उन्यू अनुसन्धानमा नेपाली

स्वदेशमा माहोल नहुनाले नेपाली विज्ञहरु विदेश गएर अध्ययन, अनुसन्धान गर्छन् । यहाँ भेटिएका नयाँ वनस्पतिबारे जान्न विदेशको प्रकाशन पढ्नुपर्छ ।
कमल मादेन

काठमाडौँ — भारतबाट हालै पुस्तक ‘एन एन्नोटेटेड चेकलिष्ट अफ इन्डियन टेरिडोफाइट्स’ छापिएपछि नेपाली वनस्पतिविदद्वय धनराज कँडेल र नवल श्रेष्ठलाई बधाईको ओइरो लाग्यो । बधाई पाउनुको कारण थियो, उन्यूका दुई प्रजातिको नामकरण उनीहरूको नामबाट गरिएको विवरण पुस्तकमा उल्लेख हुनु ।

पुस्तक गत जूनमा छापिएको उक्त पुस्तक सीआर फ्रेजर–जेन्किन्स, केएन गान्धी र बिइस खोलियाले लेखेका हुन् । उन्यू वा कुनै वनस्पतिको वैज्ञानिक नाममा व्यक्तिको नाम जोडिनु नौलो होइन । जैविक विज्ञान अन्तर्गत ट्याक्सोनोमी अध्ययन अनुसन्धानकर्ताले पत्ता लगाएका नयाँ वनस्पति वा जन्तुको नामकरण गर्दा सम्मान गर्न विषय–वस्तुसँग सम्बन्धित कसैको नाम जोडिदिन्छन् ।

त्यसपछि उक्त प्रजाति त्यही नामबाट संसारभर चिनिन्छ । यो सम्मान प्राप्त गर्ने व्यक्ति र व्यक्ति सम्बद्ध आफन्तजनका निम्ति गौरवको विषय हो । यसले जैविक विज्ञान अध्ययन, अनुसन्धान गर्नेका निम्ति निकै महत्त्व राख्छ ।

Yamaha

नेपालीका नामबाट पहिलो पटक सन् १९२९ मा फूल फुल्ने एक वनस्पति नामकरण भएको पाइन्छ । अहिलेसम्म १८ नेपालीका नाममा करिब अढाई दर्जन वनस्पति नामकरण गरिएका छन् । सबैभन्दा बढी लालध्वज सुनुवारका नाममा छ ।

उन्यू वर्गको वनस्पति भने सीआर फ्रेजर–जेन्किन्सले सन् १९९७ मा पहिलोपटक नरेश थापाका नाममा नामकरण गरेका थिए । त्यो उन्यू प्राकृतिक ठिमाहा (हाइब्रिड) थियो । प्राकृतिक ठिमाहाको वैज्ञानिक नामका बीचमा क्रस लेख्ने प्रचलन छ । थापाको नाममा नामकरण गरिएको त्यो प्राकृतिक ठिमाहा उन्यूले ‘थेलिप्टेरिज × नरेशी’ नाम पाएको छ । अन्य २ ठिमाहा उन्यू प्रजातिलाई सन् २०१७ मा वरिष्ठ वनस्पतिविद केशवराज राजभण्डारी र धनराज कँडेलका नाममा क्रमश: ‘एस्प्लेनियम × राजभण्डारीई’ र ‘माइक्रोलेपिया × कँडेली’ नामकरण गरिएका छन् ।

विश्वका निम्ति नेपालबाट नयाँ पत्ता लागेका वनस्पतिमध्ये २५० जति प्रजातिमा नेपालेन्सिस, नापाउलेन्सिस नाम जोडिएका छन् । हिमाल, अञ्चल, जिल्ला, खोला, ठाउँका नाममा १४७ प्रजातिको नामकरण गरिएको छ । यसको सूची वनस्पति विभागले प्रकाशन गरेको ‘फ्लावरिङ प्लान्ट्स अफ नेपाल : एन इन्ट्रोडक्सन’ (सन् २०१७) पुस्तकमा छ । यस लेखमा धनराज कँडेल र नवल श्रेष्ठका नाममा नामकरण भएका उन्यू प्रजातिबारे चर्चा गरिंँदैछ ।

एथ्रियम कँडेली
ललितपुरको गोदावरीस्थित ‘राष्ट्रिय हर्बारियम तथा वनस्पति प्रयोगशाला’का अनुसन्धान अधिकृतद्वय धनराज कँडेल र तीर्थराज पाण्डेले हुम्लाबाट उन्यूको ‘एथ्रियम’ जाति अन्तर्गतको एक नमुना २०७३ भदौ २७ मा संकलन गरे । त्यो नमुना उन्यू विशेषज्ञ सीआर फ्रेजर–जेन्किन्सले अध्ययन गरे । अर्को प्रजातिसँग मिल्दोजुल्दो पाएपछि उनले चीन, भारत, भुटान, पाकिस्तान, अफगानिस्तानका नमुना अध्ययन गरे । हुम्लामा भेटिएको उन्यू नयाँ प्रजाति भन्ने ठहरियो । त्यसपछि उनले त्यो प्रजातिको नामकरण ‘एथ्रियम कँडेली’ गरे । कँडेललाई ल्याटिनीकरण गरेर ‘कँडेली’ बनाइएको हो ।

जुन नमुनाबाट प्रजाति व्याख्या गरिन्छ, त्यसलाई ‘होलोटाइप’ भनिन्छ । सीआर फ्रेजर–जेन्किन्सले ‘राष्ट्रिय हर्बारियम तथा वनस्पति प्रयोगशाला’मा संग्रह गरिएको नमुनालाई ‘होलोटाइप’ मानेका छन् । त्यो नमुनालाई सांकेतिक कोड नम्बर ‘डीआर कँडेल एन्ड टीआर पाण्डे ३५ एच’ दिइएको छ । त्यो प्रजाति भारतको हिमाञ्चल प्रदेश, जम्मु–कश्मिर, उत्तराखण्ड, सिक्किम, भुटान र चीनमा पाइने जानकारी दिइएको छ ।

हुपर्जिया श्रेष्ठा
सीआर फ्रेजर–जेन्किन्सले नवल श्रेष्ठका नाममा उन्यूको अर्को एक प्रजाति ‘हुपर्जिया श्रेष्ठा’ नामकरण गरेका छन् । तर त्यो प्रजाति नेपालमा पाइएको छैन । भारतको उत्तर बंगाल लगायत चीनका विभिन्न प्रान्त र म्यान्मारमा मात्र भेटिएको जानकारी छ । ‘हुपर्जिया श्रेष्ठा’ नामकरण सिलसिलामा म्यान्मारबाट संकलन गरिएको एक नमुनालाई ‘होलोटाइप’ मानिएको छ ।

श्रेष्ठ र अरूको सन् २०१४ मा ‘हुपर्जिया नान्लिगेन्सिस (लाइकोपोडिएसी), अ न्यु टेरेस्ट्रियल फिर्मोस फ्रम साउर्थन चाइना’ शीर्षक लेख प्रकाशित भएको छ । लेख वनस्पति विज्ञानको विश्व प्रसिद्ध जर्नल ‘फाइटोट्याक्सा’को अंक १७३ (१) मा छापिएको हो । त्यस अनुसार श्रेष्ठ लगायतले सन् २०१४ मा दक्षिण चीनबाट ‘हुपर्जिया’ जातिको एक नयाँ प्रजाति ‘हुपर्जिया नान्लिगेन्सिस’ पत्ता लगाएका हुन् । लेख अनुसार श्रेष्ठ ‘हुपर्जिया’ जातिबारे जानकार मानिन्छन् । उनले उल्लेखित अनुसन्धान गर्दा संसारभरका ‘हुपर्जिया’ जाति अन्तर्गतका प्रजाति अध्ययन गरेको हुनुपर्छ । यसैले फ्रेजर–जेन्किन्सले ‘हुपर्जिया श्रेष्ठा’ नामकरण गर्नु अघि श्रेष्ठसँग परामर्श लिए । फ्रेजर–जेन्किन्सले देखाएको नमुना नयाँ भन्नेमा श्रेष्ठ सहमत भए । त्यसपछि फ्रेजर–जेन्किन्सले त्यस उन्यूको नामकरण ‘हुपर्जिया श्रेष्ठा’ गरे ।

गत साउन ६ गते ‘हुपर्जिया श्रेष्ठा’बारे कान्तिपुरको अनलाइन संस्करणमा समाचार प्रकाशित भयो । समाचारमा ‘नेपाली वैज्ञानिक नवल श्रेष्ठले पत्ता लगाएको उन्यूको वैज्ञानिक नाम उनकै थरबाट ‘हुपर्जिया श्रेष्ठा’ राखिएको जिकिर गरिएको थियो । मैले कान्तिपुरकै पाठक मञ्चमा साउन ८ गते उक्त प्रजाति पत्ता लगाउने अनुसन्धानकर्ता नवल श्रेष्ठ नभई सीआर फ्रेजर–जेन्किन्स हुन् भनी पत्र लेखेको थिएँ ।

सीआर फ्रेजर–जेन्किन्स, धनराज कँडेल र एस परियार लिखित ‘फर्न एन्ड फर्न–एल्लिस अफ नेपाल, सन् २०१५’ पुस्तक अनुसार नेपालमा ‘हुपर्जिया’का १० प्रजाति पाइन्छन् । अन्य केही लेख अनुसार ‘हुपर्जिया सेराटा’ औषधि विज्ञानका निम्ति अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । त्यसप्रति औषधि निर्माण कम्पनीहरूको ध्यानाकृष्ट भएको देखिन्छ । हुपर्जिया सेराटा नेपालमा पनि पाइन्छ । उक्त प्रजातिबाट अल्जाइमर रोगको असर न्यूनीकरण गर्न प्रयोग हुने औषधि बन्छ । केही वर्षयता त्यसबाट बनिने ‘हुपरजाइन–ए’ लगायतका औषधि संसारभर बिक्री हुँदै आएको बताइन्छ ।

औषधिजन्य दस्तावेज
वनस्पतिविद नारायणप्रसाद मानन्धर नेपालको औषधिजन्य वनस्पतिका अध्येता हुन् । उनले नेपालका दर्जनौं समुदायको वनस्पति सम्बन्धी ज्ञान तथा अभ्यास ‘प्लान्ट्स एन्ड पिपुल अफ नेपाल’ (सन् २००२) पुस्तकमा लेखेका छन् । यसैगरी सुसिमरञ्जन बराल र पुरनप्रसाद कुर्मीको ‘अ कम्पेन्डियम अफ मेडिसिनल प्लान्ट्स इन नेपाल’ (सन् २००६) पुस्तक पनि नेपालका औषधिजन्य वनस्पतिबारे हो । यी दुवै पुस्तकमा ‘हुपर्जिया सेराटा’बारे जानकारी छैन । भारतको औषधिजन्य वनस्पतिबारे लेखिएका केही पुस्तकमा भने ‘हुपर्जिया सेराटा’बारे लेखिएको पाइन्छ ।

चीन यस मामिलामा अघि देखिन्छ । अनुसन्धानात्मक लेख ‘अ सर्भे अफ पोटेन्सियल हुपरजाइन, अ न्याचरल रिसोर्सेस इन चाइना : द हुपेरिजेसी’ (सन् २००५) बाट चीनमा सन् १९९५–२००१ मा ‘हुपर्जिया’ तथा अन्य जातिभित्र ‘हुपरजाइन’ रसायन छ–छैन भन्ने खोज अनुसन्धान भएको देखिन्छ । नवल श्रेष्ठले ‘हुपर्जिया सेराटा’सँग ‘हुपर्जिया नान्लिगेन्सिस’ कति मिल्दोजुल्दो छ भनेर सूक्ष्म ढंगले अध्ययन गरेका थिए । त्यो तहको अध्ययन, अनुसन्धान गर्नसक्ने अवस्था नेपालमा छैन ।

नेपाल सरकारको ‘राष्ट्रिय जैविक विविधता रणनीति र कार्ययोजना २०१४–२०२०’ मा औषधिजन्य वनस्पतिबारे प्रशस्तै चर्चा छ । मुलुकलाई सन् २०२० सम्म औषधिजन्य वनस्पतिको ‘स्टोरहाउस’ बनाइने लेखिएको छ । तर ‘हुपर्जिया सेराटा’ औषधिजन्य वनस्पति हो भनी पहिचानै गर्न सकिएको छैन । ‘हुपर्जिया सेराटा’ नेपालबाट चीन निर्यात हुने गरेको अनुमान छ । यसले नेपाल औषधिजन्य वनस्पति अध्ययन, अनुसन्धान तथा त्यसको सदुपयोगबारे बेखबर रहेको देखाउँछ ।

नेपाली विज्ञहरू स्वदेशमा उपयुक्त माहोल नहुनाले विदेश गएर अध्ययन, अनुसन्धान गर्छन् । विदेशमा उनीहरूले महत्त्व पाउँछन् । नेपालमा भेटिएका नयाँ वनस्पति कुन प्रजाति हो भन्ने थाहा पाउन विदेशको प्रकाशन पढ्नुपर्छ । नेपाल सरकारले विज्ञान क्षेत्रको अध्ययन, अनुसन्धानमा उचित ध्यान दिन नसकेर यस्तो भएको हो । कमजोर जगबाट बलियो घर बन्दैन । विज्ञानलाई बेवास्ता गरेर देश कसरी समृद्ध होला?

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र १, २०७५ ०७:४६
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

कानुनको संहिताकरण

जंगबहादुर राणाले नेपालको कानुन प्रणालीलाई संहिताबद्ध गरी १९१० सालमा मुलुकी ऐन जारी गरेका थिए ।
बलरामप्रसाद राउत

काठमाडौँ — भदौ १ गतेबाट एकैपटक चारवटा संहिता लागू भएका छन् । यो नेपालको कानुन र न्याय प्रणालीका लागि ऐतिहासिक उपलब्धि हो । पुरानो मुलुकी ऐनलाई प्रतिस्थापन गर्न मुलुकी अपराध (संहिता) ऐन २०७४, मुलुकी फौजदारी कार्यविधि (संहिता) ऐन २०७४, मुलुकी देवानी (संहिता) ऐन २०७४ र मुलुकी देवानी कार्यविधि (संहिता) ऐन २०७४ ल्याइएका हुन् ।

ती संहिता गतवर्ष असोज ३० मा राष्ट्रपतिबाट प्रमाणीकरण भए पनि सरकारले पूर्व तयारीका लागि २०७५
भदौ १ गतेसम्मको समय राखेको थियो । नागरिकले अपनत्व ग्रहण गरुन् भनी केही महिना समय राखेर संहिता लागू गरिएका हुन् । मुलुकी ऐन २०२० पनि भदौ १ गते जारी भएको थियो ।

कानुनको संहिता सम्पूर्ण कानुन एकै ठाउँमा सजिलै उपलब्ध हुने र जनताले सजिलै बुझ्ने भाषामा लेखिएको कानुनी दस्तावेज हो । कानुन प्रणाली, न्याय प्रणाली र न्याय प्रशासनलाई मजबुत र न्यायमूलक बनाउने अपेक्षा राखी सरकारले यी कानुन ल्याएका हुन् ।

संहिताकरणको विकास
नेपालको कानुन प्रणालीको संहिताकरण र आधुनिकीकरणको विकासलाई तीन चरणमा विभाजित गरी हेर्न सकिन्छ । पहिलो चरण– विसं १९१० देखि २०१९ सम्म, दोस्रो चरण– २०२० देखि २०७३ सम्म र तेस्रो चरण– २०७४ बाट ।

नेपालका तत्कालीन प्रधानमन्त्री जंगबहादुर राणाले नेपालको कानुन प्रणालीलाई संहिताबद्ध गरी १९१० सालमा मुलुकी ऐन जारी गरेका थिए । त्यो ऐन धर्मशास्त्रका साथै जात, पुरुष–महिलाबीच विभेदकारी नीतिमा आधारित थियो, जुन कानुनको शासन, मानव अधिकार र न्यायको मान्य सिद्धान्त विपरीत थियो । त्यसलाई समय सापेक्ष, समानता, कानुनको शासन र धर्म निरपेक्षताको सिद्धान्तमा आधारित हुनेगरी केही संशोधन गरी मुलुकी ऐन २०२० जारी गरियो ।

त्यसलाई नयाँ मुलुकी ऐन भनिन्थ्यो । तर त्यो ऐन पनि हिन्दु धर्मशास्त्रमै आधारित थियो । पुरुष–महिला र जातपातबीच रहेको विभेदलाई आन्तरिक रूपमा स्वीकार गरेकै देखिन्थ्यो । २०४६ सालमा प्रजातन्त्र पुन:बहाली भएपछि मुलुकी ऐनलाई मानव अधिकार र न्यायमुखी बनाउन पटक–पटक संशोधन गरियो ।

नेपालको कानुन प्रणाली समय सापेक्ष हुनसकेको थिएन । यसलाई समय सपेक्ष बनाउने २०१२ सालदेखिको प्रयास गतवर्ष पूरा भएको हो । कानुनको संहिताकरण र आधुनिकीकरणलाई तेस्रो चरणका रूपमा अध्ययन गरिनेछ ।

संहिता किन ?
संहिता ल्याइनुका पछाडि केही कारण छन् । यी संहिताको मस्यौदा नेपाली विज्ञहरूले तयार गरेका हुन् । नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय समक्ष व्यक्त गरेका प्रतिबद्धता, नेपालको संविधान, कानुन प्रणाली, मानव अधिकार र न्यायका मान्य सिद्धान्त आधारमा संहिता तयार गरिएको हो । यी संहिताले न्यायको उद्देश्य पूर्ति गर्नेछ भन्ने आशा गर्न सकिन्छ । लागू हुनैलागेका बेला संहिताका कतिपय प्रावधानका विषयमा टिकाटिप्पणी भएका छन् । यिनका नाम फेर्ने विषयमा समेत चर्चा चलेको छ । नामको महत्त्व हुन्छ, तर
उद्देश्य र विषयवस्तु बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छन् ।

कसरी बन्यो संहिता
संहिताले मस्यौदा चरणमा अनेक संशोधन र रूपान्तरण हुँदै अन्तिम रूप पाएको हो । यिनलाई अन्तिम रूप दिन सरकारले दुइटा कार्यदल गठन गरेको थियो । फौजदारी संहिताहरू सम्बन्धी कार्यदलको अध्यक्ष सर्वोच्च अदालतका तत्कालीन न्यायाधीश कल्याण श्रेष्ठ र देवानी संहिताहरूको कार्यदलको अध्यक्ष पूर्व प्रधानन्यायाधीश अध्यक्ष खिलराज रेग्मी थिए ।

यी संहिताको अन्तिम मस्यौदा गर्ने क्रममा कानुन तथा न्याय मन्त्रालयका तत्कालीन सचिव माधव पौडेल, सर्वोच्च अदालतका तत्कालीन राजिष्ट्रार रामकृष्ण तिमिल्सेना, वरिष्ठ अधिवक्ता श्यामप्रसाद खरेल, पूर्व महान्यायाधिवक्ता बद्रीबहादुर कार्की, कानुनका प्रध्यापक राजित प्रधानाङ्ग, गृह मन्त्रालयका सचिव, कानुन आयोगका सचिव, महान्यायाधिवक्ता, नेपाल प्रहरीका महानिरीक्षक लगायत संलग्न थिए । दुवै कार्यदलले प्रत्येक दफावार छलफल गरेका थिए ।

विभिन्न सभा र गोष्ठीमार्फत सुझाव पनि मागिएको थियो । स्वदेशी र विदेशी विज्ञहरूसँग पनि छलफल गरिएको थियो ।

आशा गरौं, यी संहिताहरूले न्याय प्रणालीलाई मानव अधिकारमुखी बनाउनेछ । नेपालको आर्थिक र सामाजिक अवस्थालाई सुदृढ पार्न मद्दत गर्नेछ ।

राउत नेपाल ल क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन् ।

प्रकाशित : भाद्र १, २०७५ ०७:४५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT