पाइन्छ । आशा गरौँ यो सत्य होइन । उद्योगी व्यवसायीलाई शंकाको फाइदा दिन सकिन्छ । किनकि, कोलिफर्म मलमूत्रमा मात्र नभएर धूलो, घाँसपात तथा अन्य वातावरणमा पनि हुन्छन् । फेरि प्राय:जसो कोलिफर्म स्वयं विषाक्त जीवाणुभित्र पर्दैनन् ।

त्यसैले अमेरिकामा उत्पादन हुने ग्रेड ए पास्चराइज्ड दूधमा पनि प्रतिएमएल १० भन्दा बढी कोलिफर्म पाइएमा मात्र गुणस्तरहीन ठहरिन्छ । अहिले नेपाल सरकारले तोकेको दूधको गृणस्तरमा कोलिफर्म शून्य सहनशीलता अपनाएको पाइन्छ, जुन समयसापेक्षिक पुनरावलोकन गर्नुपर्ने सुझाव विज्ञहरूबाट पनि आएको पाइन्छ ।

यथार्थ के हो भने कोलिफर्म आफैँमा विषाक्त जीवाणु नभए पनि कोलिफर्मको उपस्थिति हुनुलाई दूषित अवस्थामा खाद्यवस्तु रहेको संकेत मानिन्छ । तर यकिनसाथ विषाक्त हो भन्न चाहिँ मिल्दैन । विज्ञान तथा प्रविधिको विकाससँगै कोलिफर्मका विभिन्न जाति तथा प्रजातिहरूको चारित्रिक गुणको विश्लेषण गर्दा यस जीवाणुलाई सूचकका रूपमा प्रयोग गर्दा त्रुटिपूर्ण हुन सक्ने विचार विभिन्न खाद्य वैज्ञानिकले राख्दै आएका छन् । नेपाली परिवेशमा पनि कोलिफर्मको स्रोत मलमूत्र मात्र नभएर पानी, घाँसपात, गाईगोठको वातावरण, दूध राख्न प्रयोग गरिने सामग्री आदिमा पाइने हुँदा हामीले सदिऔँदेखि गाउँघरमा खाँदै आएको गाईभैँसीको दूध उमाल्नुअघि पनि प्रशस्त मात्रामा कोलिफर्म हुन सक्छन् ।

सन् २००२ मा अमेरिकामा गरिएको एक अध्ययनअनुसार ट्यांकीमा संकलन गरिएको ९६ प्रतिशत दूधमा कोलिफर्म पाइएको थियो । त्यसैगरी २०१२ मा गरिएको अर्को अध्ययनले के देखाएको छ भने दूधमा अन्य विषाक्त कीटाणु, जस्तै: सालमोनिला, लिस्टेरिया, बेसिलस सिरियस देखिए पनि कोलिफर्म नगण्य रूपमा रहेको हुन सक्छ । त्यसकारण हामीले के बुझ्नुपर्छ भने उद्योगमा कुशल प्रविधि अवलम्बनका बाबजुत पनि डेरी उद्योगमा बेलाबखत कोलिफर्मका साथै अन्य जीवाणुले पनि दूधको गुणस्तरमा समस्या उत्पन्न गरिराखेका हुन्छन् ।

एक अध्ययनअनुसार यस किसिमको समस्या उत्पन्न हुनुमा डेरी उद्योगले प्रयोग गर्ने भाँडावर्तन तथा पाइपलाइनभित्र कुनाकाप्चामा तथा चर्किएका ठाउँमा जैविक सतह निर्माण भएका कारणले हुन सक्छ । यस किसिमको जैविक सतह अर्थात् ‘बायो फिल्म’लाई साधारण अर्थमा मजबुत रूपमा टाँसिएर रहेको ब्याक्टेरियाको संगठित समुदाय भन्ने गरिन्छ, जसलाई नष्ट गर्न साधारण अवस्थामा गरिने सरसफाई विधिले सम्भव हुँदैन । अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि जैविक सतह निर्मलीकरण गर्न खोज तथा अनुसन्धान भइरहेका छन् ।

अन्त्यमा, दूधमा कोलिफर्मको उपस्थिति डेरी उद्योगका लागि चुनौतीको विषय हो । माथि उल्लेख गरिएझैँ गुणस्तर तथा स्वच्छताका विभिन्न उपाय अवलम्बन गर्दा पनि कोलिफर्म शून्य अवस्थामा ल्याउन सकिन्छ भन्ने शतप्रतिशत ग्यारेन्टी छैन । अथवा शून्य जोखिम भन्ने हुन सक्दैन । तर पनि गुणस्तर तथा स्वच्छतामा लापरबाही गर्ने छुट कसैलाई पनि हुनुहुन्न ।

नियमन निकायले पनि अनुगमन तथा निरीक्षण गर्दा उद्योगीहरूको नियत, उद्योगीहरूले स्वच्छ उत्पादनका लागि गरेका प्रतिबद्धता, त्यहीअनुसारको लगानी, मेहनत, जनशक्ति परिचालन, स्वच्छताका प्रयास तथा प्रयोगशालाका अभिलेखको अध्ययन तथा विश्लेषण गरेर उचित कानुनी उपचारको प्रक्रिया अपनाउनुपर्छ । अत: नियमन निकायका प्रतिनिधिहरूले कानुनी उपचारको प्रयोग गर्दा विवेक प्रयोग गरेको खण्डमा मात्र न्यायोचित ठहरिन्छ । अन्यथा, निष्ठावान् उद्यमीहरूमा निराशा छाएर दण्डहीनताले प्रश्रय पाउँछ र कालान्तरमा यसको असर उपभोक्तालाई नै पर्ने हो ।

ढकालले खाद्य विज्ञान तथा प्रविधिमा अमेरिकाको ओहायो युनिभर्सिटीबाट विद्यावारिधि गरेका छन् ।

प्रकाशित : असार १७, २०७५ ०७:४६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT