सर्पदंशमा सजगता

सर्पदंशको एउटै मात्र प्रभावकारी उपचार विषप्रतिरोधी औषधि प्रयोग हो । भ्रमको पछि लाग्दा जोखिम बढ्छ ।
मिलन खरेल

काठमाडौँ — सर्पले मानिसलाई खोजी–खोजी डस्दैन । अन्जानवश कसैले टेक्न पुगे वा जिस्क्याए मात्र सर्पले खतरा महसुस गरी प्रतिरक्षाका लागि डस्ने हो । नेपालमा ८९ प्रजातिका सर्प फेला परेका छन् । तीमध्ये १७ प्रजातिका सर्पमात्र विषालु छन् । गोमन, राजगोमन, गनग्वारी (राजा सर्प), करेत, बाघे तथा हरेउ विषालु सर्प हुन् ।

गोमन सर्पले घाँटीको छाला तन्काएर फणा बनाउँछ । यिनीहरूलाई जिस्क्याए आफ्नो शरीरको एक तिहाइजति अगाडिको भागलाई जमिनबाट माथि उठाएर स्याँ–स्याँ अवाज निकाल्छन् । टाउको थ्याप्चो र त्रिकोणात्मक भएका हरिया रङ्गका हरेउ अर्थात् ‘ग्रिन पिट भाइपर’ समूहमा पर्ने सर्प विषालु हुन्छन् । यिनीहरू आफ्नो शरीरलाई खुम्च्याएर स्प्रिङजस्तो आकारको बनाई शत्रुमाथि डस्न जाइलाग्छन् । ढाडतिरको भागमा ठूलठूला अन्डाकार बुट्टा भएका बाघे सर्प (रसेल्स भाइपर) अति विषालु हुन्छन् । आँखा र नाकको प्वालको बीचमा ताप संवेदनशील अङ्ग भएका ‘पिट भाइपर’ सर्प पनि अति विषालु हुन्छन् ।

सर्पको विष परिवर्तित र्‍याल ग्रन्थिको उत्पादन हो । यसलाई सर्पले सिकार मार्ने र पचाउने कार्यमा प्रयोग गर्छ । हरेक सर्पदंशबाट मानिसको ज्यान जाँदैन ।

Yamaha

सर्प विषालु भए पनि सधैँ ज्यानै जान्छ भन्ने होइन । विषले मनिसमा पार्ने असर डस्ने सर्पको आकार, डसाइको पूर्णता, शरीरमा प्रवेश गरेको विषको मात्रा, डसेको व्यक्तिको उमेर, शारीरिक क्षमता तथा उसको मनोवैज्ञानिक अवस्थामा भर पर्छ ।

सर्पदंशका लक्षण
सर्पदंशको लक्षण सर्पको प्रजाति अथवा विषको रासायनिक संरचना अनुसार फरक हुन्छ । गोमन र करेत प्रजातिका विषालु सर्पको डसाइबाट व्यक्तिमा स्नायुघात हुन्छ । आँखाको ढकनी भारी महसुस हुन्छ । मुख खोल्न तथा जिब्रो बाहिर निकाल्न सकिँदैन । निल्न नसक्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, हातखुट्टाका मांसपेशी नचल्ने लक्षण देखिन्छ । डसेको ठाउँको घाउ पाक्ने सुन्निने र तन्तुहरू मर्न थाल्ने हुन्छ । बाघे, हरेउजस्ता सर्पको डसाइबाट भने गिँजा, पेट, आन्द्रा, आँखा तथा शरीरमा लागेका घाउ–चोट आदिबाट बाहिरी तथा आन्तरिक रक्तस्राव हुने गर्छ ।

सर्पदंश भए के गर्ने ?
सर्पदंशबाट व्यक्तिको मृत्यु हुने प्रमुख कारण समयमै सम्बन्धित उपचार केन्द्रसम्म पुग्न नसक्नु हो । सर्पले डसेको व्यक्तिलाई गरिने एउटैमात्र प्रभावकारी उपचार विष प्रतिरोधी औषधी (एन्टिभेनम सेरम) प्रयोग हो । यो सरकारी अस्पताल, सैनिक अस्पताल, कतिपय निजी अस्पताल तथा रेडक्रसद्वारा सञ्चालित सर्पदंश उपचार केन्द्रमा पाइन्छ ।

सर्पले डसेको व्यक्ति मानसिक तनावमा हुने भएकाले सकेसम्म ढाडस दिई शान्त राख्नुपर्छ । डसेको भाग स्थिर राख्नुपर्छ । अत्तालिए मुटुको धड्कन वृद्धि भई रक्तसञ्चार मार्फत विष चाँडो शरीरमा फैलिने गर्छ । सर्पले डसेको व्यक्तिले चुरा, औंठी आदिजस्ता वस्तु लगाएको भए फुकालेर राख्नुपर्छ । डसेको स्थानलाई साबुन–पानी वा एन्टिसेप्टिक (जस्तो डेटोल पानीले) राम्रोसँग धुनुपर्छ । डसेको स्थानसहित त्यसको तल्लो र माथिल्लो भाग ढाकिनेगरी चौडा किसिमको टाई, कपडा अथवा ब्यान्डेजले ठिक्कको कसिलो पारी फन्फनी बेरेर बाँध्नुपर्छ । यसो गर्नाले रक्तसञ्चार कम हुनगई विष चाँडो फैलन पाउँदैन ।

उपचारका भ्रम
सुइरो (निडल) बिनाको सुई (इन्जेक्सन) को मद्दतले सर्पले डसेको ठाउँको रगत ताने सर्पको विष पुरै निस्कन्छ भन्ने भ्रम छ । विषालु सर्पले डस्ने बित्तिकै (डसेको तीन मिनेटपछि) सुईको मद्दतले विष तान्ने कोसिस गरे पनि विषको थोरै मात्रा (एक हजार भागको एक भागजति) मात्र निकाल्न सकिन्छ । मुखले डसेको ठाउँको रगत चुस्नु आफ्नो ज्यान खतरामा पार्नु हो ।

सर्पलाई समात्न वा मार्न खोजेर अर्को डसाइको खतरा मोल्नु हँुदैन । डाक्टरले बिमारीको लक्षण तथा प्रयोगशालामा रगत, र्‍याल आदिको परीक्षणमार्फत सर्पको विषको प्रकार पहिचान गर्न सक्छन् । अविषालु सर्पले डसेको भए पनि विषको असर कम हुन्छ भन्ने ठानेर डोरी, प्लास्टिक, कपडा, रबर, विद्युतीय तार आदिले हातखुट्टा कसेर बाँध्नु हँुदैन । ती अंगमा रक्तप्रवाह बन्द भई अन्त्यमा हातखुट्टा नै बिग्रिएर काट्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ ।

सपेरा वा अन्य व्यतिले तन्त्रमन्त्र गरी विष प्रतिरोधी भनी दिएको ताबिज, माला, बुट्टी भनिने जस्ता वस्तुमा भरपर्नु हुँदैन । विषालु सर्पले डसेको व्यक्तिलाई जाँड, रक्सी, अन्य तातोपानी या कुनै पनि प्रकारको झोलिलो वा ठोस खाद्यपदार्थ खान दिनु हुँदैन । अन्यथा शरीरमा हुने रासायनिक प्रतिक्रिया (मेटाबोलिजम) मा वृद्धि भई विष चाँडो फैलन सक्छ ।

विषालु सर्पले डसेको व्यक्तिलाई खोर्सानी खुवाउँदा पिरो महसुस हँुदैन भन्ने धारणा गलत हो । डसेको ठाउँमा जिउँदो कुखुराको मलद्वार लगाए विष चुस्छ भन्ने धारणा पनि गलत हो । डसेको ठाउँमा बरफ तथा कुनै पनि वस्तु प्रयोग नगरौं । यस्तो गर्नाले बढी हानि हुन्छ ।

डसेको ठाउँलाई ढाकेर (छोपेर) राख्नु हुँदैन । त्यस ठाउँमा धारिलो वस्तुले काट्ने, चिर्ने, आगो अथवा कुनै तातो वस्तुले डाम्ने, तातोपानी वा अमिलो दूधमा डुबाउने पनि गर्नु हँुदैन । यसले संक्रमण बढाउन सक्छ । कथित नागमणि, झारमौरो, घरायसी तथा जङ्गली झारपात तथा जडीबुटी प्रयोग गर्नु हुँदैन ।

milankharel2000@gmail.com
खरेल केन्द्रीय प्रविधि क्याम्पस धरानका अध्यापक हुन् ।

प्रकाशित : भाद्र ४, २०७५ ०७:५४
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

कोलिफर्मबाट कसरी बच्ने ?

पानी १–२ मिनेटसम्म उमाले वा क्लोरिनजस्ता रासायनिक झोल हाले हानिकारक कोलिफर्म नष्ट हुन्छन् ।
मिलन खरेल

काठमाडौँ — कोलिफर्मलाई खालि आँखाले देख्न सकिँदैन । कोलिफर्म मूलत: मानिस तथा अन्य उष्ण रक्तधारी जीवको दिसा (ठूलो आन्द्रा) मा पाइने गर्छ । जमिन, वनस्पतिजन्य पदार्थ एवं अन्य जलीय वातावरणमा समेत कोलिफर्म पाइन्छ ।

दिसामा पाइने सूक्ष्म जीवाणु कोलिफर्म सरसफाइको कमीले खानेपानीको स्रोतमा मिसिन्छ । खुला ठाउँमा दिसा गर्नाले, ढल खोलानालामा मिसाउनाले जीवाणु बाहिरी वातावरणमा आउने गर्छ र नजिकै रहेका खानेपानीका स्रोतमा जीवाणु मिसिन्छ ।


कोलिफर्म ब्याक्टेरियाको समूह हो । यस समूहमा भएका सबै जीवाणु रोग फैलाउने खालका हँुदैनन् । मानिस तथा जनावरको दिसामा ‘फिकल कोलिफर्म’ ज्यादै हानिकारक हुन्छन् । तिनले रोग निम्त्याउँछन् । हानिकारक कोलिफर्ममध्ये केही विशेष प्रकारको वंशानुगत गुण (जेनेटिक स्ट्रेन, ०१५७ : एच ७ भनिने) ‘एस्चेरिचिया कोलाइ’ (ई कोलाइ) नामक ब्याक्टेरिया सबैभन्दा बढी पाइन्छ । दिसाको सम्पर्कमा रहेको ई कोलाइ बाहिरी वातावरणमा निकै चाँडो फैलिन्छ । यिनलाई एकपटक प्रजनन गर्न बिस मिनेटमात्र लाग्छ ।


शंकास्पद मानिएको पानीको नमुनालाई प्रयोगशालामा २४ घन्टासम्म विशेष उपकरण (इन्कुबेटर) मा राखेर ‘मेम्ब्रेन फिल्ट्रेसन पद्धति’मार्फत परीक्षण गरिन्छ । दिसाजन्य कोलिफर्म (फिकल कोलिफर्म) लाई कोलोनी फर्मिङ युनिट (सीएफयु) प्रतिसय मिलिलिटर पानीको एकाइमा मापन गर्ने गरिन्छ । खानेपानीमा फिकल कोलिफर्म शून्य हुनुपर्छ । पौडी पोखरी (स्विमिङ पुल) मा फिकल कोलिफर्म दुई सय कोलोनी प्रतिसय मिलिलिटर पानीभन्दा कम हुनुपर्छ । यस्तै खोला, ताल, पोखरी आदिमा हजार कोलोनी प्रतिसय मिलिलिटर पानीभन्दा थोरै हुनुपर्छ ।


उल्लेखनीय कोलिफर्म देखिनु भनेको पानी प्रदूषित हुनु हो । कोलिफर्म समूहकै उपसमूहमा पर्ने फिकल कोलिफर्म र ई कोलाइ जस्ता जीवाणुयुक्त पानीमात्र पिउन अयोग्य मानिन्छ । खानेपानी तथा अन्य खाद्यपदार्थ यस्ता कोलिफर्म जीवाणुद्वारा दूषित भए–नभएको यकिन गरी त्यस पदार्थमा सरसफाइको गुणस्तर निर्धारण गरिन्छ ।


शंकास्पद पानीमा प्राय:जसो टोटल कोलिफर्म, फिकल कोलिफर्म र ई कोलाइ जस्ता परीक्षण गर्ने गरिन्छ । टोटल कोलिफर्म परीक्षणमा जीवाणु देखिए अन्य दुइटा परीक्षणमार्फत फिकल कोलिफर्म वा ई कोलाइ छ–छैन, यकिन गरिन्छ । दिसामा पाइने कोलिफर्म मिसिएको पानी पिउनाले झाडापखाला सम्बन्धी रोग लाग्ने जोखिम बढ्छ । मानिसमा ई कोलाइ ब्याक्टेरियाको संक्रमण भए–नभएको बिमारीको दिसा प्रयोगशालामा परीक्षणमार्फत यकिन गर्न सकिन्छ ।


सबै ‘एस्चेरेचिया कोलाइ’ले रोग निम्त्याउँदैनन् । केही विशेष प्रकारका जीवाणुको सम्पर्कमा आएपछि खानालाई विषाक्त (फुड पोइजनिङ) बनाउँछन् । दिसाजन्य जीवाणु (हानिकारक कोलिफर्म) पानी वा खाद्यपदार्थ सेवनले झाडापखाला लागेर महामारी फैलन सक्छ । यस्तै रगतमासी (आउँ) हुने, ज्वरो आउने, शरीर थाक्ने, खान मन नलाग्ने जस्ता लक्षण देखिन्छ । पेटका मांसपेशी बाउँडिने, बान्ता आउने, वाकवाकी लाग्ने, रक्तअल्पत्ता हुने, पेट दुख्ने समस्या हुनसक्छ ।


मृगौलाले काम गर्न छाड्नेसम्मका समस्या देखिन सक्छन् । १–२ मिनेटसम्म उमाले वा क्लोरिनजस्ता रासायनिक झोल हाले पानीमा भएका हानिकारक जीवाणु नष्ट हुन्छन् । पानी राख्ने भाँडा पनि सफा र जीवाणुरहित हुनुपर्छ ।


milankharel2000@gmail.com
खरेल धरानस्थित केन्द्रीय प्रविधि क्याम्पसको प्राणीशास्त्र विभागमा पढाउँछन् ।

प्रकाशित : श्रावण २३, २०७५ ०८:१०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT