हराए सुत्केरी मसला

सुत्केरी मसला वा गुँद, दालचिनी, मरिच, सुकमेल, जाइफल, ल्वाङ, मेथी, ज्वानो, किसमिस, बत्तिसाको धूलो, ओखर, काजु, नरिवल, गाईको घिउ, दूध हालेर बनाइने मसला पौष्टिकताले भरिपूर्ण हुँदैन भनी कसले भन्न सक्छ ?
डा. अरूणा उप्रेती

काठमाडौँ — हामी सानो हुँदा हजुरआमाले बनाउनुहुने सुत्केरी मसलाको सुगन्धले भान्छा नै सुवासित हुन्थ्यो । हामी पनि घुटुक्क थुक निल्दै सुत्केरी मसला कहिले पाक्छ भनेर हेरिरहन्थ्याैं। पाकेपछि हजुरआमाले एक–एक चम्चामात्रै चाख्न दिनुहुन्थ्यो ।

‘केटीहरूले यस्तो मसला धेरै खानु हुँदैन, पेटमा टाँसिन्छ’, हजुरआमाले तर्साउनु पनि हुन्थ्यो । डरसँगै सुत्केरी मसलाको स्वाद लिइन्थ्यो । ‘सुत्केरी मसला’ भनेर महिलासँंग जोडिएका हुनाले होला, केटाहरूले यसको स्वाद लिएको चाहिँ मलाई थाहा छैन । पहिले–पहिले घरमा वा छिमेकी घरमा गर्भवती महिलाका लागि हजुरआमाले तयार पारेको सुत्केरी मसलाले महिलाको शरीरमा कति पौष्टिकता पर्दाेरहेछ भन्ने धेरैपछि मात्र थाहा भयो ।

मेरी हजुरआमालाई चाहिँ परम्परागत ज्ञान प्रचुर थियो । सुत्केरी मसलाले सुत्केरीको शरीर तङग्रिन मद्दत गर्छ । सुत्केरीको स्तनबाट दूध निकाल्न मद्दत गर्छ । यसमा मिसाएका पौष्टिक तत्त्वले रगतको कमी हुन दिँदैन । यस्ता कुरा आफ्नो हजुरआमाबाट थाहा पाउनुभएकै होला । अहिले चाहिँ धेरै युवती सुत्केरी मसला खान रुचाउँदैनन् । सायद त्यसैले घर–घरमा बन्न पनि छाडे । अहिलेका नवआमाहरू त बट्टाको खानेकुरा खान रुचाउँछन् । ‘बट्टाको खानाले महिलाको हड्डी बलियो हुन्छ, रगतको कमी हुन दिँदैन’ भन्नेजस्ता झुटा विज्ञापनमा विश्वास गर्छन् ।

१००–१५० रुपैयाँको १ किलो जौंको पिठो खानुको सट्टा १५०० किलो (१० गुणा महँंगो) बट्टाको खाना किनेर मुर्खतापूर्ण काम गर्छन् । यदि ती महिलाहरूले सुत्केरी मसला भनेको के हो ? यसमा कति पौष्टिक तत्त्व हुन्छ ? थाहा पाएका भए आफूमात्र होइन, सायद आफ्ना श्रीमानलाई पनि ख्वाउँथे होलान् । नाम सुत्केरी मसला भए पनि घरका सबै परिवारका लागि सूक्ष्म पौष्टिक प्रदान गर्ने वस्तु बन्थ्यो होला, सुत्केरी मसला । सायद पहिला–पहिला ‘सुत्केरी मसला’ नाम नदिएको भए घरका पुरुषले सबै खाइदिने डर थियो कि ? सुत्केरीले खाने भनेपछि त पुरुषले नछोओस् भनेर यो नाम दिइएको हो कि ?

सुत्केरी मसला वा सुत्केरी औषधि गुँद, दालचिनी, मरिच, सुकमेल, जाइफल, ल्वाङ, मेथी, ज्वानो, किसमिस, बत्तिसाको धुलो र ओखर, काजु, नरिवल, गाईको ध्यु, दूध आदि हालेर बनाइने मसला पौष्टिकताले भरिपूर्ण हुँदैन भनी कसले भन्न सक्छ ? बत्तिसाको धुलोबारे चाहिँ के–के मिसाइन्छ भनेर मलाई पनि थाहा छैन । असनमा पाइने बत्तिसा बत्तीसवटा जडीबुटी मिसाएर बनाइन्छ रे भन्नेचाहिँ सुनेको छु । आफैले चाहिँ प्रयोग गरेको छैन ।

गुँदमा पाइने कार्वोहाइड्रेड, दूध, काजु, नरिवल र खुवामा पनि शक्तिका स्रोत हुन्छन् । मेथीले आमाको दूध निकाल्न मद्दत गर्छ र रगतको कमीबाट बचाउँछ । ध्यु शरीरमा चाहिने नै भयो, किनभने बोसो नभई त शरीरमा भिटामिन ए, डी र के राम्रोसँंग घुल्दैन ।

हेर्नोस् त हाम्रा पुर्खाहरू कति बुद्धिमान † भोजनलाई औषधि नै बनाइदिए । सायद आमालाई स्याहार गर्न उत्तम छ भनेर होला भोजनमा वास्ता नगरे पनि ‘औषधि’ भनेपछि घरका मान्छेले महिलालाई दिइहाल्छन् भनेर होला ।

सायद लैङ्गिक दृष्टिकोणले पनि सुत्केरी मसला बनाउन उत्प्रेरणा गरेका रहेछन् । यदि स्वादिष्ट र स्वस्थकर मात्रै भएको भए लोग्नेमानिसले नै खाइदिन्थे होलान्, तर उनीहरूले छोएनन्, सुत्केरी शब्द जोडिएपछि । सुत्केरीलाई चिसो लाग्ला भनेर मालिस गर्ने, तातो लुगा लगाइदिने, कपालमा तेल लगाइदिने र केही समय बाहिरै जान नदिने चलन पनि छ । यसले सुत्केरीलाई तङग्रिन मद्दत गर्छ ।

त्योसंँगै सुत्केरी मसला समय–समयमा दिएको भोजनले एक महिनामा सुत्केरी स्वस्थ हुन्छिन् । अपशोच, यस्तो राम्रो चलनको सट्टा सुत्केरीलाई छाउगोठमा राखेर रोटी र नुनमात्र खान दिने चलन छ, सुदूर पश्चिममा । हरेकपल्ट त्यहाँ जाँदा सुत्केरीहरूको खानाबारे सुनेर दिक्दार लाग्छ । पूर्वतिर र काठमाडौंतिर चाहिँ सुत्केरीले राम्रोसँंग नखाए स्याहार नभएपछि जीउ दुख्छ, शरीर बिग्रन्छ भन्ने चलन छ । सायद सुदूर पश्चिमका महिलाको स्वास्थ्य खराब भएको कारण पनि सुत्केरीलाई पौष्टिक खानेकुरा नदिएको हुनाले हो कि ?

सुत्केरी मसलाको घट्दै गइरहेको चलनले गर्दा परम्परागत स्वस्थकर खाना र त्योसंँग जोडिएको महिलाको स्वास्थ्यबारे अब फेरि सिंहावलोकन गर्नुपर्छ । नत्र त केही समयपछि ती विदेशीहरूले सुत्केरी खानाको प्याकेट गरेर हामीलाई नै बेच्न सक्छन्, योगलाई ‘योगा’ बनाएर हामीलाई सिकाएझैं ।

केही महिना अघि एक माओवादी नेतासंँग भेट भयो । पहिले मन्त्री भइसकेको मान्छे राजनीतिबाट दिक्क लागेर अहिले कृषिमा लागेको उनले खुलाए । आफूले उत्पादन गरेको ‘कालो चामल’ उपहार दिए । ‘कालो चामल’ कसरी खाने होला, विचार गर्दै थिएँ । सायद मेरो मनको कुरा बुझेर होला, उनले भने, यो ‘कालो चामल’ एक किलोको प्याकेट झन्डै ५ किलोको अन्य चामलमा मिसाएर पकाउनुहोस् ।

असाध्यै स्वस्थकर र स्वादिलो हुन्छ । एकचोटी चाखेर त हेर्नुस् भनी सल्लाह दिए । मैले उनलाई धन्यवाद दिई त्यो चामल लिएँ । लामो समयसम्म भान्छामा रहिरह्यो । एकदिन विदेशबाट आएका एक साथीकहाँ खान बोलाएका बेला कालो र सेतो चामल मिसाएर पकाएको पुलाउ खाएँ । उनले पनि कालो चामलबारे वर्णन गरे । उनले भने–‘१०० ग्राम कालो चामलको भातमा झन्डै ३४ ग्राम कार्वोहाइड्रेड, ८.५ ग्राम प्रोटिन, झन्डै ५ ग्राम रेशादार पदार्थ, ३.५ लौह तत्त्व र अन्य चामलको तुलनामा प्रोटिन, रेशादार पदार्थ बढी हुन्छ ।’

‘कालो चामल’बारे केही अध्ययनले देखाएको छ : यसले रोगसँग लड्ने शक्ति प्रदान गर्छ । साथै शरीरमा आउने बुढ्यौलीलाई केही हदसम्म रोक्न पनि मद्दत गर्छ । रेशादार पदार्थ पर्याप्त पाइने हुनाले यो खाँदा लामो समय भोक लाग्दैन । साथै कब्जियतको समस्या रोक्छ । कब्जियत पेटको समस्याको कारण हुनसक्ने भएकाले कब्जियत हुनेलाई तरकारी र फलफूलका साथै कालो चामलको प्रयोग राम्रो हुन्छ । रेशादार पदार्थ सेतो चामल वा मैदामा हुँदैन ।

त्यसैले मैदाबाट बनेका बिस्कुट, चाउचाउ, पाउरोटी आदिको प्रयोग गर्न छाड्नुपर्छ । कालो चामलमा ‘ग्लुटेन’ नहुने भएकाले गहुँको प्रयोग गर्दा पेट फुल्ने, दुख्ने समस्या भएकालाई पनि यो प्रयोग गर्न सकिन्छ भनी केही वैज्ञानिकले लेखेका छन् । अहिले अमेरिकातिर ‘ग्लुटेन’ नभएको खाना खाने चलन बढेको छ । सायद कालो चामलमा अध्ययन भएको कारण पनि यही होला ।

कालो चामलको एक रमाइलो इतिहास छ । हजारांै वर्षअघि प्राचीन चीनमा कालो चामल उच्च घरानाका मानिसहरूले मात्र खान पाउँथे । सामान्य मानिसलाई त कालो चामल नउब्जाउने आदेश थियो रे । सायद उच्च वर्गका मानिसहरूमात्र स्वस्थ हुन् भनेर हो कि ? अमेरिकामा पनि कालो चामल सन् १९९० तिर मात्र आयो । जबकि एसियामा यो लामो समयदेखि प्रयोग भइरहेको थियो ।

कालो चामल पकाउँदा ६/७ घन्टाचाहिँ भिजाउनुपर्छ । अन्य सेतो चामलभन्दा यसको बाहिरको बोक्रा कडा हुने भएकाले भिजाएपछि यो सहजसंँग पाक्छ । कालो चामललाई पिसेर सुपमा हालेर पनि खान सकिन्छ । आँटामा पनि मिसाउन सकिन्छ । पुलाउ बनाएर खान सकिन्छ ।

सायद सबैले कालो चामलमात्रै पचाउन सक्दैनन्, उनीहरूले एक भाग कालो चामल र ३ भाग साधारण चामल मिसाएर खाए हुन्छ । मार्सी चामलसँग कालो चामल मिसाए त झनै राम्रो ।

प्रकाशित : भाद्र २, २०७५ ०८:०५
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

बाघले फरक पार्छ

पृथ्वीका प्राणी र वनस्पतिले उपयुक्त वातावरण सिर्जना गरेपछि मात्र मानिसको अस्तित्व कायम भएको हो ।
यदि मानव अस्तित्वका आधार प्राणी र वनस्पति समाप्त भए भने हाम्रो बाँच्ने आधार कहाँ रहला ?
कमलजङ्ग कुँवर

काठमाडौँ — नेपालमा पर्सा, चितवन र बर्दियाको अधिकांश भाग र मकवानपुर, नवलपरासी, बाँके, बर्दिया, सुर्खेत र कञ्चनपुरका केही भाग बाहेकका जिल्लामा बाघ लोप भइसके । तर यसबाट बाघलाई के फरक पर्‍यो ? बाघ संरक्षण कसैको लहडमा, शौखका लागि, बाघ बचाउन र हाम्रा भावी पुस्तालाई देखाउनका लागि भन्ने सन्दर्भले कुनै अर्थ राख्दैन ।

बाघ नहुँदा हामी र हाम्रा भावी पुस्ता सुरक्षित र सन्तुलित वातावरणमा बाँच्न सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने मुख्य सवाल हो । चुरे विनाश गर्ने हाम्रा पुर्खा र हामीले के हाम्रो र भावी सन्तितका लागि न्याय दियौं त ? वाग्मती नदी प्रदूषित हुँदा पनि मूकदर्शक हुने हामीले अहिले त्यसको मूल्य चुकाउनुपरेको छ । वाग्मतीको अन्तिम माछाले कवि शिरोमणि लेखनाथ पौडेलको चरीको विलाप कवितामा भनेझैं ‘म मर्ने हो मर्छु, तर तिमी नराम्रोसँग चुक्यौ’ भनेको हामीले मनन गर्ने कि नगर्ने ?

विश्वमा बाघका उपप्रजातिमध्ये पाटेबाघ २ हजार ६ सय ३३, सुमात्रान ३ सय ७१, साइवेरियन ४ सय ३३, मलायन २ सय ५० र इन्डो चाइना २ सय ६ वटा पाइन्छन् । साउथ चाइना बाघ चिडियाखानामा मात्र बाँकी छन् । बाली, क्यास्पियन र जाभान बाघ लोप भइसकेका छन् । एसियामा नेपाल, भारत, भुटान र बंगलादेशमा पाटेबाघको प्रजाति पाइन्छन् । नेपालका पर्सा, चितवन, बाँके, बर्दिया र शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज र तिनका वरपर मात्र ती बाघ पाइन्छन् । बाघ संरक्षण बाघका लागि होइन, मान्छेका लागि हो । वाग्मती नदीमा माछा, माछाका लागि होइन, मान्छेका लागि हो । नदीमा माछा हुनु भनेको नदी सफा हुनु हो ।

बाघ चुरे संरक्षणको सूचक हो । तर चुरे नाशिँदा तराई विनाश भए पनि टुलुटुलु हेरेर बस्नुपरेको छ । चुरे विनाश हुँदा अहिले तराईका मानिस काकाकुलजस्तै तड्पिरहेका छन् । पानीको अभावमा, बाढीको चपेटाबाट वर्षैपिच्छे दर्जनांै मानिसको मृत्यु, सयौं परिवार घरबारविहीन र हजारांै विगाहा उर्वर कृषि भूमि मरुभूमिकरण हुँदै गएको छ ।

प्राकृतिक र भौतिक विज्ञानले पृथ्वीका प्राणी र वनस्पतिले उपयुक्त वातावरण सिर्जना गरेपछि मात्र मानिसको अस्तित्व कायम भएको हो भन्छ । यदि मानव अस्तित्वका आधार प्राणी र वनस्पति समाप्त भए भने हाम्रो बाँच्ने आधार कहाँ रहला ? जहाँ माछा बस्न सकेनन्, मानिस कसरी बस्न सक्छन् ? मानिसका लागि त्यो पानी कसरी योग्य हुन्छ ? माछालाई योग्य भयो भने मान्छेलाई पनि उपयोगी हुन्छ ।

यही नै हो, माछा र मान्छेको अन्तर–सम्बन्ध । बाघ र मान्छेको पनि त्यही सम्बन्ध हो । चुरे संरक्षण भयो भने त्यो घर बाघको लागि उपयुक्त हुन्छ र ऊ त्यहाँ स्थायी रूपले बस्न आउँछ । जब चुरे संरक्षण हुन्छ, त्यो मान्छेका लागि पनि बस्नयोग्य ठहरिन्छ । जसले हाम्रो बाँच्ने आधार खडा गरेको छ, जसका कारण हामी बाँच्न नभई नहुने स्वच्छ हावा, स्वच्छ पानी र खाने अन्न फल्ने उब्जाउ भूमि सुरक्षित भएको छ । हामी त्यसैलाई सिध्याउने सोच्दैछौं, योजना बनाउँदैछौं ।

यो सवाल स्वदेश र विदेशमा वनविज्ञान पढेका साथै वर्षौं वनक्षेत्रमा काम गरेका विज्ञहरूले त बुझ्दैनन् भने सर्वसाधारण, विकासे र राजनीतिक नेताका के कुरा † बाघ संरक्षणको विषय ‘बुझ्नेलाई यो कुरा गहिरो छ, नबुझ्नेलाई घर छेउमा पहिरो छ’ भन्ने उखानजस्तै हो । वाग्मती र चुरे विनाश गरेर हामीले ‘आफ्नो खुट्टामा आफैले बन्चरो हानेका’ छौं । हामीले यो बुझ्न र बुुझाउन सकेनौं भने हामी वन प्राविधिक भएको भएको कुनै अर्थ रहँदैन ।

नेपालको हिमालमा हिउँ चितुवा, मध्यपहाडमा चितुवा र तराईमा बाघ पाइन्छन् । बाघ केवल सुन्दरता र शक्तिको प्रतिक, दुर्गाको वाहन भएकाले बचाउनुपर्छ भन्ने सोच दोस्रो प्राथमिकतामा मात्रै पर्छ । यसको त हाम्रो जीवन, मानव अस्तित्व र समृद्धिसँगै सम्बन्ध छ । सबै देशको भूगोल र वातावरण बाघका लागि उचित बासस्थान हुन सक्दैनन् । तर जुन देशमा यी पाइन्छन्, तिनको संरक्षण हुन नसक्नु दुर्भाग्य हो । हामीले बाघलाई पारिस्थिकीय प्रणालीका लागि भन्यौं । तर पारिस्थिकीय प्रणाली भनेको के हो, कतिले बुझेका छाैं । त्यसैले हामीले बाघ भयो भने चुरे संरक्षण हुन्छ र तराई मरुभूमिकरण हुँदैन भन्ने ज्ञान दिनुुपर्छ ।

नेपालमा वन्यजन्तु र प्राकृतिक सुन्दरता मुख्य पर्यटकीय आकर्षण हुन् । नेपालमा बाघ केवल संरक्षित क्षेत्रमा मात्र सीमित छन् । तर पूर्व मेचीदेखि पश्चिम महाकालीसम्मको तराई, भित्री मधेस र चुरेका सबै ठाउँमा बाघ हुनु जरुरी छ । नेपालमा अहिले वयस्क बाघको संख्या १ सय ९८ छ । अब हामीले तराईलाई जोगाउने हो भने तराई, भित्री मधेस र चुरे फैलिएका हरेक जिल्लाका वनक्षेत्रमा कम्तीमा सयवटा बाघ हुनुपर्छ । यसो हुनसक्यो भनेमात्र तराईको अन्न भण्डार सुरक्षित हुनेछ । पानीका स्रोत संरक्षण हुनेछन् । तराई मरुभूमिकरण हुनबाट जोगिनेछ । सबै जिल्लामा १०० भन्दा बढी बाघ हुँदा नेपालले विश्वमै धेरै बाघ हुने देशको शौभाग्य प्राप्त गर्नेछ ।

बाघ संरक्षण गर्न निकुञ्ज, आरक्ष नै चाहिन्छ भन्ने छैन । यो त एउटा उपाय वा विधिमात्रै हो । सामुदायिक वन, साझेदारी वन, कबुलियती वनमा पनि यसको संरक्षण हुनसक्छ । जसरी मध्यपहाडका सामुदायिक वनमा चितुवा संरक्षण भइरहेका छन् । नेपालको ६८ प्रतिशत क्षेत्रको वातावरणीय सन्तुलन र सुरक्षाका लागि मध्यपहाडमा चितुवा र हिमाली क्षेत्रको सन्तुलनका लागि हिउँचितुवा सुरक्षित हुनुपर्छ । त्यसैले हिमाल, पहाड र तराईको एकआपसमा अन्योन्याश्रित सम्बन्ध रहिआएका छन् । हिमालमा हिउँचितुवा र पहाडमा चितुवा नहुनु भनेको खतराको संकेत हो । यसबाट भूक्षय, भूस्खलन, बाढी–पहिरो, धनजनको क्षति र कृषिभूमि मरुभूमिकरण हुँदा देशले ठूलो क्षति व्यहोर्नुपर्छ ।

जब चुरे पहाडमा बाघ देखिनेछ, तब चुरे र तराई सुरक्षित भएको संकेत मिल्नेछ । त्यसैले अबको १० वर्षमा चुरेमा बाघ देख्न सक्ने बनाउन सक्यौं भनेमात्र चुरे, भित्री मधेस र तराई सुरक्षित हुन्छ । हाम्रो अन्न भण्डार सुरक्षित हुन्छ । आधा जनसंख्या बस्ने तराई सुरक्षित हुनु भनेको देश सुरक्षित हुनु हो । तब मात्र कृषि, जलस्रोत र पर्यटनबाट देशको मुहार फेरिने आशा गर्न सकिन्छ । राजनीतिक प्रतिबद्धता बिना यो लक्ष्य हासिल हुन असम्भवप्राय: छ । हाम्रा राजनेताहरूलाई यो कुरा सिकाउनु जरुरी छ ।

प्राकृतिक विज्ञानका वैज्ञानिक चार्ल्स डार्विनले भनेका छन्, ‘सबै जनावरलाई माया गर्नु नै मानिसको सबैभन्दा ठूलो गुण हो ।’ महात्मा गान्धीले भनेका छन्, ‘कुनै देशको महानता र समाजको नैतिक मूल्य–मान्यता मापन गर्ने आधार भनेको त्यो देश वन्यजन्तु संरक्षण र व्यवस्थापनमा कति गम्भीर छ भन्ने हो ।’ हामी अहिले व्यापक रूपमा वन्यजन्तु पालन गर्न पाउनुपर्छ भनेर हाम्रा नीतिहरूमा परिवर्तन गर्न खोज्दैछौं । यसले हाम्रो समाजलाई ‘घरको न घाटको’ बनाउँछ । त्यसो भयो भने ‘न रहे बाँस न बजे मुरली’ भन्ने उखानझैं हाम्रा वन्यजन्तु पनि रहँदैनन् र हामी पनि रहँदैनौं । वाग्मतीलाई प्रदूषित गरेर हामी जति पटमूर्ख बन्यौं, त्यत्ति नै महामूर्ख चुरेलाई सिध्याएर बन्दैछौं । चुरे नरहे हामी पनि रहने छैनांै ।

कुँवर शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्जका प्रमुख संरक्षण अधिकृत हुन् ।

प्रकाशित : भाद्र २, २०७५ ०८:०५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT