फेरिएका विद्रोही

२०७५ साउन २६ गते शनिबार कोलकातामा भरत शमशेर बित्नुभयो । बीपी कोइरालालाई गोली हान्न हुलहुज्जत गराएको आफ्नो विद्रुप छविलाई पछि उहाँले खेलेको भूमिका स्वयंले खण्डित गरेको थियो ।
सूर्य थापा

काठमाडौँ — २००७ सालमा जहानियाँ राणातन्त्रको पतन भइसकेपछि त्यस परिवर्तनलाई स्वीकार्न नचाहने एउटा अभिजात वर्गीय हिस्सा सक्रिय नै थियो । जन्मदै श्री ३ महाराज, जर्साब आदि पद प्राप्त हुनेहरूलाई ‘स्वर्ग’ गुमाउनुपर्दा छटपटी हुनु अस्वाभाविक थिएन ।

यस स्थितिमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री मोहन शमशेर र गृहमन्त्री बीपी कोइरालाबीच एक दिन यस्तो संवाद भयो :

बीपी : उनी (राणा) हरू गैरकानुनी गतिविधि गरिरहेका थिए । त्यस अवैध सङ्गठनको सेक्रेटरी भरत शमशेर हो । त्यसको अध्यक्ष को हो, पत्ता लागेको छैन ।

Yamaha

मोहन : तपाईं जान्न चाहनुहुन्छ ? म हुँ, त्यसको अध्यक्ष ।’
बीपी : तपाईं एउटा अवैध सङ्गठनको अध्यक्ष हो भने गृहमन्त्रीले तपाईंको गिरफ्तारीको आदेश दिन सक्छ ।

– बीपी कोइराला (आत्मवृत्तान्त, पृष्ठ १५६)
स्वयम् भरत शमशेरले पछि बीपीसँग भनेको पाइन्छ, ‘त्यतिबेला म तपाईं रहने या म रहने प्रश्न थियो ।’ (आत्मवृत्तान्त, पृष्ठ १५५)

६४ वर्षअघि राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्को नाममा जहानियाँ र जन्मजात विशेषाधिकार खोसिएकोमा उत्पात मच्चाउन सक्रिय भरत शमशेर पछिल्लो समय कोलकाताको बालिगन्जस्थित ३१ नं. घरमा आराम गरिरहनुभएको थियो । पाँच वर्षअघि २०७१ साउन ३१ गते रामायण धमला, नारायण हुमागाईं र युवराज बास्कोटासहित त्यहाँ पुग्दा उहाँ भेटघाट कक्षमै प्रतिक्षारत हुनुहुन्थ्यो । ८६ वर्षीय उहाँले मुटुको समस्याका कारण उपचार र आराम गरिरहेको बताउनुभयो । हामीले कोलकातामा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी स्थापना भएको श्यामबजार २८ नवीन सरकारलेनस्थित घर तथा नेपाल प्रजातन्त्र कांग्रेस, नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस र नेपाली कांग्रेस स्थापना भएको स्थानहरूसमेत अवलोकन गरेका थियौं ।

पहिले घुमफिर गर्न कोलकाता जाने गरेको भए पनि उहाँ २०२५ पछि प्राय: त्यहीँ बस्दै आउनुभएको थियो । ‘सुवर्ण शमशेरले सङ्घर्ष छाडिसकेपछि म निरन्तरता दिन यहाँ आएको हुँ,’ कुराकानीका क्रममा उहाँले भन्नुभएको थियो ।

‘२०६५ जेठ १५ गते नेपालमा गणतन्त्र घोषणा भयो, धर्मनिरपेक्ष राज्य त पहिल्यै भएको थियो– म खुसियाली मनाउन नेपाल गएको थिएँ, एकजना ‘गणतन्त्रवादी’ र ‘नास्तिक’का लागि त्योभन्दा खुसीको क्षण अर्को कुनै हुन सक्दैन । जे चाहेको हो, पूरा भयो र जीवन नै सार्थक भयो । त्यसको लगत्तै भोलिपल्ट म कोलकातातिर लागेँ र यहीँ बसिरहेको छु,’ नेपालको परिवर्तनप्रति उहाँ खुसी हुनुहुन्थ्यो । नयाँ पुस्ताप्रति उहाँ विश्वस्त हुनुहुन्थ्यो । भन्नुभयो, ‘राजनीति नशा रहेछ, आफूले छाडे पनि त्यसले छाड्दो रहेनछ, तर रमाइलो हुन्छ । नेपालमा गणतन्त्र आयो, सबै मिलेर त्यो सम्भव भयो । त्यसपछिको उथलपुथल जारी छ । अब मेरो त्यहाँ के जरुरत ? बाँकी काम तपाईंहरूले पूरा गर्नुपर्छ ।’

मैले २००७ को त्रिपुरेश्वर घटना पढेको स्मरण गराउँदै सोधेँ– बीपीमाथि नै आक्रमण किन गराउनुभएको थियो त ?

‘मलाई पक्रेर जेल हाले, अनि पब्लिकहरू हाम्रो नेतालाई किन थुनेको भन्दै गृहमन्त्री कोइरालाको निवासमा घेरा हाल्न पुगेका हुन् † कतिपय इतिहासका पुस्तकमा राणा शासन फर्काउन त्यसो गरेको भन्ने लेखिएको छ, त्यो गलत हो,’ उहाँले स्पष्ट पार्नुभयो, ‘महेन्द्रले तानाशाही थोपरेर सर्वनाश गरे । ३० वर्षसम्म हामी अघि बढ्न सकेनौँ । अनि त मिलेर प्रजातन्त्रका लागि लड्नैपर्‍यो नि !’

राणाका सम्बन्धहरू गजब रहे । २००७–२०१५ सम्म गोरखा परिषद् (खुकुरी दल) को नेता । २०१५ को पहिलो आमनिर्वाचनपछि संसदमा विपक्षी दलको नेता । २०१७ पुस १ को ‘कू’पश्चात् नेपाली काङ्ग्रेसमा प्रवेश । किन त ?

‘पुष्पलाल मकहाँ आइरहनुहुन्थ्यो । हाम्रो राम्रो उठबस देखेर काङ्ग्रेसी भन्थे– किन सर्पलाई दूध खुवाउने काम गरेको ?

बीपी कोइरालासँग सधैँभरि सम्मानको सम्बन्ध रह्यो ।
तर उहाँसँग नराम्रो भएको मात्र इतिहास लेखिएको छ,’ उहाँको गुनासो छ ।

नेपाली नेताहरूबारे उहाँको खास सम्झना थियो । ‘मदन भण्डारीसँग छोटो समयमा सबैभन्दा बढी दोस्ती कायम भयो । उहाँको त मुखमा सरस्वती नै थिइन् । कृष्णप्रसाद भट्टराईले पहिले असाध्यै दु:ख गर्नुभयो । तर अन्तिम घडीमा राजाको पक्षमा लागेर पथभ्रष्ट बन्नुभयो,’ ‘उहाँले सुनाउनुभयो, ‘झलनाथ खनालले चाक्सीबारीमा एकदिन भन्नुभयो– धेरै काङ्ग्रेसीकरण भयो । मैले उहाँलाई जवाफ दिएँ– म त कम्युनिष्टीकरण भइरहेको छु ।’

गिरिजाप्रसाद कोइरालासँग आफ्नो धेरै टक्कर भएको उहाँले सुनाउनुभयो । ‘तर जब उनको नेतृत्वमा नेपाली काङ्ग्रेसले गणतन्त्रको पक्षमा निर्णय लियो– मैले टेलिफोन गरेर उनलाई धन्यवाद दिएँ । त्यसपछि बाँचुन्जेल असाध्यै राम्रो सम्बन्ध चल्यो, त्यस्तो अरूसँग भएन,’ उहाँले भन्नुभयो ।

अरूका बारेमा खुलेर बोल्ने र हक्की स्वभावका राणालाई थिचोमिचो मन नपर्ने रहेछ । भलै बाजे बबर र बाबु मृगेन्द्र शमशेरको थिचोमिचोको कथा बिर्सिनसक्नुको छ ।

समय परिवर्तनशील छ । जहाँसुकै परिवर्तन भएको छ । उहाँ स्वयम् खुकुरी दलको आतङ्क मच्चाउने ‘प्रतिगामी’बाट ‘गणतन्त्र’वादीमा रूपान्तरित हुनुभयो । उहाँलाई हामीले पश्चिम बंगालको ‘कम्युनिस्ट शासन’ किन ढल्यो, भनेर पनि सोध्यौं । ‘सीपीएमलाई भयानक धक्का लाग्यो, अब सायदै उठ्न सक्लान् †’ उहाँको विश्लेषण थियो, ‘यो परिवर्तनकै परिणाम हो ।’

राणातन्त्र फर्काउन खोज्ने भरत शमशेर राणाको यो रूपान्तरणबाट आजका प्रतिगामीहरूले पाठ सिक्नुपर्छ । ‘जसरी राणातन्त्र फर्काउन सम्भव भएन, ‘राजतन्त्र’ फर्काउनु र ‘हिन्दु अधिराज्य’ बनाउनु पनि दिवास्वप्न मात्रै हुनेछ,’ उहाँको बुझाइ थियो ।

२०७५ साउन २६ गते शनिबार कोलकातामा भरत शमशेर बित्नुभयो । २००७ साल अघिको राणातन्त्रका अवशेषलाई त्यसपछि उहाँले गोरखा परिषद्को तर्फबाट ब्युँताउने र नवस्थापित प्रजातन्त्रलाई असफल पार्ने प्रयत्न गर्नुभएको थियो, उहाँले । यतिसम्म कि बीपी कोइरालालाई गोली हान्न हुलहुज्जत समेत गर्ने जुन क्रियाकलाप गर्नुभयो, त्यसले निर्मित विद्रुप छविलाई ०१७ सालपछिको उहाँको संलग्नता र भूमिकाले स्वयम् खण्डित गर्‍यो । पञ्चायती तानाशाहीको अन्त्य र प्रजान्त्रको स्थापनाका पक्षमा निर्वासनमा रहेरसमेत उहाँले योगदान गर्नुभयो ।

पछिल्लो कालको भेटघाटले त उहाँ राणातन्त्रबाट गणतन्त्रमा रूपान्तरित भएको पुरानो युगको नयाँ मान्छेका रूपमा नेपाली इतिहासको एउटा पठनीय पात्रका रूपमा स्मरणीय हुनुहुन्छ । अब खुकुरी दलको नेताका रूपमा मात्रै उहाँलाई स्मरण गर्नु वा चिन्न/चिनाउन खोज्नु अन्याय हुनेछ । एकजना प्रजातन्त्रवादी र नवस्थापित गणतन्त्रका हिमायती/पक्षधरका रूपमा उहाँले आफूलाई रूपान्तरित गरेर नेपाली जनताको रोजाइ सँगसँगै अगाडि बढाउनुभयो । यो अत्यन्त सकारात्मक परिवर्तन हो । आज उहाँको निधनको शोकमा श्रद्धाञ्जली अर्पण गरिरहँदा मूलत: यही हिसाब–किताब र विश्लेषण तथा चरित्र चित्रण मुख्य पक्ष बनेको छ ।

भरत शमशेरको व्यक्तित्व अरूभन्दा अलिक जब्बर र नाइके स्वभावको थियो । सबै राणाजीहरूको यस ढंगको रूपान्तरण भएन । कोही देश छाडेर दार्जिलिङ, कोही मसुरी, कोही देहरादुन, कोही नयाँ दिल्ली लगायतका ठाउँमा पुगे । उहाँले भने कोलकाताको बालीगन्जमा बसिरहँदा समेत नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनलाई हरेक हिसाबले मद्दत गर्नुभयो, अत्यन्तै सहयोगी र नेतृत्वदायी भूमिका खेलेर ।
थापा नेकपाका केन्द्रीय सदस्य हुन्।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र २, २०७५ ०८:०७
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अढाई शताब्दीको निरन्तर अस्थिरता

सूर्य थापा

नेपालको ४० औं प्रधानमन्त्रीमा शेरबहादुर देउवा निर्वाचित भएका छन् । करिब २५० वर्षअघि एकीकृत नेपालको पहिलो प्रधानमन्त्री जनरल भीमसेन थापालाई मानिन्छ । उनले प्रधानमन्त्रीको हैसियतमा मुलुकको नेतृत्व गरे ।

नाबालक राजाहरूको अभिभावक बनेर प्रधानमन्त्री भीमसेन थापाले नेपाल एकीकरणलाई निचोडमा पुर्‍याउनुका साथै अङ्ग्रेजी साम्राज्यवादको आक्रमणको सामना गरी यो राष्ट्रको स्वतन्त्रता, अखण्डता र भौगोलिक मानचित्र सुरक्षित गरेका थिए । यसमा विवाद गरिरहनु आवश्यक छैन । 

रक्तरञ्जित काल : भारदारहरूको मारकाट
तर देशभक्त प्रधानमन्त्री भीमसेन थापाको अवसान जेलमा थुनिएर वा आफैँले सेरिएर (!) भएको इतिहासमा उल्लेख छ । किन आफैँले सेरिनुपर्‍यो (?) वा भारदारिया षड्यन्त्रमा परी उनको हत्या भएको थियो ? यसबारे इतिहासमा निकै विवाद छ । तर स्थापित तथ्य हो– उनको मृत्यु अमानुषिक ढङ्गले भयो । त्यसपछिका प्रधानमन्त्रीहरू रङ्गनाथ पौडेल, पुष्कर शाह, रणजङ्ग पाण्डे, माथवरसिंह थापा र फत्तेजङ्ग शाह– प्राय:को कार्यकाल एक वर्षभन्दा बढी हुनपाएन । भारतको बेतियामा बस्दै आएका माथवरसिंह थापाले भनेका थिए– ‘हालसम्म यहाँका कोही प्रधानमन्त्रीको मृत्यु कालगतिले हुनपाएको छैन ।

तर विश्वास छ– म त्यसको अपवाद हुनेछु !’ बर्बर, क्रूर र षड्यन्त्रले भरिपूर्ण तत्कालीन भारदारी दाउपचेसामु उनको त्यस खालको विश्वाससमेत झुट नै सावित भयो र असमयमै उनी मारिनुपर्‍यो । चौतरिया फत्तेजङ्ग शाहको त कोतपर्वमै हत्या भयो । साथमा सम्पूर्ण भाइ/भारदारहरूको सामूहिक हत्या गरी कोतमा बगेको रगतको आहालमा टेकेर जङ्गबहादुर राणा र जहानियाँ राणातन्त्रको उदय भयो । 

१ सय ४ वर्षमा ९ श्री ३ महाराज
राणाशासनको आरम्भपश्चात् जङ्गबहादुर सबैभन्दा बढी ३१ वर्ष श्री ३ महाराज भए । उनका भाइ रणोद्वीप सिंहले ८ वर्ष शासन गर्दा–नगर्दै नारायणहिटी दरबारमा धीर शमशेरका छोराहरू खड्ग शमशेर लगायतले हत्या गरे र जङ्ग खलकबाट शमशेर खलकमा रोलक्रम सारे । अनि वीर शमशेरले १६ वर्ष शासन चलाएपछि देव शमशेर ‘श्री ३’ भए । उनले ‘गोरखापत्र’को प्रकाशन थालनी गर्नुका साथै आफूलाई ‘उदार’ र ‘सुधार’का हिमायतीका रूपमा प्रस्तुत गरे । फलत: रोलक्रममा रहेका ‘चन्द्र मण्डली’लाई उनको रवैया मनपरेन । र १ सय १४ दिनमै पदच्युत गरिए ।

उनीपछि चन्द्र शमशेरले २९ वर्ष र भीम शमशेरले तीन वर्ष शासन गरेपश्चात् जुद्ध शमशेर श्री ३ भए । उनले नेपालको पहिलो मजदुर आन्दोलन (२००३) र विद्यार्थी आन्दोलन (जयतु संस्कृतम् आन्दोलन २००४) र नागरिक आन्दोलन (२००४) का पृष्ठभूमि र प्रभावहरूको सामना गर्नुपर्‍यो । अन्तत: उनी गद्दी त्यागेर पाल्पाको अर्गलीतर्फ लाग्न विवश भए । अनि पद्म शमशेर नेतृत्वमा आए । उनले ‘नेपालको वैधानिक कानुन–२००४’ जारी गर्ने लगायत महत्त्वपूर्ण सुधार कार्यको थालनी गर्न खोजे । त्यसै क्रममा उनी मोहन/बबर शमशेरजस्ता रोलक्रमका ‘कट्टर’ र ‘कडा’ राणाहरूको बक्रदृष्टिमा परेर गद्दीच्युत हुनुपर्‍यो । तत्पश्चात् मोहन शमशेर अन्तिम राणा प्रधानमन्त्री भए र २००७ सालको क्रान्तिको मारमा परेर तीन वर्ष बित्दा–नबित्दै आफूमात्रै बिदा भएनन्, सँगसँगै राणाशासन नै पतन हुनपुग्यो ।

सङ्क्रमणकालका नौ वर्ष : तासका पत्तीझैँ सरकार
राजाको कृपामा मातृकाप्रसाद कोइराला (२००८ साल मंसिर १ गते) प्रधानमन्त्री नियुक्त भएपछि पटक–पटक गरी चार वर्ष शासनमा रहे । उनी एकजना यस्ता प्रधानमन्त्री हुन्, जो पछि अमेरिकाका लागि नेपाली राजदूत हुनपुगे र प्रधानमन्त्री पदको मर्यादा, गरिमा र सम्मानलाई आफ्नो सामान्य पदीय आकाङ्क्षासँग हाकाहाकी सौदाबाजी गर्नसमेत किञ्चित अप्ठेरो मानेनन् । पहिले जङ्गबहादुर राणा बेलायत भ्रमणमा पुगेको स्थितिमा त्यहीँ राजदूत भएर बस्न चाहेको इतिहास पढ्न पाइन्छ ।

तर उनी ‘लोकलज्जा’ हुने ठानेर स्वदेश फर्किएका थिए । तर कोइरालाले त ‘जङ्गबहादुर’ले जति पनि अप्ठ्यारो मानेनन् । राजाको कृपामा ‘राजदूत’ बन्न राजी भए ! मातृकापछि टङ्कप्रसाद आचार्य (२०१२ माघ १३), डा. केआई सिंह (२०१४ साउन ११) र सुवर्ण शमशेर (२०१५ जेठ २) प्रधानमन्त्री/मन्त्रिपरिषद्को अध्यक्ष भई मुलुकको शासनभार सम्हाले । र राजाको इच्छा र घोषणामा २०१५ सालको आमनिर्वाचन भयो । निर्वाचन पश्चात् २०१६ जेठ १३ गते बीपी कोइराला प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बने । उनी २०१७ पुस १ गतेसम्म मुलुकको प्रधानमन्त्री रहे र राजाको ‘कू’को कोपभाजनमा परी प्रधानमन्त्री हुँदाहुँदै पक्राउ परेर जेल चलान गरिए । वास्तवमा यो बहालवाला प्रधानमन्त्रीले देशमा भोग्नुपरेको अत्यन्त ठूलो अपमान र निरंकुशतावादी हमला नै थियो । 

पञ्चायतका तीस वर्ष : आलोपालो ६ शासक
राजा महेन्द्रको ‘कू’बाट स्थापित पञ्चायती तानाशाही व्यवस्था ३० वर्ष लामो अवधि टिक्यो । त्यस अवधिमा डा. तुलसी गिरी (२०१७–२१/२०३२–३४), सूर्यबहादुर थापा (२०२१–२०२५/२०३६–०४०), कीर्तिनिधि विष्ट (२०२५–२९/२०३४–३६), नागेन्द्रप्रसाद रिजाल (२०३०–३२), लोकेन्द्रबहादुर चन्द (२०४०–४३/२०४६–४७) र मरिचमानसिंह श्रेष्ठ (२०४३–४६) प्रधानमन्त्री रहे । र सिङ्गो पञ्चायतभरि लगातार चार वर्ष मरिचमानसिंह मात्रै प्रधानमन्त्री भए । अरूचाहिँ आलोपालो गरी पटक–पटक प्रधानमन्त्री नियुक्त भए तापनि पुरा कार्यकाल कोही प्रधानमन्त्री बन्न पाएनन् र सकेनन् ।

राजाको सक्रिय नेतृत्वमा सञ्चालित पञ्चायती व्यवस्था यस प्रकारको अस्थिरता अपेक्षा गरिएको थिएन । तर त्यसैबखत एउटा प्रधानमन्त्री हटाउन भूमिगत गिरोहको सक्रियतामा अविश्वास प्रस्तावको नाटक मञ्चन गरेर अर्को प्रधानमन्त्री बनाइएको जस्ता विरोधाभासपूर्ण क्रियाकपालसमेत गरिए । सूर्यबहादुर थापालाई हटाएर लोकेन्द्रबहादुर चन्द प्रधानमन्त्री बन्दा/बनाइँदा यस्तो अभ्यास गरिएको थियो । यो अवधिभर राजा र भूमिगत गिरोहको कृपाप्राप्त व्यक्ति नै प्रधानमन्त्री हुने सिलसिला चल्यो । 

पार्टीको आन्तरिक द्वन्द्वको पराकाष्ठा
२०४७ सालमा अन्तरिम प्रधानमन्त्री कृष्णप्रसाद भट्टराई (२०४७ वैशाख ६) को नेतृत्वमा गठित सरकारले एक वर्षमै संविधान निर्माण, जारी र आमनिर्वाचन सम्पन्न गर्‍यो । २०४८ सालमा नेपाली काङ्ग्रेसले बहुमत प्राप्त गरी गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा एकल सरकार गठन गर्‍यो । तर तीन वर्ष बित्दा–नबित्दै ७४ र ३६ को विभाजनमात्रै सिर्जना भएन, सरकारको नीति तथा कार्यक्रमसमेत पारित हुनसकेन । त्यही कारण कोइरालाले मुलुकलाई मध्यावधि निर्वाचनमा झाँेंकिदिए । यसरी सुविधाजनक बहुमतको सरकारसमेत तीन महिनामै ढल्न पुग्यो । मध्यावधि निर्वाचन (२०५१) मा नेकपा (एमाले) पहिलो पार्टी त भयो, तर संसदको स्वरूप भने त्रिशङ्कु नै बन्यो ।

त्यसै परिप्रेक्ष्यमा पहिलोपटक मनमोहन अधिकारी (२०५१ मंसिर १४) को नेतृत्वमा एकल कम्युनिस्ट सरकार गठन भएर नौ महिना मुलुक सञ्चालन गर्‍यो । कैयौँ लोकप्रिय काम गरिरहेको स्थितिमा अविश्वास प्रस्ताव ल्याई त्यो सरकार ढालियो । हेलिकप्टर दुर्घटनामा परी उपचाररत प्रधानमन्त्री मनमोहन अधिकारीले शिक्षण अस्पतालकै शैय्याबाट अविश्वास प्रस्तावको जवाफ दिनुपर्‍यो । अनि शेरबहादुर देउवा (२०५२ भदौ २७) को नेतृत्वमा गठबन्धन सरकार बन्यो । 

संसदको तेस्रो शक्ति राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी त्यस अवधिमा ‘निर्णायक’जस्तै बन्यो । अनि कहिले नेकपा (एमाले) को समर्थनमा चन्द (२०५३ फागुन २९) त कहिले नेपाली काङ्ग्रेसको समर्थनमा थापा (२०५४ असोज २१) प्रधानमन्त्री चुनिने स्थिति बन्यो । यसरी सत्ताको खेल निरन्तर चलिरह्यो । 
 

भट्टराई भर्सेस कोइराला
गिरिजाप्रसाद कोइराला (२०५५ वैशाख २) को नेतृत्वमा २०५६ को आमचुनाव भयो र नेकपा (एमाले) को विभाजनको उपलब्ध अवसरका कारण नेपाली काङ्ग्रेसले पुन: बहुमत प्राप्त गर्‍यो । पूर्वघोषणा बमोजिम कृष्णप्रसाद भट्टराई (२०५६ जेठ २७) प्रधानमन्त्री त भए, तर एक वर्ष नबित्दै गिरिजाप्रसादकै नेतृत्वमा भट्टराई नेतृत्वको सरकार ढालियो । अनि गिरिजाप्रसाद (२०५६ चैत ८) मा चौथोपटक प्रधानमन्त्री हुनपुगे । उनको यस कार्यकालमा नेकपा (एमाले) ले ५८ दिनसम्म संसद अवरुद्ध गर्‍यो । साथसाथै माओवादी हिंसा झनै चर्किरहेको थियो ।

र होलेरी घटनापश्चात् सेना परिचालन नभई असहयोग गरेको बहानामा कोइरालाले राजीनामा दिनुपर्‍यो । र, नेपाली काङ्ग्रेसबाट तेस्रो व्यक्ति देउवा दोस्रोपटक (२०५८ साउन ११) प्रधानमन्त्री बन्न पुगे । उनी पार्टीभित्रको विवादमा अत्यन्त रुमल्लिएर आफ्नो पदावधि लम्ब्याउन दरबारिया षड्यन्त्रको मोहरा बनेको आरोप लाग्यो । र २०५९ जेठमा प्रतिनिधिसभा विघटन गरी असम्भवजस्तै रहेको भए पनि नयाँ निर्वाचन घोषणा गर्न पुगे ।

मुलुकलाई जनप्रतिनिधिविहीन बनाउँदै निरङ्कुशतन्त्रको आधार तयार गर्ने योजना मुताबिक न स्थानीय निकायको निर्वाचन गरियो, नत म्याद थप नै भयो । अन्तत: असोज १८ गते ‘असक्षम’ घोषणा गर्दै तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रले शेरबहादुर देउवालाई अपदस्थ गरे । २००७ पछि बीपी र मातृका बीचको द्वन्द्व, २०१६ सालमा बीपी र तुलसी गिरी बीचको द्वन्द्व र २०५९ मा गिरिजा र शेरबहादुर देउवा बीचको द्वन्द्वको मारमा मुलुक पटक–पटक नै पर्‍यो । तीनवटै कालखण्डका उल्लिखित पछिल्ला पात्रहरू मातृका, गिरी र देउवा निरन्तर दरबारिया षड्यन्त्रका सहायक पात्र नै भएर परिवर्तन विरुद्ध सामेल देखिए । 

चन्द, थापा, देउवा, अनि ज्ञानेन्द्र...!
२०५९ पछि ‘असोज १८’ र ‘माघ १९’ का जुन निरङ्कुशतावादी कदम चालिए, तिनकै प्रतिक्रियास्वरूप मुलुकमा राजतन्त्र विरोधी सङ्घर्षको ज्वारभाटा उठ्यो । लोकेन्द्रबहादुर (२०५९ असोज २५) र सूर्यबहादुर (२०६० जेठ २८) असोज १८ पछि राजाको छनोटका प्रधानमन्त्री भए, तर आन्दोलनको उठेको ज्वार रोकिएन । राजा ज्ञानेन्द्रले आफैँले ‘असक्षम’ घोषणा गरेका देउवालाई २०६१ जेठ २८ मा तेस्रोपटक प्रधानमन्त्री नियुक्त गरे । अनि स्वयम् देउवाले ‘गोरखाली राजाले आफूलाई न्याय गरेको !’ खुसी प्रकट गरी कार्यभार सम्हाले । तर त्यसको कठोर परिणाम २०६१ माघ १९ गते राजाको निरङ्कुशतावादी ‘कू’का रूपमा प्रकट भयो ।

यसरी चार वर्षको अवधिमा दरबार हत्याकाण्डको संशयपूर्ण परिवेशमा राजा भएका ज्ञानेन्द्र शाहको दूराकाङ्क्षाको प्रयोगशालाजस्तै बन्न पुग्यो । आफू ‘दाजु वीरेन्द्रजस्तो टुलुटुलु हेरेर नबस्ने !’ बताएका ज्ञानेन्द्रकै मति र रवैयाका कारण मुलुकमा शान्तिपूर्ण जनक्रान्ति सफल भएर २ सय ४० वर्ष लामो शाहवंशीय राजतन्त्रको पतन भयो । र राजतन्त्र फालिएको पनि अब एक दशक पुग्न थालेको छ ।

यसरी मूर्ख शासकको हठ र महत्त्वाकाङ्क्षाको यो परिणति अरू–अरूका लागिसमेत निर्मम पाठ भएको छ । स्थिरता, सुशासन र विकासको आवरणमा शाही निरङ्कुशताको आकाङ्क्षा र अभ्यासकै गलत कदमले गर्दा ज्ञानेन्द्र शाहले राजापाठ मात्रै गुमाउनु परेन, आपूसहित सन्तान/दरसन्तान समेत ‘नागार्जुन जङ्गलबास !’ मा पुग्न बाध्य हुनुपरेको छ ।

तर विडम्बना ! गणतन्त्र स्थापनाको नौ वर्षमै आठजना प्रधानमन्त्रीको ‘लस्कर’ मुलुकले भोग्नुपरेको छ : पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’, माधवकुमार नेपाल, झलनाथ खनाल, डा. बाबुराम भट्टराई, खिलराज रेग्मी (मन्त्रिपरिषद्का अध्यक्ष), सुशील कोइराला, केपी शर्मा ओली र शेरबहादुर देउवा ! यसरी प्रधानमन्त्री फेरिइरहनु, तर देश र जनताको नियति नफेरिनु अत्यन्त आश्चर्यजनक अवस्था हो । 

नयाँ प्रधानमन्त्रीको नियुक्ति र सपथ ग्रहण हुँदानहुँदै विगत २५० वर्षको अस्थिर राजनीतिको दुश्चक्रबाट सिंगो नेपाली समाज, यहाँका राजनीतिक दलहरू र नेतृत्वगणले गम्भीर शिक्षा लिनुपर्ने अवस्था भइसकेको छ । र एउटा स्वाभाविक एवं अपेक्षित परिणाममा मुलुकलाई पुर्‍याउनैपर्छ : स्थिरता, विकास र समृद्धि । यसको एउटै साझा अभिव्यक्ति हो : सुखी नेपाली– समृद्ध नेपाल । सिंगो राष्ट्र एकताबद्ध भई यो संकल्प पुरा गर्न अग्रसर हुनु आजको आवश्यकता हो । 

प्रकाशित : जेष्ठ २७, २०७४ ०९:२३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT