नयाँ गाउँ–सहरमा ढल

अस्पताल तथा उद्योगबाट निस्कने ढलमा मानव तथा जलचर हानिकारक कीटाणु मिसिने हुनाले भरसक घरायसी ढलसँग मिसाउनु हुँदैन ।
निर्मलकुमार अाचार्य

काठमाडौँ — सफा खोलानालाले जलचरहरूको गतिविधि बढाउँछन् । मनोरञ्जन दिन्छन् । वरिपरिका स्थान पनि आकर्षक बनाउँछन् । स्वच्छ वातावरण हामी सबैको स्वास्थ्य प्रबद्र्धन गर्ने र समृद्धि बढाउने आधार हो ।

जनकपुरको मुख्य सडक ढल्केबर–जनकपुर खण्डको रामानन्दचोकस्थित दायाबायाँ सडकको ढलमा स्थानीयवासीले फालेको फोहोरको डंगुर । तस्बिर : शाहीमान । कान्तिपुर

सहरी जनसंख्या बढेसँंगै फोहोर–मैला व्यवस्थापन संसारका सबै सहरको ठूलो चुनौती हो । फोहोर पानी तथा अन्य कुहिने तथा नकुहिने ठोस पदार्थ उचित तरिकाले तह लगाउनु फोहोर–मैला व्यवस्थापन हो । यस लेखमा फोहोर पानी वा बोलीचालीको ढल व्यवस्थापनको चर्चा गरिएको छ ।


ढल व्यवस्थापन अन्तर्गत सहरभित्रको प्रत्येक घरधुरी, होटल तथा व्यापारिक संस्था, स्वास्थ्य संस्था, शैक्षिक संस्था, उद्योग आदिका भान्सा, स्नान कोठा, कार्यशाला, शौचालयहरूबाट निस्कने फोहोर तरल पदार्थ पर्छन् । घरघडेरी, छत आंँगन, उद्योग, संस्थानहरूका प्रांगणबाट निस्कने वर्षाको पानीलाई पनि सुरक्षित निकास चाहिन्छ । सुरक्षित निकास भन्नाले प्रत्येक घर, संस्था तथा उद्योगबाट निस्केको फोहोर पानीलाई पाइपको माध्यमबाट एकआपसमा जोडेर प्रशोधित गरी पायक पर्ने खोलानालामा खसाल्नु हो । वर्षाको पानीमा सामान्यतया हानिकारक कीटाणु नहुुने भएकाले सोझै खोलानालामा खसाल्न सकिन्छ ।

Yamaha


ढल अन्तर्गत त्यससंँग मिसिएर आउने एक प्रतिशत ठोस पदार्थ पनि पर्छ । तैपनि पानीकै मात्रा बढी हुने भएकाले कम्तीमा ३ फिट प्रतिसेकेन्ड स्लोप कायम गर्दा पाइपभित्रका ठोस पदार्थलाई बगाएर लान सक्छ । अस्पताल तथा उद्योगबाट निस्कने ढलमा विभिन्न मानव तथा जलचर हानिकारक कीटाणु मिसिने हुनाले भरसक घरायसी ढलसँग मिसाउनु हँुदैन । यसको छुट्टै प्रशोधन गरेर मात्र सहरको ढल प्रणाली वा खोलानालामा छोड्दा उचित हुन्छ । यदि छुट्टै प्रशोधन गर्ने अस्पताल तथा उद्योगको क्षमता नभएमा सहरमा फोहोर पानी प्रशोधन केन्द्र शक्तिशाली क्षमताको स्थापना गर्नुपर्छ ।


हालसम्म नेपालमा ढल प्रशोधन नगरी सिधै नजिकका खोलानालामा विसर्जन गर्ने गरिएको छ । पशुपतिनाथ मन्दिरको कारणबाट मात्र गुहेश्वरीमा प्रशोधन प्लान्ट स्थापना गरी तिलगंगामा प्रशोधित पानी फ्याँकिएको छ । ढल प्रशोधन नगरी सिधै खोलाहरूमा फ्याँकिएकै कारण वागमती, विष्णुमती, नारायणीजस्ता पवित्र मानिएका नदी प्रदूषित भएका छन् । यसले गर्दा पानीमा अक्सिजन कमी भएकाले त्यहाँ रहेका जलचर आदिलाई बाँच्न कठिन भएको छ । साथै ती नदी छेउमा दुर्गन्ध पनि बढेको छ ।


सामान्यतया ढल निकास दुई प्रणालीमा गरिन्छ । पहिलो, घरायसी तथा संस्थागत ढल लगेकै पाइपमा सडक, घरमा परेको वर्षाको पानीलाई पनि मिसाएर लैजाने । यसलाई मिश्रित प्रणाली भनिन्छ । दोस्रो, घरायसी तथा संस्थाबाट निस्केको ढल र वर्षाको पानीलाई छुट्टाछुट्टै पाइपमा लैजाने । यसलाई एकल प्रणाली भनिन्छ । एकल प्रणाली मिश्रित तरिकाभन्दा अवश्यै महँंगो हुन्छ । तसर्थ तत्कालीन अवस्थामा छिटो र सस्तो पर्ने हुनाले सहरी व्यवस्थापन गर्ने निकायले मिश्रित प्रणालीमा ढल निकास गरेको देखिन्छ ।


नेपाल मात्र नभइकन संसारका पुराना सहरहरू जस्तै न्युयोर्कमा पनि यही प्रणाली अपनाइएको छ । तर कालान्तारमा मिश्रित प्रणालीमा पाइपको क्षमताले धान्न नसकिनेगरी वर्षा हुँदा ओभरफ्लो भई सडक घरहरू डुब्ने गरेका छन् । फेरि वर्षायाममा ढल प्रशोघन केन्द्रले मिश्रित पाइपबाट आएको भार थाम्न नसकेर अप्रशोधित फोहोर पानी खोलानालामा विसर्जन हुने अवस्था देखिएको छ । यसैले अमेरिकाले पुरानो सहरहरूका सबै मिश्रित प्रणालीलाई एकलमा परिवर्तन गरी नदीनाला तथा सामुद्रिक तटहरूलाई प्रदूषणमुक्त गर्न ठूलो धनराशि खर्च गरिरहेको छ । तसर्थ केही महँगो भए पनि छुट्टाछुट्टै ढल प्रणाली नयाँ गाउँ–सहरमा बनाउन आवश्यक देखिन्छ ।


नयाँ सहरहरूमा घरैपिच्छे सेफ्टी ट्यांक बनाएर ढल व्यवस्थापन गर्नुको साटो छिटै एकीकृत पाइप प्रणाली विकास गर्नु आवश्यक छ । यी पाइपहरू सहरी क्षेत्रका सडक खनेरै लैजानुपर्ने हुन्छ । सडकबाट लैजाने हुँदा वर्षायामको सडकको पानी पनि सोही पाइपमै खसाल्न सजिलो हुने भएकाले मिश्रित प्रणाली व्यवस्था गरिएको हो । तर यो व्यवस्थाबाट ढल विसर्जन गरिएका खोलानाला ज्यादै प्रदूषित हुने भएकाले ढल र वर्षाको पानी भिन्नै पाइपबाट लैजाने व्यवस्था नगर तथा गाउँपालिकाहरूले सुरुदेखि नै निर्माण गर्नुपर्ने देखिन्छ । प्रारम्भमा यसले लागत खर्च केही बढी नै हुने देखिन्छ । तर यसबाट वातावरणीय शुद्धता कायम गर्न सकिन्छ ।


आचार्य असिस्टेन्ट सिभिल इन्जिनियर हुन् ।

प्रकाशित : श्रावण ३०, २०७५ ०८:३७
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

के सिक्छन् नानीहरू ?

प्रतिमा भट्टराई

काठमाडौँ — दस वर्षअघि राजधानीको एउटा प्राथमिक विद्यालयमा पढाउन जाँदा मलाई साना नानीहरूसित कस्तो व्यवहार गर्ने थाहै थिएन । बालबालिकाका आनीबानी र सिकाइ पनि म बुझ्दैनथेँ । शिक्षक हुनुलाई एउटा सामान्य जागिरका रूपमा मात्र लिएको थिएँ । पूर्वतयारी विना पढाउन थालेँ ।

अहिले लाग्छ, साना नानीलाई अक्षर चिनाउनु सामान्य जागिरमात्र हैन, आफै एउटा विश्वविद्यालय भर्ना हुनुजस्तै हो । शिक्षक साना नानीहरूका निकै नजिकका साथी हुन् । ती सबै नातेदारभन्दा नजिक हुन्छन् । त्यस्तै व्यवहार गर्छन् । मलाई थुप्रै नानीले झुक्किएरै सही, ‘मम्मी’ भन्थे । त्यसो भन्दा एउटा शिक्षकलाई झन् धेरै जिम्मेवारीे महसुस हुँदोरहेछ ।


उनीहरू आफ्नै आमासँंग जस्तैगरी शिक्षकलाई मनका सबै कुरा खोल्छन् । घरमा खाएको परिकार, लगाएका कपडा, रमाइला क्षण, नरमाइलो पल र खेलेका कुरासमेत सुनाउँछन् । बुबाआमाको भनाभन, घरायसी विवाद र झै–झगडासमेत शिक्षकलाई बताउँछन् । नानीहरूका निर्दोष आँखामा हेर्दा लाग्छ, उनीहरू घरको तनाव पनि शिक्षकले सुल्झाइदिए हुन्थ्यो ।


अभिभावकको सधैं गुनासो हुन्छ, आफ्नो बच्चा घरमा पढ्दैन । होमवर्क गर्दैन । टीभी हेर्छ, खेल्न घर बाहिर दगुर्छ । भनेको मान्दैन । अटेरी गर्छ । खाना खाँदैन । बिहान उठ्ने बित्तिकै ट्वाइलेट जाँदैन जस्ता गुनासा सुनाउँछन् । उनीहरूलाई लाग्छ, छोराछोरी आफ्नै नियन्त्रणमा छैनन् । शिक्षकसित डराउँछन् । मानौं, शिक्षकले हप्काइदिए ती सबै बानीमा सुधार ल्याउनेछन् । शिक्षक बालबालिकाका प्रौढ साथी हुन् । तैपनि अभिभावकको अपेक्षा सुन्दा लाग्छ, नानीहरूको दायित्व अभिभावकभन्दा अधिक शिक्षककै हो ।


एउटा नानी विद्यालयमा बिहान साढे ९ बजेदेखि दिउँसो साढे ३/४ बजेसम्म मात्र रहन्छ । बाँकी समय ऊ आफ्नै अभिभावकसंँग बस्छ । तर अभिभावकहरू घरमा समेत आफ्नो बच्चा स्कुलकै र शिक्षककै नियन्त्रणमा रहोस् भन्ने चाहन्छन् । यतिसम्म चाहन्छन् कि शिक्षकको नाम लिनासाथ बच्चा तर्सिएर पढ्न थालोस् । कुनै बेला थियो, साना नानीहरूले भनेको नमाने ‘ऊ गुजी आयो, भूत आयो’ भनेर डर देखाइन्थ्यो । पछि ‘पुलिस बोलाइदिन्छु’ भनेर हाउगुजी देखाउन थालियो । अचेल ‘म्यामलाई भन्दिन्छु’ भन्ने चलन आएको छ । यस्तो पार्न खोजिएको छ, मानौं सर–म्यामको काम नानीहरूलाई डर देखाउन हो । उनीहरूसित साना नानीहरू हायल–कायल छन् । उनीहरूको सत्मार्गको सम्पूर्ण तालाचाबी शिक्षकसित मात्र छ ।


हामी विद्यालयलाई बालमैत्री बनाउन सधैं कोसिस गरिरहन्छौं । कक्षा कोठामा लठ्ठी राख्नु अब असभ्यता मात्र हैन, दण्डनीय भइसकेको छ । हाँस्दै, खेल्दै सिक्ने अभ्यास भइरहेका छन् । तर अधिकांश अभिभावक आफ्ना बच्चालाई पिटेर तह लगाउन शिक्षकलाई सुझाव दिइरहेका हुन्थे । ‘पिटनुस्, गाली गर्नुस्, तर्साइदिनुस्’ भन्ने अभिभावक दिनहुँजसो विद्यालयमा भटिन्थे ।


बालबालिकाको रुचि, चाहना र भावनालाई पढालेखा अभिभावकले पनि खासै महत्त्व दिएको पाइँदैन । उनीहरूको निस्छल मनसंँग रमाउन आफ्नै बुबाआमाले जानेका छैनन् । तपाई जतिसुकै तनावमा हुनुस्, बालबालिकासंँग आधा घन्टा मन खोलेर समय बिताउनुभयो भने तनावमुक्त हुनुहुनेछ । तपाईले कहिल्यै आफ्ना नानीसित मन खोलेर कुरा गर्नुभएको छ ? दिनभर के–के भयो, सोध्नुभएको छ ? आज के सिक्यौ बाबु/नानी भनेर सोध्नुभएको छ ? मलाई लाग्छ, तपाई–हामी हरेक दिन आधा/एक घन्टा ‘क्वालिटी टाइम’ दियौं भने आफ्नै नानीका समस्या र गुनासा बोकेर शिक्षककहाँ धाइरहनै पर्दैन ।


हामीले बिर्सिरहेको एउटा ठूलो सत्य के हो भने अभिभावक नै उसको पहिलो र सबैभन्दा ठूलो शिक्षक हो । सबैभन्दा नजिकको साथी हो । आफ्नै घर सबैभन्दा ठूलो पाठशाला हो । पाठ्य पुस्तकका ज्ञान त विस्तारै सिक्दै जाने तपसिलका विषय हुन् ।


बालबालिकालाई खुसी हुन कुनै ठूलो बहाना चाहिँदैन । आज म्यामले राम्रो लेख्यौ भनेर कापीमा ‘बटर फ्लाइ’ बनाइदिनुभो, कार्टुन बनाइदिनुभो भनेर प्रफुल्ल हुन्छन् । हाम्री ६ वर्षकी छोरी छन् । उनी बाबासित घर फर्किन पाउँदा सबैभन्दा धेरै खुसी हुन्छिन् । बाबा उनलाई लिन सधंै आउन भ्याउनुहुन्न । तर जुन दिन बाबा लिन आउँछु भन्नुहुन्छ, त्यो दिन छोरीले स्कुल पुग्नासाथ आफ्ना साथीहरूलाई सुनाइसकेकी हुन्छिन् । फुर्की–फुर्की म्यामलाई पनि भन्छिन्, ‘आज मेरो बाबा लिन आउनुहुन्छ ।’


जन्मदिनमा उस्तै उमंग । लाग्छ, साना नानीहरूका लागि आफ्नो ‘बर्थ डे’भन्दा अर्काे ठूलो कुनै चाडपर्व छैन । घरमा केक काट्नुमा छुट्टै खुसी छ, त्योभन्दा धेरै मिठाइ लिएर स्कुल आउनुमा छ । विदाको दिन ‘बर्थ डे’ पर्‍यो भने अर्को दिन भए पनि आफ्ना साथीसंँग रमाएरै छाड्छन् । सायद आफ्नै हातले मिठाइ बाँड्नुको मजा हुँदो हो । उनीहरूको अनुहारमा खुसी छचल्किइरहेको हुन्छ । त्यो खुसीमा साथ दिँदै साथीहरू जब ‘ह्याप्पी बर्थ डे टु यु’ भन्छ, थोरै लज्जा, थोरै उमंगका साथ ‘थ्याङ्क यु’ भन्दाको अनुभूति सायद अरु कुनै कुरासंँग तुलना हुँदैन होला ।


अभिभावकलाई सताउने अर्को विषय हो, ‘होमवर्क’ । कतिसम्म भने उनीहरू मन्टेश्वरी कक्षाका प्ले ग्रुपका बच्चालाई पनि ‘होमवर्क’ चाहन्छन् । कापीमा लेख्नु वा सार्नुमात्र ‘होमवर्क’ हो भन्ने अर्को बुझाइ छ । कापीमा लेख्न दिनेमात्र होइन, पढ्नु, बुझ्नु र थाह पाउनु पनि होमवर्क हो । अभिभावक चाहन्छन, आफ्नो नानी होमवर्क गरेर बसिरहोस् । खेल्न, घुम्न र टिभी हेर्नुभन्दा होमवर्क गरेरै समय बिताओस् । शिक्षकले यति धेरै होमवर्क दिउन् कि छोराछोरीले अरु कुरा सोच्नसमेत नभ्याउन् । शिक्षकसंँग डराएर अतिरिक्त गतिविधिमा उनीहरूले ध्यानै नदिउन् । एउटा सत्य के हो भने विद्यालय भर्ना गर्दैमा, शुल्क तिर्दैमा अभिभावकको दायित्व पूरा हुँदैन । आफ्नो नानीको आनीबानी, रुचि पनि थाह पाउनुपर्छ । उसको खुसीका लागि सबैभन्दा ठूलो कुरा समय दिनुपर्छ ।


विद्यालयले नानीहरूलाई सामाजिकीकरण गरिरहेको हुन्छ । त्यहाँ कुनै भेदभाव हुँदैन । जाति, धर्म र समुदायको रेखा सायद ठूलाले आफ्ना स्वार्थका लागि कोरेका हुन्छन् । उनीहरूका लागि सबै समान छन् । जाति, धर्म र लिंगबारे आफ्ना नानीलाई गलत अभ्यास नसिकाए मात्र पनि एकै दशकमा देशमा व्यावहारिक रूपमै समानताको स्थिति बन्थ्यो होला ।

भट्टराई मन्टेश्वरी शिक्षिका हुन्।
pratimanepal.npj@gmail.com

प्रकाशित : श्रावण ३०, २०७५ ०८:३२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT