किताब र विचार

समय रेखा
‘वामपन्थ बीसौं शताब्दीमा अनेकौं अवतार लिंँदै अहिले तेस्रो पथमा छ । आजका केन्द्र–वाम दलहरूसँग सार्थक किसिमले आफूले भनिआएका गरिबको प्रतिनिधित्व गर्ने संगठनात्मक संरचना छ त ?’
अभि सुवेदी

काठमाडौँ — यो लेख एउटा सधैं किताब पढिबस्नेको साधारण कथा हो । किताबहरू पढेका एकाध मेरा अनुभव राख्ने चाहना भएकोले लेखिएको आलेख हो, यो । त्यसो त पढेका किताबहरू अनि विचारहरू अनि त्यो पढ्ने कर्मसँग गाँसिएका अनुभवहरू राखेर लेखहरू लेखिनुका केही अर्थहरू हुन्छन् ।

म अनेकौं थरीका किताब पढ्छु । यो लेखमा भने पढ्नुपरेका केही किताबबारे छलफल राख्न चाहन्छु । म साहित्य, नाट्य र ‘कल्चरल स्टडिज’ विषयको साधक र शिक्षक भएकोले मेरा पढाइका विषयहरू तिनै हुनुपर्ने हो । तर मेरो किताब पढ्ने अनुभवले भन्छ, म अमूक विषयका किताब पढ्दा–पढ्दै अर्को विषयतिर तानिइसकेको हुन्छु । साहित्य पढ्दा समाजशास्त्र र अर्थशास्त्रका विषयले तान्दैनन् भन्ने केही छैन ।

निकै वर्षदेखि मलाई नेपालका राजनीति विषयका किताबले पनि आकर्षित गरेका छन् । यसरी विविध विषयले तानिनु र पढ्नु मलाई साधारण कर्मजस्तो लाग्छ । रमाइला अनुभव छन् । एक पटक एउटा विचार गोष्ठीमा राजनीतिक परिवर्तनपछि उठेका विषयहरूमध्ये सांस्कृतिक र कलात्मक पक्षमाथि आफ्नो पत्र केन्द्रित गरिदिनु भनेका थिए, आयोजकले ।

Yamaha

मैले आफ्ना तर्कहरू राखेपछि एक विद्वानले आश्चर्य भावमा सोधे, ‘तपाईंले कसरी हाम्रो राजनीति विषयको कुरा गर्नुभयो ? तपाईं त साहित्यिक मानिस हो ?’ मैले सधैं मानविकी र सामाजिक शास्त्र विषयहरू जोडेर अन्तरविषयक अथवा ‘इन्टरडिसिप्लिनरी’ पाठ्यहरूका प्रयोग गरौं भनेर विश्वविद्यालयमा जोड गरिआएको यही एकल धारणा हटाउन सकिन्छ कि, पढ्ने विषय अनि प्राज्ञ कर्मका वृत्त फराकिला गर्न सकिएला कि भनेर हो । अहिले विश्वविद्यालयमा इतिहास, राजनीतिशास्त्र, भूगोल आदि विषयमा विद्यार्थी भर्ना हुन नआउने कारण बुझ्न त्यति गाह्रो छैन । एकाध अनुभवहरू राख्न चाहन्छु, यस छोटो लेखमा ।

‘इन्टरडिसिप्लिनरी’ अध्ययनमा प्रेरित गर्ने हामीजस्ता प्राज्ञिक, शिक्षकको मात्रै दायित्व होइन । किताब प्रकाशन गर्ने, किताब बेच्ने, किताबका बहुल किसिम झिकाएर बजारमा ल्याउने अनि तिनमाथि पटक–पटक विमर्श गराउने व्यक्तिहरूले पनि त्यसो गर्न सक्छन् । मेरा एकाध अनुभवहरू राख्न चाहन्छु । गत महिनाभित्र मण्डला बुक प्वाइन्टका माधवलाल महर्जनले त्यस्तै कर्म गरे । यो उनको कुनै नौलो अभ्यास होइन । मेरा कथा छन्, यीसँग जोडिएका ।

तिनले मलाई यी केही साताभित्र दुईवटा किताब पढ्न र आफना विचार राख्न अनुरोध गरे । पहिलो हो, रूपा प्रकाशनको द्वारिका ढुङ्गेल र मदनकुमार दाहालले सम्पादन गरेको ‘नेपाल ए कन्ट्री इन ट्रान्जिसन’ (२०१८), अनि दोस्रो हो, हर्वार्ड युनिभर्सिटी प्रेसले प्रकाशित गरेको स्टेफनी मजको ‘लेफ्टिजम रिइन्भेन्टेड’ (२०१८) भन्ने किताब । मैले तिनमा आफ्नो सोझै चाख नभएको र अहिले मेरो पठन–पाठनको उद्देश्य अर्कै भएकोले टार्न प्रयास गरेंँ । मैले यिनै हप्तामा अखबारमा राजनीतिशास्त्रका एक सबैका गुरु, अनि एक अर्थशास्त्री विद्वानका लेखहरू पढेकोले तिनका नाम भनेँ । तर माधवले आफ्नो पुरानै बानी दोहोर्‍याए । तिनले दुईवटा किताबमाथि मेरा अन्तरविषयक विचार राख्नै जोड दिए । माधवले यसो गरेका मेरा निकै अनुभव छन् ।

माघ १८, २०६३ को दिन यिनले कनकमणि दीक्षितले सम्पादन गरेको प्रधानमन्त्री गिरिजाबाबुको सानो किताब ‘सिम्पल कन्भिक्सन’माथि एउटा होटलमा भएको विमोचनमा बोल्न लगाए । मनपरेको यो सानो किताबमाथि नेपाली विविध विचार र क्षेत्रका मानिस अनि विदेशी राजदूतहरू भेला भएको सभामा बोल्न मलाई रहर भयो । मैले विस्तृत विश्लेषण गरेर गिरिजाबाबुका सरल विश्वासलाई लिएर बोलेंँ ।

यिनै माधवले अगस्त २००४ को पहिलो साता जिम्बाब्वेको हरारेमा हामी दुई जनाले भाग लिएको किताब प्रदर्शनी र सेमिनारमा मलाई ‘मार्भेलस अफ दि अफ्रिकन वल्र्ड’ (२००३) शीर्षकको किताब गजब रहेछ, यो पढेर बोल्नुपर्‍यो भने । उनी किताब चिन्छन् । मैले त्यो अफ्रिकी सांस्कृतिक अध्ययन र सिर्जनशीलताका ठूला किताब चार लाख पच्चीस हजार डलरमा प्रदर्शनीबाट किने अनि केही दिन र रात गरी पढेर सेमिनारमा बोलेंँ । धेरै छलफल भयो, धेरै कुरा बुभेंँm । अनेकौं कथा छन् । टमस पिकेट्टीको ‘एक्काइसौं शताब्दीमा पुँजी’ (२०१४) भन्ने किताब आएपछि माधवले यसरी नै मलाई समातेर अर्थशास्त्री नभएको कारणले नै आफूले बुझेको पिकेटीमाथि

लेख्न लगाए । ‘कान्तिपुर’को मेरो यही स्तम्भमा प्रकाशित गरेंँ । अरू अनेकौं घटना छन् । एकजना प्रकाशक र किताब बिक्रेता मानिस यसरी अन्तरविषयक ज्ञानका छलफल गराउन लागिपर्नु एउटा धेरै ठूलो कुरा हो । यिनले अरूसँग पनि यस्तै प्रयास गरिआएका छन् ।

साउन २५, २०७५ को दिन डिल्लीरमण रेग्मी पुस्तकालयमा विमोचित मोटो पुस्तक ‘नेपाल ए कन्ट्री इन ट्रान्जिसन’ समीक्षा गरेंँ । यो किताब नेपालीहरूले सम्पादन गरेर नेपाली विद्वानहरूका लेखहरूमात्र समावेश गरेर तयार पारिएको छ । मैले थाहा नपाएको तर अनुमान गरेको एउटा विद्वत वर्गको चिन्ता, चेतना र विश्वासको सँगालो छ, यसमा ।

प्रतिभाशाली विद्वानहरूले लेखेका लेख छन् । नेपाली इतिहास र समयलाई हेरिएका यी लेखको भित्री स्पन्दन आलोचनात्मक छ । अहिले संविधान, सरकार र व्यवस्थाले देशलाई गलत दिशातिर लगेका तर्क र उदाहरण छन् । मूल स्पन्दन झन्डै प्रतिरोधी र नकारात्मक भावले प्रभावित छ । यो किताबले नेपालको अहिलेको समय दिशाहीन छ, राजनीतिमा दलीय गलत संस्कार हावी छ र हामी अरूको गहिरो जालोमा परेका छौं भन्ने बुझाउँछ ।

संविधानको संरचना र यसले प्रयोग गरेका सिद्धान्तहरू केही औपनिवेशिक छन् र यो प्रणाली नै भारतमुखी छ भन्ने विचारहरू यत्रतत्र आइरहन्छन् । मैले मानेका विद्वाहरूका लेख छन् । सम्मानले पढेर बोलेंँ । बहुल हिन्दुहरूको भावनालाई कदर गर्दै धर्मनिरपेक्ष भन्ने कुरा हटाउनुपर्छ भन्ने निष्कर्ष छन्, कतै । केही समयलाई भए पनि यो बेथिति ठिक गर्न सैनिकलाई शासन दिने भनिएको छ, कतै । फेरि तुरुन्तै त्यही लेखले भन्छ, होइन यसो गर्नु ठिक छैन, विदेशीको धन र सहायता लिने सैनिक अरूको कब्जामा पर्छन् । राजा गएका ठाउँमा मानिसहरू निकै भिड हुने गरेको देखिएको छ, जसलाई शक्तिको रूपमा बुझ्न सक्नुपर्छ । त्यसमा मैले आफ्नोउही साहित्यिक शैलीमा भनेँ, ‘त्यसो त म गएका ठाउँमा पनि विद्यार्थी र अरूहरूका निकै ठूला भिड जम्मा हुने गरेका छन्, त्यो के हो, बुझ्नुपर्छ ।’

कुनै विद्वान लेख्छन्, भारतले सीमा बन्द गरोस्, आफ्ना कामदार लैजाओस्, हामी खाडीतिर काम गर्ने नेपाली ल्याएर काम चलाउँछौं । सुरक्षाको बहानामा हामीमाथि किचकिच बन्द गरोस् । भ्रष्टाचार, सुरक्षा अनि आर्थिक विषयमाथि राम्रा लेखहरू छन् । शीर्षकमा ‘ट्रउमा’ अथवा अभिघात भनिए पनि लेखमा त्यसको केही उल्लेख नभएको तर माओवादीका केही कामको प्रशंसा गरिएका लेख पनि छन् । लामो लेखमा मात्रै सबै राख्न सकिन्छ ।

बंगलादेशका भूमिका लेखक इम्तिआज अहमद नामका प्राध्यापकले सोधेका छन्– ‘होइन, तिमीहरूजस्तो मौखिक परम्परा, ‘ओरल’, भएका मानिसलाई लिखित संविधान किन चाहिएको हो ? लिखित संविधान त उपनिवेशवादी पश्चिमी धारणा हो ।’ मैले प्रश्न गरेंँ, नेपाली विद्वानहरूको बीचमा रहेका यी विचारहरू किन बाहिर छलफलमा आउँदैनन् त ? के यो अन्तरमुखी एलिटको इतिहास हेर्ने राष्ट्रवादी पद्धतिमात्रै त होइन ? अहिलेको सरकारी दलको राष्ट्रवादसँग यी विचार कहाँ समान र कहाँ फरक छन् त ?

‘वामवादको पुनर्आविष्कार’ भन्ने स्टेफनी मजको किताब नेपालमा वामपन्थको बहसमा ल्याइनु एउटा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण प्राज्ञिक प्रयोग हुन्छ । यिनका विचारहरूसँग सहमत हुनु र नहुनु मै बहसको महत्त्व छ । मज वामवादको पटक–पटक आविष्कार हुँदै गएको छ भन्ने तर्कको आधार भाष्यलाई मान्छिन् ।

भन्छिन्, ‘प्रतिनिधिमूलक राजनीतिको माध्यम भाषा हो, तर जसको प्रतिनिधित्व गरिएको छ, तिनीहरूले यो भाष्यको उत्पादनलाई नियन्त्रण गर्दैनन् ।’ नेपालको सन्दर्भमा यो धेरै चाखलाग्दो विषय हो, जहाँ राजनीतिको भाषा र राजनीतिले सम्बोधन गरेका हामी जीवात्हरूको बीचको दूरी फराकिलो हुँदै गएको छ । अर्को अर्थमा पनि यो किताबले उठाएको कुरा हामीलाई चाखलाग्दो हुनसक्छ ।

नेपालको सबभन्दा ठूलो चेतनाको उपलब्धि वाम चेतना अवश्य हो, जसलाई बुझ्नेमा बीपी कोइरालादेखि लिएर आजका कतिपय कमिनिष्ट नेता पर्छन् । तर मजले भनेजस्तो हाम्रो वामपन्थ अहिले कुन धारमा छ त ? युट्युबको एउटा अन्तर्वार्तामा लेखक खगेन्द्र संग्रौलाले भर्खरै भने, नेपालमा वामपन्थलाई कमिनिष्टको अर्थमा मात्रै लिइन्छ, त्यो भ्रम हो ।

मजको यो ढड्डु किताबको सार पनि त्यही हो । ती भन्छिन्, वामपन्थ बीसौं शताब्दीमा अनेकौं अवतार लिँंदै अहिले तेस्रो पथमा छ । मज सोध्छिन्, ‘आजका केन्द्र–वाम दलहरूसँग सार्थक किसिमले आफूले भनिआएका गरिबको प्रतिनिधित्व गर्ने संगठनात्मक संरचना छ त ? के यिनले प्रगतिशील नीति र राजनीतिक पहिचान बनाउन सक्छन् त (४२) ?’

वितरक, विश्लेषक र पाठकको बीचमा बग्ने किताबमात्र पूर्ण हुन्छ ।

प्रकाशित : भाद्र ९, २०७५ ०८:१३
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

मनुजबाबु, कोलाहल र शान्ति

समय रेखा
भयावह लाग्ने कलाहरूको पछिल्तिर मनुजबाबुको यथार्थ मानवको चरित्र बुझ्ने जुन सामथ्र्य थियो, त्यो काव्यिक थियो ।
अभि सुवेदी

काठमाडौँ — बौद्ध गुम्बाको नजिकै गान्धीको सावरमती आश्रमजस्तो एकजना गृहस्थीको थलो छ । परिवार बस्ने सानो घर, एकाध साना टहरा अनि एउटा घर सदृश नेपाली शैलीको माटोका भित्ता र परिवेश भएको उपघर छ । त्यो कलाकार मनुजबाबु मिश्रको थलो हो ।

यसलाई उनले ‘हर्मिताज’ भन्ने नाम दिए, जसलाई ध्यान गरेर बस्ने, अलिकता जगतबाट अलग वा रिट्रिट भएर बस्ने थलोका रूपमा बुझिन्छ । यो थलोमा उनले आफूले बुझेको र देखेको अनि आउने युगको रचना गरे । ती रचना पेन्टिङ र रेखाचित्र हुन् । ती शान्त मानिसको विषय आँधी थियो । ती प्राय: मौन मानिसले आफ्नो वरिपरि कोलाहलको रचना गरे । रकेटहरू आकाशमा उडिरहेका छन् ।

विशाल आकारका नाग र अजिङ्गरहरू भयानक रूप लिएर उठ्छन् । पहिलो दृष्टिमै सर्पदंश र भेदनकारी बम बोकेका रकेटहरू, तोप र भालाबाट प्रताडित मानवका अभिघात तिनका विषय हुन् भन्ने बुझिन्छ । ती पेन्टिङमा प्रयोग भएका हरित, पहेँलो, रातो, कालो र श्वेत रंगका अनौठा मिश्रणले जीवन र जगतले भोगेका प्रताडनाको चित्रण गर्छन् । ती आफूलाई त्यो भयानक जीवनभन्दा ठूलो विषयमा पात्र बनाएर बिना कुनै संकोच लिएर जान्छन् ।

कलामा उतारिएको विभीषिका र कलाकारको जीवनको अनुभव एकै होइनन् भन्ने मान्यतालाई मनुजबाबुले मानेनन् । कलाकारको शिर छेडेर उतापटि रकेट गएको छ । ती कलाकार जगतमा छन् र ती अरूले जस्तै जीवन भोग्छन् । यसरी मनुजबाबुले आफूलाई यो कोलाहललाई आफ्नो जीवनको लय बनाएका थिए । यो कोलाहल र यसभित्र उनले भेटेका महान शान्त क्षणहरू २३ साउन २०७५ को उनको अन्तिम यात्रामा उनीसँगै गएनन् । ती हर्मिताज र जगतमा यत्रतत्र व्याप्त छन् । उनको मुहारका आत्मचित्रहरूमा छन् ।

मनुजबाबुलाई बुझ्न उनका पेन्टिङको विभीषिकाको सोझो अर्थबाट सकिँंदैन । तिनको शिक्षाको परिवेश पनि हेर्नुपर्छ । समीक्षक संगीता थापा ‘ड्रइङ्गस अफ मनुजबाबु मिश्र (२००९)’ किताबमा मनुजको शिक्षाको थलो, गुरु अनि कलाकारको प्रभाव पनि हेर्नुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छिन् । पूर्व–पाकिस्तानको ढाकामा सन् १९६३–१९६९ सम्म तिनले पाएको शिक्षाको मनुजबाबुमाथि ठूलो प्रभाव छ ।

बंगालको अनिकालको चित्र र साहित्यमा सम्झिइने स्मृति, त्यहाँको दैन्य, गरिबी र तिनले देखेका मानिसको दुरावस्थाले तिनलाई प्रभाव पारेको देखिन्छ । भारतका गणेश पैन भन्ने कलाकारका कलामा चित्रित मानिसका भत्केका आकारहरू र शैलीको अनि यिनका गुरु जैनुल आवेदिन (१९१८–१९७६) को नव–बङ्गाल यथार्थवादको मनुजबाबु मिश्रलाई प्रभाव थियो भन्छिन्, संगीता थापा ।

तर आश्चर्यको कुरा म बंगलादेश बनेपछिको एक दशकपछिका वर्षमा त्यहाँ जाँदा त्यो दैन्यमा अर्को स्मृति हावी थियो । त्यो मुक्ति संग्रामको बेलाको भयावह नरहत्या र विस्थापित मानिसहरूका कथाले बनेको अवस्था थियो । त्यहाँका कलामा मनुजबाबुका कलामा जस्तै विषय, शैली अनि रङ्ग अभिव्यञ्जनाको प्रयोग देखेर म चकित परेको थिएँ । मनुजको समयका केही वयस्क शिक्षक कलाकार पनि भेटेंँ । मलाई त्यहाँ लाने ढाका विश्वविद्यालयका कला समीक्षक अंग्रेजीका प्राध्यापक मन्जरुल इस्लाम र कैसर हकले यो शैली र पद्धतिको व्याख्या गरेपछि मैले मनुजबाबुको शैली बुझ्ने निकै आधार भेटेको थिएँ ।

मनुजबाबुका विभीषिका बुझाउने पेन्टिङहरू कला हुन्, रचना हुन् । आफ्ना पेन्टिङको कोलाहलमा पसेर कलाकार नै हताहत भएको चित्रण गरे पनि ती अलग छन्, जसरी पिकासो जर्मनका बमहरूले ध्वस्त गरेको स्पेनी सहर गुएर्निकाको विभीषिकाको पेन्टिङ बनाए पनि त्यसबाट अलग थिए, जसरी सोह्रौं शताब्दीका इटालीका कलाकार काराभाज्जियो आफ्ना हिंसात्मक पेन्टिङबाट अलग थिए, जसरी लैनसिंह वाङ्देल आफूले पिकासोको प्रभावमा बनएका नील रङ्गका दुखियाहरूबाट अलग थिए ।

उन्नाइसौं शताब्दीका स्पेनेली चित्रकार फ्रान्सिस गोयाका पेन्टिङहरू मानिसका भयानक चरित्र र भञ्जनका चित्र दिन्छन् । बेलायती पेन्टर फ्रान्सिस बेकनका पेन्टिङ आधुनिक शैलीमा त्यस्तै भयानक हुन्छन् । धेरै उदाहरण छन् । तर मनुजबाबुको कलासँग मिल्ने नेपाली कलाकृति कमै भेटिन्छन् । एकदिन मनुजबाबु उनको घरको बरन्डामा पेन्टिङ गर्दै थिए । म हेरेर बसेको थिएँ । नील रङ्गी विद्रुप आकारहरू आउँदै थिए ।

त्यही बेलाको शान्त परिवेश भएको बौद्धको अलिक परबाट लाखे नाचको आवाज आउँदै थियो । मनुजबाबुले अकस्मात् भने, ‘अभि, थाहा छ ? यो लाखे नाचको मुखुन्डो र नाचबाट केटाकेटी तर्सिन्छन्, म त जानदिन्न ।’ लाखे नाचको दोहोरिने जात्राको शून्य मुखुन्डोभन्दा धेरै प्रभावकारी भयानक चित्र बनाउँदै थिए, ती । मलाई त्यस दिन लाग्यो, यी मानिसको हल्ला र विभीषिकाको पछिल्तिर एउटा भयानक निरपेक्ष शान्ति छ । एउटा बुद्धले देखेको शान्तिको क्षण छ । भयानक चित्रको पछिल्तिर यी त्यही शान्तिको रचना गर्दैछन् र गर्दैछन्, यो युद्ध र पारमाणविक मिसाइलहरू उडेको जगत् पछिल्तिर मानिसको मुक्तिको रचना ।

मनुजबाबु वयमा मभन्दा निकै जेठा भए पनि हाम्रो साहित्यिक, सांस्कृतिक चलनमा प्रयोग हुने शब्द ‘दाइ’ले मैले उनलाई कहिल्यै सम्बोधन गरिन । यो उनको हर्मिताज मैले एक्लै र केही मन मिल्ने मित्रहरूसहित धेरैपटक गएको र लामो समय बसेर, उनको कर्म हेरेर, अनि उनका विचारहरू सुनेर फर्केको थलो हो । कलाकारहरूले बसेर काम गरेका थलोहरू हेर्नु एउटा आपैंmभित्र मुक्तिबोध गर्नु र आपैंmलाई खोज्नु जस्तै हो ।

मैले यसरी कलाकार भएकै बेला तिनका कर्मस्थलमा गएर संवाद गरेका र हेरेका ठाउँहरू छन् । लैनसिंह वाङ्देलको माथिल्लो तलाको काम गर्ने थलो, बालकृष्ण समको बैठकबाट पसेपछिको पहिलो पेन्टिङ गर्ने कक्ष, अमर चित्रकारको घरको सहज परिवेशमा यसै बनेको कर्मशाला, उत्तम नेपालीको सर्वत्र चित्रले भरिएको काम गर्ने थलो, किरण मानन्धरको स्वयम्भू मुनिको आटेलियर भन्ने सानो कर्मथलो अनि उनको ताहाचलको घाम–छाया मिलाएको र पहराको गुफाजस्तो काम गर्ने कोठाहरू मेरा स्मृतिमा रङ्गरेखा, क्यानभासका आकार र तिनका तरङ्ग बोकेर अहिले पनि आउँछन् ।

ती थलोमा निकै पटक गएपछि एउटा तिनको छाप बस्छ । कलाकारले काम गर्ने थलो भनेको तिनले जीवनसँग कसरी संवाद गरे, मिलन र झगडा गरे, ती सबैको दृष्टिगोचर अस्थिर रूप र रङ्गले बनेको नाट्य मञ्च नै हो । तिनका खुसी र सङ्कट देखिन्छन्, तिनमा । मैले पश्चिमी र जापानी कलाकारका थलोहरू अनेकौं देखेंँ । तर फ्रान्सको मार्सेमा सेजानले समाजले तल्लो वर्गकी भनेकी महिलालाई लिएर एकान्तमा आश्रम गरेपछि पेन्टिङ गरेर जीवन चलाएको लेस्ताक भन्ने घर र थलोको सम्झना हुन्छ । तिनले मनुजबाबुले जस्तै समाजसँग विमति राखेर, अर्कै आत्मविश्वासले रचना गरेको थलो थियो त्यो । हर्मिताज थियो, त्यो उनको ।

मनुजबाबु मिश्रसँग मेरो साहित्यिक सम्बन्ध पनि थियो । तिनी एक निबन्धकार थिए । उनका निबन्ध ज्ञान र विज्ञानको बौद्धिक विषयको छलफल गर्छन् । उनी एक प्राज्ञिक र शिक्षक थिए, जसले कला इतिहासको किताब लेखेका छन् । उनले लेखेको ‘हर्मिताज : अढाई दशक गुफामा’ मैले भेटेको छैन । तिनले कथा र उपन्यास पनि लेखे, तर तिनले आफूलाई कलाकार मात्र ठान्थे । यथार्थमा मनुजबाबु मिश्रको चेतना एक कलाकारको थियो ।

तर हामी उनको नजिकका मानिसहरूले उनको अर्को आयाम पनि देख्यौं । मनुज २०४७ को राजनीतिक परिवर्तनपछि अत्यन्त निराश भए । यतिसम्म कि उनी आफ्नो आमजीवनमा हुने सहभागिता नै छिन्न गरेर रिट्रिटमा बसे । उनले मलाई भनेका थिए, ‘जर्मनबाट एकजना मित्रले उनलाई एउटा किताब पठाइदिएको छ ।’ त्यो उनको भनाइमा अलिक उग्रधारणाले लेखिएको थियो । मैले मनुजबाबुको यो पक्षलाई खासै महत्त्व दिइन, किनकि एकजना कलाकारका उद्वेलन र भावनाको अर्थ उनको कला व्याख्या गर्ने दर्शन र शैलीसँग सम्बन्ध राख्छ, राजनीतिसँग राख्तैन । मनुजबाबु र मेरा साझा चाखका कुरा अनेकौं थिए ।

कलाको व्याख्या, आधुनिक मानवको अवस्था, उनले मुहारचित्र बनाउँदा पाएका अनुभव र आविष्कारहरू, उनका पुत्र मेरा विद्यार्थी रवीन्द्र मिश्रले बीबीसी नेपाली सेवामा अत्यन्त सफलतापूर्वक गरेका काम, हाम्रा साझा विषय र चाखका विषय थिए ।

मनुजबाबुका कलाको चरित्रबारे छलफल गर्ने यहाँ ठाउँ छैन । तर भयावह लाग्ने कलाहरूको पछिल्तिर उनको यथार्थ मानवको चरित्र बुझ्ने जुन सामथ्र्य थियो, त्यो काव्यिक थियो । एक दिन उनले रेखा–रचनाले मेरो मुहारचित्र बनाउन चाहे, उनको घरमा । म बसेंँ । उनले केही पटक बनाएपछि चित्त नबुझेर अर्को बनाए । मैले सोधेंँ, ‘किन, के मिलेन ?’ उनले भने, ‘एकजना मानिस, त्यसमा पनि एकजना साहित्यिकको मुहारचित्र एउटा गति हो, जहाँ अनुहारमात्र होइन, बाहिर जगत पनि हुन्छ ।’ ‘ड्रइङ्गस अफ मनुजबाबु मिश्र’मा उनले समावेश गरेको त्यो मेरो चित्रमा प्रतिविम्बित जगत मेरानिम्ति एक अर्थ खुल्न बाँकी कविता हो । पशुपतिमा उनको अन्तिम दर्शन गरेर म भाषा र रङ्गको द्वन्द्व बोकेर फर्कें ।

प्रकाशित : श्रावण २६, २०७५ ०७:५४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT