दलालको दलदलमा महिला 

सचेतनाको कमीले महिला अरूको देशमा जुठा भाँडा माझेर शोषण सहँदै तल्लो स्तरको काम गर्न पुग्छन् ।
गीता शर्मा (ढुंगाना)

काठमाडौँ — भारतीय सहरबाट नेपाली महिलाको उद्धार गरिएका खबर आइरहेका हुन्छन् । भारतीय महिला आयोगले दिल्लीबाट १६ नेपाली महिलाको उद्घार गर्‍यो । त्यसको एक सातामै बनारसबाट १६ महिलाको उद्घार गरियो । फेरि दिल्ली र बनारसमा छापा मारेर थप नेपाली महिलालाई घर फर्काइयो ।

एक महिनाअघि बनारसमा डेढ सय नेपाली महिला बन्धक बनाइएको समाचार आयो । त्यति धेरै नेपाली चेलीलाई कसले र कसरी त्यहाँ पुर्‍याउँछन् ? प्रश्न मनमा उठिरहेको छ ।खुला सिमाना भएकाले भारत र नेपाल सहज आउ–जाउ छ । रूपन्देहीको बेलहिया, कपिलवस्तुको कृष्णनगर, नेपालगन्जको रुपैडिया र कञ्चनपुरको महेन्द्रनगर ठूला नाका हुन् ।

पूर्वमा पनि वीरगन्ज, जोगवनी, काँकडभिट्टा लगायतका नाका छन् । दुई देशबीच खुला सिमाना छ । खुला सिमाना र सहज आउ–जाउ हुनाले नेपाली महिलालाई विभिन्न बहानामा सीमा कटाउने गरिएको छ ।

Yamaha

राजनीतिक अस्थिरताका कारण मुलुकमा रोजगारी समस्या बढेको छ । अहिले राजनीतिक पहुँच वा आफ्नै लगानीमा मात्र रोजगारी सम्भव देखिन्छ । गरिब तथा निम्न वर्गका लागि रोजगारी आकाशको फलसरह छ । आयस्रोत नभएका युवती काम खोज्दै भारत वा खाडी मुलुक जान लालायित छन् । त्यसैको फाइदा केही दलालले उठाइरहेका छन् ।

दिल्ली महिला आयोग अध्यक्षको टोलीले छापा मारेर उद्धार गरेका महिला राम्रोसँग पढ्न नजान्ने खालका थिए । आर्थिक अभाव भएको क्षेत्रमा गएर नेपाली दलालले नै युवतीलाई प्रलोभन देखाउने गरेको पाइन्छ । उनीहरूले भारत पुर्‍याएर त्यहाँका दलाललाई बेच्ने गर्छन् । ती युवती फरक–फरक ठाउँमा बन्धक बनाएर राखिन्छ । पत्ता लाग्नसके उद्धार हुन्छ । उद्धार हुन नसकेका नेपाली महिला भारतमा थुप्रै हुन सक्छन् ।

नेपाली महिला खाडी लगायतका तेस्रो मुलुकमा समेत पुगेका छन् । कतिपयलाई नयाँदिल्ली हुँदै अवैधानिक बाटोबाट ती मुलुकमा पुर्‍याइन्छ । वैदेशिक रोजगार विभागका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७४/७५ म्यानपावर कम्पनीबाट विदेश जाने महिलाको संख्या अघिल्लो वर्षको तुलनामा बढेको छ । नेपालबाट महिला अन्य मुलुक जान किन बाध्य छन् ? नेपालमा पनि थुप्रै काम पाइन्छ । सरसफाइ गर्ने महिलाले एक घरमा २/३ घन्टा काम गर्दा पाँच हजार कमाउँछन् । दिनमा ५/६ घर काम गर्दा मासिक पचिस/तीस हजार कमाइ हुन्छ । खेती किसानी गरेर, तरकारी रोपी बजारमा बेचेर, विभिन्न तालिम लिई घरमै सिलाइ–बुनाइ गरेर, अचार बनाएर जसरी पनि आम्दानी गर्न सकिन्छ । कमाउने माध्यम छ । तर ध्यान पुगेको छैन । अरूको देशमा जुठो भाँडा माझेर शोषण सहँदै तल्लो स्तरको काम गर्न पुग्नु जनचेतनाको कमी हो ।

नमुना एकीकृत विकास परिषदका अध्यक्ष ज्ञानु पौडेल महिलालाई भारत तस्करी गर्नबाट रोक्न सीमामा कढाइ गर्नुपर्ने र महिलालाई सीप प्रदान गरी रोजगारीको अवसर सिर्जना गर्नुपर्नेमा जोड दिन्छन् ।

पहिले नेपाल टेलिभिजन, रेडियो नेपालजस्ता सरकारी सञ्चार माध्यमले चेलीबेटी बेचबिखनबारे चेतना जगाउने कार्यक्रम दिन्थे । तिनमा राजनीतिक विषय–वस्तुले प्राथमिकता पाएको देखिन्छ । अहिले जो पनि फेसबुक जस्ता सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्छन् । तिनमा वैदेशिक रोजगारीमा दु:ख पाएका र ठगिएका विषयमा समाचार पनि राखिएका हुन्छन् । तर त्यसबाट कसैले पाठ सिक्नसकेको देखिँदैन ।

अधिकांश महिला काम के हो, त्यहाँबाट फर्किन सकिन्छ कि सकिन्न भन्ने नबुझी विदेश जान्छन् । उनीहरूले विदेश गएपछि टन्न कमाइन्छ भन्नेमात्र सोचेका हुन्छन् । आफूसँग भएको पैसा दलाललाई दिएर सिध्याउँछन् । अर्काको लहैलहैमा लागेर पैसा होइन, दु:खकष्ट कमाउँछन् । वैदेशिक रोजगार जोखिमपूर्ण भएकाले महिलाले मुलुकमै सीप सिक्ने, रोजगार पाउने वातावरण सरकारले तयार गरिदिनुपर्छ । विदेश जानै खोज्नेलाई वैधानिक बाटो रोज्न लगाउनुपर्छ ।

महिलाहरू सचेत हुनुपर्छ । प्रलोभन देखाउने दलालको फन्दामा फँस्नबाट जोगिनुपर्छ । शङ्का लागे नजिकको प्रहरी चौकी वा सामाजिक संघ–संस्थालाई जानकारी गराउनुपर्छ । दिल्लीकी महिला आयोगकी अध्यक्ष स्वाति मालिवालले भारतको एक मिडियामार्फत आर्थिक रूपमा कमजोर युवतीलाई तुरुन्तै रोजगारको व्यवस्था तथा सीमामा कढाइ गर्न नेपाल सरकारलाई अपिल गरेकी छन् । उनको अपिललाई सरकारले गम्भीर रूपमा लिनुपर्छ । चेतनामूलक कार्यक्रम चलाउनुपर्छ ।

geetasharma2067@gmail.com

प्रकाशित : श्रावण ३१, २०७५ ०८:००
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

नाग संस्कृतिको सौन्दर्य

पूजा गर्ने विधि र प्रक्रिया फरक हुन सक्छ । दिन अलग–अलग हुन सक्छ तर नागलाई अधिकांश नेपालीले आआफ्नै भाव, श्रद्धा र भक्तिअनुसार पूजा गरेकै छन् ।
भवानीश‌ङ्कर भट्टराई

काठमाडौँ — सामान्यत: सर्प र नागलाई एउटै प्रजातिको भनिन्छ । शास्त्र अनुसार भने सर्प पृथ्वीवासी हो भने नागचाहिंँ पाताल निवासी । त्यसैले यी दुई आकार, स्वभाव, गुण आदि सबै दृष्टिले फरक–फरक हुन् । सर्पलाई लम्बाकार सरीसृप तथा नागलाई चाहिँं अर्धसरीसृप र अर्धदेवाकृति भएको नृसिंहजस्तै विलक्षण मानिएको छ ।

कतिपय अध्येताले कोब्रा, राजगोमन, भाइपर आदिलाई सर्पराज वा नागराज भन्ने गरेका छन् । यो स्वीकार्दा नाग सर्पहरूको राजा हो भन्ने अर्थ लाग्न सक्छ । तर हामीले नागचित्रमा देखेको नाग यस भूमण्डलमा कतै पाइएको छैन । तसर्थ पौराणिक गाथाहरूमा मात्र सीमित नाग सर्पको सम्मानवाचक दैविक पदवी हुनुपर्छ ।

जसरी श्रद्धापूर्वक प्रयोग गरिँदा भातलाई प्रसादी/प्रसाद भनिन्छ । जसरी शिवलिङ्गमा भक्तिपूर्वक चढाइँदा पानीलाई जल भनिन्छ । त्यसरी नै सर्पलाई सम्मान गरिँदा नाग भनिएको हुुनुपर्छ । कतै सर्प निस्कँदा नागदेवता प्रकट भएका छन्, उनलाई वासस्थानमा जान दिऔं भन्ने चलन अद्यापि छँदैछ । यो सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीले सर्पलाई हीन जाति मानेर पातालमा गई बस्न अह्राएको पौराणिक प्रसङ्गबाट पनि पुष्टि हुन्छ । त्यसैले सामान्य कथनमा सर्प तथा सम्मानमा नाग प्रचलित भएको हो, बुझ्न सकिन्छ ।

डराएर होस्, खेतको संरक्षक ठानेर होस्, वर्षा र सहकालका देवता मानेर होस् अथवा खाद्यचक्रको अभिन्न अङ्ग सम्झिएर– नेपाली समाजले परापूर्व कालदेखि सर्पलाई नाग भनेर पूजा गर्दै आएको छ । के हिन्दु ? के बौद्ध ? के किराँत ? के जैन ? सबै समुदाय कुनै न कुनै कोणबाट नागसम्मान र पूजाको संस्कृतिसँग अभिन्न भएर गाँसिएका छन् । हिन्दुहरू नागपञ्चमीमा दुग्धस्नान एवं अन्य विविध विधिबाट धुमधामसँग नागपूजा गर्छन् ।

राईहरू आफ्नो खेतीबाली सप्रियोस् भनेर भूमिपूजा (साकेवा) गर्दा सर्वप्रथम नायुमा अर्थात् नागको पूजा गर्छन् । लिम्बुका पुरोहित फेदाङ्वाले भूमिपूजा गराउनु अघि असेक साम्माङ (सर्पदेवता) को पूजा गर्न लगाउँछन् । गौतम बुद्ध आफ्ना चेलाहरूलाई ज्ञानोपदेश दिने क्रममा बोधिवृक्षमुनि रहँदा उनका शिरमा नागराज पुलिन्दाले छाया दिएको कथा छ । जैन तीर्थङ्करहरूका शिरमा सर्पाकार मुकुट देखिन्छ । यी नागपूजा संस्कृतिकै परिणति हुन् । मङ्गोल समुुदायका भोटे, तामाङ, गुरुङ आदिले वर्षचक्रको नाम राख्दा पशु प्राणीलाई आधार मान्ने गरेका छन् । त्यस क्रममा सर्प, गरुड, मुसो, बिरालो आदि १२ प्राणीबाट १२ संवत्सरका नाम जुराएका छन्, त्यसभित्र सर्प वर्ष पनि पर्छ । यसरी पुरै एक सालको नाम सर्पवर्ष राख्नु यसप्रतिको सम्मान हो ।

पूजा गर्ने विधि र प्रक्रिया फरक हुनसक्छ, पूजा गर्ने दिन आ–आफ्नै संस्कृति र चलन अनुसार अलग हुनसक्छ, तर पनि नागलाई अधिकांश नेपालीले आ–आफ्नै भाव, श्रद्धा र भक्ति अनुसार पूजा गरेकै छन् । यो सबै नाग (सर्प) ले मानिसहरूमा लगाएको गुनको परिणाम हो । धेरै नेपालीले नागपूजा गर्नाको कारण सर्प खेतको संरक्षक भएर हो ।

परम्परागत नेपाली समाज कृषि प्रणालीमा आश्रित रहनु, सर्पले खेतलाई मलिलो बनाउनु, मुसा–किरा आदि बाली विनाशक प्राणीलाई मारेर/खेदेर भए पनि बाली संरक्षण गर्नु उसलाई श्रद्धा गर्ने कारण हुन सक्छन् । सर्पलाई वर्षा र सहकालसँग जोडेर पनि किसानहरूले श्रद्धा गर्छन् । पूजा नगरिँदा नागहरू रिसाए भने खडेरी पर्छ र बाली सखाप हुन्छ भन्ने मत उत्तिकै छ ।

नेपाली समाज राजा नान्यदेवको पालादेखि नागपूजाको संस्कृतिसँग जोडिँदै आएको पाइन्छ । राजा नान्यदेव आफूलाई नागवंशी मान्थे । लिच्छवि वंशका र मल्लवंशका राजाले पनि नागपूजा संस्कृतिलाई निरन्तरता दिए । ती राजाहरूले राजसिंहासन, महलका टुँडाल, देवल आदिमा नागाकृति खोप्न लगाए । काठमाडौं उपत्यका पहिला नागजातिको शासन रहेको कहावत हुनु, मञ्जुश्रीले उपत्यकाको पानीलाई खड्गले कटाउँदा ती नागलाई टौदहमा सारिनु, प्राचीन सेन वंशावली अनुसार मगरहरूलाई नागवंशी मानिनु, नेपालका शाहवंशीय राजाका सिंहासनमा नागको आकृति रहनुले नेपालमा नागपूजाको परम्परा निकै प्राचीन हो भन्ने पुष्टि हुन्छ ।

नागपूजा वैदिककालदेखि चल्दै आएको हो । वेदमा ‘नमोऽस्तु सर्पेभ्यो ये के च पृथिवीमनु ये अन्तरिक्षे ये दिवि तेभ्य: सर्पेभ्यो नम:’ (शुक्लयजुर्वेद–१३–६) उल्लेख छ । यसको अर्थ पृथ्वीमा, अन्तरिक्षमा र देवलोकमा रहने सर्पहरूलाई नमस्कार भनिएको हो । यसबाट सर्पहरूको क्षेत्र पाताल वा नागलोक मात्र नभएर पृथ्वी, अन्तरिक्ष तथा देवलोक पनि हो भन्ने पनि बुझिन्छ । साथै वैदिककालमा पनि नागहरू पूज्य रहेछन् भन्ने स्पष्ट हुन्छ । यो परम्परालाई ऋषि–महर्षिहरूले झनै विस्तार गरेका थिए । गरुड, स्कन्द, भविष्य, वराह एवं नारदपुराणमा पनि नाग सम्बन्धी विभिन्न प्रसङ्ग छन् । भविष्य पुराणमा– श्रावण शुक्ल पञ्चमी तिथिमा जुन मानिसले नागलाई दूधले स्नान गराउँछ, त्यसको कुललाई नागले अभयता र प्राण दक्षिणास्वरूप प्रदान गर्छ भनिएको छ ।

पुराण वर्णित् नागपूजाको शास्त्रीय परम्परालाई सिन्धु सभ्यताका अनुयायीहरूले पनि सकारेका छन् । यो कुरा मोहन जोदाडोको उत्खननमा नागमूर्ति पाइएको घटनाबाट स्पष्ट हुन्छ (मराठी विश्वकोश खण्ड–८ पृष्ठ–४१०) । त्यसैगरी तक्षशिला नाम तक्षक नागका कारणबाट राखिएको, तक्षशिलाका राजा अम्भी नागका उपासक रहेको, पूर्वी भारतको नागाल्यान्डको नाम नागहरूकै कारणबाट जुराइएको, भोट र चीनतिर पनि नागवर्ष मनाउने गरिएको प्रसङ्गहरूले हिमालदेखि सिन्धुघाँटीसम्म नाग संस्कृति फैलिएको बुझ्न सजिलो छ । भारतीय महाद्वीपमा मात्र होइन, मिश्र, बेबिलोन आदिमा पनि नागहरूको पूजा हुन्थ्यो । मिश्र देशमा शेख हरेदी नामक नागको पूजा अहिले पनि हुने गरेको भारतीय लेखिका पुनम नेगीले लेखेकी छन् ।

नेपाल र भारतका विभिन्न जलाशय र ढुङ्गेधारामा अहिले पनि नागका आकृति देखिन्छन् । मानिसहरूले स्थानीय परम्परा अनुसार नागको आकृति/चित्र बनाएर पूजा गर्ने गरेका छन् । परम्परा पानीको मुहान जलाशय आदिमा फोहोर नहोस् भन्ने मनोविज्ञानसँग पनि यो गांँसिएको हुनसक्छ ।

नागपञ्चमी सबै ॐकार परिवारका सदस्यरूको पनि विशेष पर्व हो । आफ्ना बाबु परीक्षितलाई मारेका तक्षक र उनीहरूका शाखासन्तान सबैलाई सखाप पार्ने सङ्कल्पका साथ सर्पयज्ञ सुरु गर्ने जनमेजयको यज्ञबाट त्राहिमाम् भई ब्रह्माजीकहाँ पुगेका आस्तिक मुनिले समस्त नागजातिको जीवन रक्षार्थ प्रार्थना गर्दा प्रसन्न भई ब्रह्माजीले जीवनदान दिनुभई नागलोकसमेत प्रदान गर्नुभएको पौराणिक मिथकमा नागपञ्चमी आधारित छ । यसै दिन नागहरूले प्राणदान पाएकाले त्यस खुुसीको सम्झनामा नागपञ्चमी मनाइएको हो ।

प्रकाशित : श्रावण ३१, २०७५ ०७:५८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT