मैले भोगेको त्यो समय

हामीले भोगेको र बेहोरेको त्यो समय र हाम्रा छोराछोरी, नातिनातिनी हुर्कंदाको यो समयमा व्यवहारमै आएका परिवर्तन देखेर अहिले अचम्म लाग्छ । कत्रो परिवर्तन ८/९ दशकमा ?
भैरव रिसाल

काठमाडौँ — रोग झाडाबान्ता उपचार आर्यघाट !मेरी आमालाई झाडाबान्ता लागेछ । उहाँलाई अस्पताल होइन, पशुपति आर्यघाट लगिएछ । त्यसरी अस्पताल नलगी आर्यघाट लैजाने निर्णय मेरा बाको सहमतिमा भएछ । बाको सहमति लिने कठोर त्यो निर्णयमा गाउँका बाभन्दा जेठाबाठा जान्ने–सुन्ने बाले पनि मान्ने बुजु्रकहरूको परामर्श प्रमुख कारण हो ।

मेरी आमालाई झाडाबान्ता लागेछ । उहाँलाई अस्पताल होइन, पशुपति आर्यघाट लगिएछ । त्यसरी अस्पताल नलगी आर्यघाट लैजाने निर्णय मेरा बाको सहमतिमा भएछ । बाको सहमति लिने कठोर त्यो निर्णयमा गाउँका बाभन्दा जेठाबाठा जान्ने–सुन्ने बाले पनि मान्ने बुजु्रकहरूको परामर्श प्रमुख कारण हो । यो कुरो हो आजभन्दा ८७ वर्ष अघिको या १९८७ असारको । मेरी आमा त्यहीं आर्यघाटमा बित्नु भएछ । म टुहुरो भएँ, ३ वर्षको उमेरमै ।

बा विधुर हुनुभो, ४४ वर्षको उमेरमा । मेरो एउटा भाइ थियो रे एक वर्षको । ऊ पनि बितेछ, म थाहा पाउन्न । त्यो युगमा झाडापखालाका बिरामीलाई पानीको थोपो पनि खान नदिने चलन रहेछ । पानी खान दियो भने त्यो पानीले झन् बढी दिसा र बमन हुन्छ भन्ने मान्यता रहेछ । कहाँको झाडाबान्ता–दिसा बमन, कहाँ पानीको थोपो पनि खान नदिने । बिरामीले आफ्नै बलमा पानी खाला भनी पानीका भाँडा लुकाइदिने गर्थे रे । त्यतिबेलाको काठमाडौं खाल्डोको गुन्डु तिथलीको स्वास्थ्य स्थितिको शब्द चित्र हो, यो ।

Yamaha

त्यतिबेला मेरी आमालाई आर्यघाट नलगी अस्पताल लगेको भए उहाँ बाँच्नुहुन्थ्यो, पक्कै । । म टुहुरो हुने थिइन, मेरो वा विधुर हुनु पर्दैनथ्यो । सायद मेरो भाइ पनि अकालमै मर्दैनथ्यो । मेरी आमा पनि २५ वर्षकै कलिलो उमेरमा मर्नु हुन्नथ्यो । अहिले म भन्ने गर्छु, झाडाबान्ता वा हैजा लाग्दा अस्पताल होइन, पशुपति आर्यघाट लगेर बिरामीलाई कालको मुखमा हाल्ने जमानामा जन्मिएको हुँ म । बिरामीलाई उपचार गरेर बचाउने कुरातर्फ होइन, मरेपछि स्वर्ग पठाउन आर्यघाट लगिँदो रहेछ, म हुर्कने बढ्ने समयताका । मेरी आमासँग बिहे गर्नु अघि पनि बाको बिहे भएको रहेछ । उहाँ पनि माइती फर्पिङ पर रामचे भन्ने ठाउँ माइतीमै झाडाबान्ताले बित्नुभएको रे । त्यो बेला न विश्व स्वास्थ्य संगठन थियो, नत थियो, जीवनजल वा नुन–चिनी–पानी खुवाउने चेतना नै ।

अघिल्लो युगको शौचालयको कथा
स्वस्थ शौचालय त के शौचालनको अवधारणासमेत थिएन । पानीको खाँचो टार्न ठाउँ–ठाउँमा ढुङ्गेधारा हुन्थे भने गुजमुज्ज बस्ती भएका ठाउँ जहाँ ढुङ्गेधारा हुँदैनथे, त्यस्ता ठाउँमा गहिरा इनार खनिएका हुन्थे । महाराजगन्ज, भाटभटेनी, डिल्लीबजार, सिंहदरबार आदि ठाउँमा त कुलो नै पानीको मुख्य स्रोत हुन्थ्यो । त्यो कुलोको पानीले घट्ट चल्थ्यो, जहाँ गहुँ, मकै, कोदो कुटिन्थ्यो, तोरी पेलिन्थ्यो । मास जस्ता दाल जातिका वस्तु घर–घरमा जाँतोमा पिँधिन्थ्यो । सहरका मुख्य–मुख्य ठाउँमा सार्वजनिक पाइखाना हुन्थे ।

जहाँको दिसा एकथरीले चार पाथी जाने टिनमा नोलले बेकेर काठमाडौंकै तरकारी–काउली, रायोको साग, प्युठाने मुला, गान्टेमुला आदिमा हाल्थे । सो मलमूत्र हालेको तरकारी स्तरीय र स्वादिला हुन्थे । काठमाडौंका केही हुनेखानेहरूको भने आफ्नै बगंैचा वा करेसाबारीको खास–खास ठाउँमा चर्पी हुन्थ्यो, जहाँ टिन राखिएको हुन्थ्यो । मान्छेहरू त्यही टिनमा दिसा गर्थे । टिन भरिन लागेपछि त्यो लगेर माथि भनेझैं किसानको तरकारी बालीमा मलको रूपमा प्रयोग गराउँथे ।

मलमूत्र लैजानेले घरबेटीबाट प्रत्येकपल्ट १ रुपैयाँ र तरकारी किसानले प्रतिटिन १ रुपैयाँ ५० पैसा तिर्थे । त्यस्तो मलले तरकारी यस्तो सप्रन्थ्यो कि एउटा रायोको डुकुले ८/१० जनालाई तरकारी पुग्थ्यो । त्यसो त त्यो जमानामा तरकारी कम खाने गरिन्थ्यो । प्युठाने मुला पनि पिडौँलाजत्रा यामानका हुन्थे । काउली पनि डेड, दुई, अढाई धार्नीसम्मका पनि हुन्थे । तर होशियारीसँग केलाइएन भने मानव विष्टा पेटमा पर्ने सम्भावना रहन्थ्यो । खोला किनारतिर घर हुने वा डेरा गरी बस्नेहरू टुकुचा, धोबीखोला, विष्णुमती किनारतिर मलमूत्र विसर्जन गर्थे, खुला शौचालय । कतै–कतै त सुँगुर पालिएका हुन्थे ।
मान्छेले दिसा गर्दागर्दै सुँगुर दिसा खान हुँ गरेर आउने । यो हो, शौचालयको विगत ।

कलधाराको इतिहास
जङ्गबहादुरले ३० वर्ष राज्य गर्दा पनि काठमाडौंमा खानेपानीका धारा–कलधारा राख्न सकेनन् वा मन गरेनन् वा त्यो अवधारणा नै आएन । त्यसपछि बमबहादुर र रणोद्दिपसिंहको पालामा पनि कलधाराको धारणा आएन । वीरशमशेर श्री ३ महाराज भएपछि उनको ध्यान कलधारा स्थापनातर्फ गयो र वीरधारा नाममा धारा राखियो । जबकि त्यस्ता धारामा २४ सै घन्टा पानी आउँथ्यो । टोल–टोलका ठाउँ–ठाउँमा सार्वजनिक धारामात्र जडान गरिएका थिए । निजी धारा राजपरिवार बाहेक नगण्य पहुँचवाला व्यक्तिले मात्र पाएका थिए । वीरशमशेरको १५ वर्षे राज्यकालमा वीर अस्पताल पनि बन्यो । तर वीरशमशेरको पालामा पनि स्वस्थ शौचालयको अवधारणा आएन ।

सुखा शौचालय आजको चुनौती
सुलभ शौचालय पद्धति छ, अर्को । जम्मा १ लिटर पानीले फ्लस हुन्छ । प्यानमा वाटर सिल (पानीको ताल्चा) हुन्छ, जसको कारण दुर्गन्ध आउँदैन । यो सुलभ शौचालय अभियान इष्ट कन्सल्ट संस्थाको नाफारहित कार्यक्रम हो । यो काममा मैले आफ्नै गाउँ दधिकोटका अतिरिक्त मध्यपुर थिमी, लुभु, कीर्तिपुरमा चलाएँ । जसको नेतृत्व उक्त कन्सल्टका पीसी जोशीले गर्थे । यसका बाछिटा इलामको जस्वीरे, धादिङको नीलकण्ठ गाउँसम्म पनि पुर्‍याइयो ।

यो शौचालय सस्तो भइकन पनि गन्ध नआउने र किटाणुरहित हुने विशेषता हुन् । पौल पानी नभएको आजको तातो बढ्ने युगमा किटाणु र गन्धरहित सुरक्षा शौचालय पद्धतिको आविष्कार गर्नु युगको माग हो । विज्ञ, विशेषज्ञहरूका लागि यो एउटा हाँक पनि हो । म भन्ने गर्छु– ‘लभ’ गर्नु अघि त्यो केटोको घरमा सुरक्षित शौचालय छ/छैन, त्यो बुझ्ने, यदि छैन भने ‘लभ’ नै फिर्ता गर्ने परामर्श दिने गर्छु ।

म केटाकेटी हुँदाको आचरण
म केटाकेटी छँदा पानीको कम प्रयोग हुन्थ्यो । पानी पौल थिएन, मेरो गाउँमा । पानी प्रशस्त नभएपछि पानीको मूल जोगाउनेतिर सम्पूर्ण ध्यान जानुपर्ने । तर ध्यान जाँदैनथ्यो । राणा शासनमा पनि पानीको स्रोत–मूल–संरक्षण गर्ने व्यवस्था बलियो थियो । पानीको मूल वरपरका रुख निजी भए पनि काट्न निषेध गरिएको थियो । पानी शुद्ध पार्ने प्रक्रिया, विधि र साधन प्रयोग गरिन्नथ्यो । खाने पानी र अरु पानी पनि छोपेर राख्न भनिन्नथ्यो । पानी तताउने कुरामा झारा तिर्नेजस्तो गरिन्थ्यो, व्यवहारमा ।

म सानो छँदा शौचालयको अवधारणा आएकै थिएन । मलमूत्र त्याग्ने ठाउँ भनेकै सार्वजनिक बाटो हुन्थ्यो, मुख्यत: बर्खामा । तराईतिर त साँझ पर्नलागेपछि टोल–टोलका महिला जम्मा भएर गाउँ नजिकैको बाटोमा लाइन लागेर निवृत्त हुने गर्थे । दृश्य यस्तोसम्म हुन्थ्यो, कुनै पुरुष त्यो बाटो आइरहेको भए अर्कै दिशातिर आँखा लगाएर ती महिला कहिले उठ्ने हुन् भनी प्रतीक्षा गर्नुपर्ने । बिफर र हैजाको महामारी आउँथ्यो । मान्छे स्वाहा हुन्थे । यद्यपि बिफर नआओस् भनी खोपाउने, शीतलाको पूजा गर्ने परम्परा पनि थियो । तर पनि केही वर्षमा महामारीका रूपमा आउँथे यी ।

अर्को त्यस्तै दादुरा रोग हुन्थ्यो भने तेस्रो छाला सम्बन्धी रोग ठेउला हुन्थ्यो । हामीलाई हाम्रा अभिभावकहरू यी तीनथरी रोगलाई सरुवा रोग भन्थे । बिरामीको नजिक नजान भन्थे । पिसाब गरेपछि हात धुन पनि नपर्ने तर दिसा गरेपछि भने हात पनि धुनुपथ्र्यो । साबुन दुर्लभ वस्तुमा पथ्र्यो । त्यसैले हामी माटो लगाएर हात धुन्थ्यौं । पानी फारो गर्नुपर्ने हँुदा माटो लगाएर हात धुने भनेको सफाइभन्दा पनि विधि पुर्‍याउने मात्र काम हुन्थ्यो । पिसाब गर्दा जनै कानमा बेर्न नपर्ने, तर दिसा गर्दा भने कानमा जनै नबेरी नहुने । पानीले कुल्ला गरेपछि मात्र जनै कानबाट झिक्न हुने आचरण बनेको थियो । रजस्वला भएका महिलालाई कथं छोइयो भने नुहाउनैपर्ने जतिबेला भए पनि र जनै फेर्नुपर्ने जाडो–गर्मी जस्तो ऋतु भए पनि ।

दाँत सिठुवाले माझिन्थ्यो
एउटा पँधेरो, २१ परिवार पानीले सधैं हाहाकार । हाम्रा बाले एउटा पँधेरो बनाउनुभो । त्यो पँधेरो कहिल्यै नसुकोस् भनी मलाई एउटा बोकोसहित फूलचोकी पठाउनुभो । साथी थिए, गाउँकै पाका दिलबहादुर विष्ट (पहले) । फूलचोकी वन निकै घना, हिंस्रक जनावर हुने । हामीले बलि दिन लगेको बोको कराइरहने । मलाई कता बोकाको आवाज सुनेर चितुवा, बाघजस्ता मांसाहारी जनावरले झम्टने त होइन ? भन्ने चिन्ता ।

फूलचोकीमा बोकोको बलि दियौं (काट्यौं) पँधेरोमा हाल्न कुण्डको जल पानी ल्यायौं, एउटा सानो सिसीमा । त्यो जल पँधेरोमा हाल्यौं । त्यो पँधेरोले २५/३० परिवारलाई झन्डै ४० वर्ष धान्यो । एउटा घरमा प्राय: दुई गाग्रा, एउटा गाग्री हुन्थे । म हुर्केको युगमा एउटा घरपरिवारले ३०/३५ लिटर पानी लग्थ्यो, पँधेराबाट । मेरो बा १ लिटर पानीले नुहाउनुहुन्थ्यो, घरमै । अचेल जस्तो बाक्लो रुमालले जीउ पुछ्ने चलन थिएन । एउटा पातलो मैलो कपडाले जीउ पुछेको जस्तो गर्नुहुन्थ्यो । हामी केटाकेटीका लागि रुमाल भनेकै आफूले लगाइरहेको दौराको फेर हो । मुख धुन्थ्यौं र दौराको फेरले पुछ्थ्यौं । दाँत माझ्ने बु्रस–मञ्जनको नाम पनि सुनेको थिएन । हाम्रो बा तमाखु, चुरोट, सुपारी खानुहुन्थ्यो । त्यतिबेला तमाखु खाने गरिन्थ्यो । त्यही तमाखुको सिठुवा, गोल र खरानीले पनि दाँत माझिन्थ्यो ।

मञ्जन खाएपछि खाएछन् भकुराइ
दाँत माझ्ने मञ्जनको कुरा गर्दा डा. नोबलकिशोर राईको कान्तिपुर दैनिकको आइतबारे कोपिला प्रकाशनमा ‘म सानो छँदा’ शीर्षकमा मैले पढेको थिएँ, केही वर्ष अघि । उनका दाजु भारततिर हो वा युरोपतिर गई फर्केका रहेछन् । दाँत बु्रस र मञ्जनले माझ्दा रहेछन् । दाजुले त्यसरी शानसँग दाँत माझेको देखेर नोबल र उनका भाइ निकै लोभिएछन् । पहाडको घर दाँत सफा गरिसकी बु्रस र मञ्जन पालीमा घुसारेर काममा गए लाहुरे दाजु ।

दुई भाइ मिलेर डोकोमा चडी मञ्जन र बु्रस झिकेर दाँत माझ्न थालेछन् । मञ्जन मुखमा हाल्दा स्वादिलो लागेछ । दाँत नमाझी दुई भाइले सबै मञ्जन खाएछन् । दाजु आएपछि त्यो थाहा पाएर दुवै भाइलाई ढुटो हुनेगरी भकुरेछन् । नेपाल सरकारको राजदूत हुने प्रोफेसर डाक्टरको समेत बाल्य जीवन कस्तो थियो, नेपालको । चन्द्रग्रहण लाग्दा पुस, माघको ठन्डीमा वागमतीमा ग्रहण स्पर्श, मध्य र अन्त्य हुँदा नुहाउनैपर्ने । त्यो बेहोरेको छु, मैले ।

दालभात खान बाहुनका छोराले व्रतबन्ध गरेपछि धोती लगाउनैपर्ने । अझ दहीच्युरा मुछेर खान पनि धोती लगाउनैपर्ने । नत्र दहीच्युरा मुछेर खान हुँदैनथ्यो । हामीले भोगेको र बेहोरेको त्यो समय र हाम्रा छोराछोरी, नातिनातिनी हुर्कंदाको यो समयमा व्यवहारमै आएका परिवर्तन देखेर अहिले अचम्म लाग्छ । कत्रो परिवर्तन ८/९ दशकमा ?

प्रकाशित : भाद्र ९, २०७५ ०८:१३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

किताब र विचार

समय रेखा
‘वामपन्थ बीसौं शताब्दीमा अनेकौं अवतार लिंँदै अहिले तेस्रो पथमा छ । आजका केन्द्र–वाम दलहरूसँग सार्थक किसिमले आफूले भनिआएका गरिबको प्रतिनिधित्व गर्ने संगठनात्मक संरचना छ त ?’
अभि सुवेदी

काठमाडौँ — यो लेख एउटा सधैं किताब पढिबस्नेको साधारण कथा हो । किताबहरू पढेका एकाध मेरा अनुभव राख्ने चाहना भएकोले लेखिएको आलेख हो, यो । त्यसो त पढेका किताबहरू अनि विचारहरू अनि त्यो पढ्ने कर्मसँग गाँसिएका अनुभवहरू राखेर लेखहरू लेखिनुका केही अर्थहरू हुन्छन् ।

म अनेकौं थरीका किताब पढ्छु । यो लेखमा भने पढ्नुपरेका केही किताबबारे छलफल राख्न चाहन्छु । म साहित्य, नाट्य र ‘कल्चरल स्टडिज’ विषयको साधक र शिक्षक भएकोले मेरा पढाइका विषयहरू तिनै हुनुपर्ने हो । तर मेरो किताब पढ्ने अनुभवले भन्छ, म अमूक विषयका किताब पढ्दा–पढ्दै अर्को विषयतिर तानिइसकेको हुन्छु । साहित्य पढ्दा समाजशास्त्र र अर्थशास्त्रका विषयले तान्दैनन् भन्ने केही छैन ।

निकै वर्षदेखि मलाई नेपालका राजनीति विषयका किताबले पनि आकर्षित गरेका छन् । यसरी विविध विषयले तानिनु र पढ्नु मलाई साधारण कर्मजस्तो लाग्छ । रमाइला अनुभव छन् । एक पटक एउटा विचार गोष्ठीमा राजनीतिक परिवर्तनपछि उठेका विषयहरूमध्ये सांस्कृतिक र कलात्मक पक्षमाथि आफ्नो पत्र केन्द्रित गरिदिनु भनेका थिए, आयोजकले ।

मैले आफ्ना तर्कहरू राखेपछि एक विद्वानले आश्चर्य भावमा सोधे, ‘तपाईंले कसरी हाम्रो राजनीति विषयको कुरा गर्नुभयो ? तपाईं त साहित्यिक मानिस हो ?’ मैले सधैं मानविकी र सामाजिक शास्त्र विषयहरू जोडेर अन्तरविषयक अथवा ‘इन्टरडिसिप्लिनरी’ पाठ्यहरूका प्रयोग गरौं भनेर विश्वविद्यालयमा जोड गरिआएको यही एकल धारणा हटाउन सकिन्छ कि, पढ्ने विषय अनि प्राज्ञ कर्मका वृत्त फराकिला गर्न सकिएला कि भनेर हो । अहिले विश्वविद्यालयमा इतिहास, राजनीतिशास्त्र, भूगोल आदि विषयमा विद्यार्थी भर्ना हुन नआउने कारण बुझ्न त्यति गाह्रो छैन । एकाध अनुभवहरू राख्न चाहन्छु, यस छोटो लेखमा ।

‘इन्टरडिसिप्लिनरी’ अध्ययनमा प्रेरित गर्ने हामीजस्ता प्राज्ञिक, शिक्षकको मात्रै दायित्व होइन । किताब प्रकाशन गर्ने, किताब बेच्ने, किताबका बहुल किसिम झिकाएर बजारमा ल्याउने अनि तिनमाथि पटक–पटक विमर्श गराउने व्यक्तिहरूले पनि त्यसो गर्न सक्छन् । मेरा एकाध अनुभवहरू राख्न चाहन्छु । गत महिनाभित्र मण्डला बुक प्वाइन्टका माधवलाल महर्जनले त्यस्तै कर्म गरे । यो उनको कुनै नौलो अभ्यास होइन । मेरा कथा छन्, यीसँग जोडिएका ।

तिनले मलाई यी केही साताभित्र दुईवटा किताब पढ्न र आफना विचार राख्न अनुरोध गरे । पहिलो हो, रूपा प्रकाशनको द्वारिका ढुङ्गेल र मदनकुमार दाहालले सम्पादन गरेको ‘नेपाल ए कन्ट्री इन ट्रान्जिसन’ (२०१८), अनि दोस्रो हो, हर्वार्ड युनिभर्सिटी प्रेसले प्रकाशित गरेको स्टेफनी मजको ‘लेफ्टिजम रिइन्भेन्टेड’ (२०१८) भन्ने किताब । मैले तिनमा आफ्नो सोझै चाख नभएको र अहिले मेरो पठन–पाठनको उद्देश्य अर्कै भएकोले टार्न प्रयास गरेंँ । मैले यिनै हप्तामा अखबारमा राजनीतिशास्त्रका एक सबैका गुरु, अनि एक अर्थशास्त्री विद्वानका लेखहरू पढेकोले तिनका नाम भनेँ । तर माधवले आफ्नो पुरानै बानी दोहोर्‍याए । तिनले दुईवटा किताबमाथि मेरा अन्तरविषयक विचार राख्नै जोड दिए । माधवले यसो गरेका मेरा निकै अनुभव छन् ।

माघ १८, २०६३ को दिन यिनले कनकमणि दीक्षितले सम्पादन गरेको प्रधानमन्त्री गिरिजाबाबुको सानो किताब ‘सिम्पल कन्भिक्सन’माथि एउटा होटलमा भएको विमोचनमा बोल्न लगाए । मनपरेको यो सानो किताबमाथि नेपाली विविध विचार र क्षेत्रका मानिस अनि विदेशी राजदूतहरू भेला भएको सभामा बोल्न मलाई रहर भयो । मैले विस्तृत विश्लेषण गरेर गिरिजाबाबुका सरल विश्वासलाई लिएर बोलेंँ ।

यिनै माधवले अगस्त २००४ को पहिलो साता जिम्बाब्वेको हरारेमा हामी दुई जनाले भाग लिएको किताब प्रदर्शनी र सेमिनारमा मलाई ‘मार्भेलस अफ दि अफ्रिकन वल्र्ड’ (२००३) शीर्षकको किताब गजब रहेछ, यो पढेर बोल्नुपर्‍यो भने । उनी किताब चिन्छन् । मैले त्यो अफ्रिकी सांस्कृतिक अध्ययन र सिर्जनशीलताका ठूला किताब चार लाख पच्चीस हजार डलरमा प्रदर्शनीबाट किने अनि केही दिन र रात गरी पढेर सेमिनारमा बोलेंँ । धेरै छलफल भयो, धेरै कुरा बुभेंँm । अनेकौं कथा छन् । टमस पिकेट्टीको ‘एक्काइसौं शताब्दीमा पुँजी’ (२०१४) भन्ने किताब आएपछि माधवले यसरी नै मलाई समातेर अर्थशास्त्री नभएको कारणले नै आफूले बुझेको पिकेटीमाथि

लेख्न लगाए । ‘कान्तिपुर’को मेरो यही स्तम्भमा प्रकाशित गरेंँ । अरू अनेकौं घटना छन् । एकजना प्रकाशक र किताब बिक्रेता मानिस यसरी अन्तरविषयक ज्ञानका छलफल गराउन लागिपर्नु एउटा धेरै ठूलो कुरा हो । यिनले अरूसँग पनि यस्तै प्रयास गरिआएका छन् ।

साउन २५, २०७५ को दिन डिल्लीरमण रेग्मी पुस्तकालयमा विमोचित मोटो पुस्तक ‘नेपाल ए कन्ट्री इन ट्रान्जिसन’ समीक्षा गरेंँ । यो किताब नेपालीहरूले सम्पादन गरेर नेपाली विद्वानहरूका लेखहरूमात्र समावेश गरेर तयार पारिएको छ । मैले थाहा नपाएको तर अनुमान गरेको एउटा विद्वत वर्गको चिन्ता, चेतना र विश्वासको सँगालो छ, यसमा ।

प्रतिभाशाली विद्वानहरूले लेखेका लेख छन् । नेपाली इतिहास र समयलाई हेरिएका यी लेखको भित्री स्पन्दन आलोचनात्मक छ । अहिले संविधान, सरकार र व्यवस्थाले देशलाई गलत दिशातिर लगेका तर्क र उदाहरण छन् । मूल स्पन्दन झन्डै प्रतिरोधी र नकारात्मक भावले प्रभावित छ । यो किताबले नेपालको अहिलेको समय दिशाहीन छ, राजनीतिमा दलीय गलत संस्कार हावी छ र हामी अरूको गहिरो जालोमा परेका छौं भन्ने बुझाउँछ ।

संविधानको संरचना र यसले प्रयोग गरेका सिद्धान्तहरू केही औपनिवेशिक छन् र यो प्रणाली नै भारतमुखी छ भन्ने विचारहरू यत्रतत्र आइरहन्छन् । मैले मानेका विद्वाहरूका लेख छन् । सम्मानले पढेर बोलेंँ । बहुल हिन्दुहरूको भावनालाई कदर गर्दै धर्मनिरपेक्ष भन्ने कुरा हटाउनुपर्छ भन्ने निष्कर्ष छन्, कतै । केही समयलाई भए पनि यो बेथिति ठिक गर्न सैनिकलाई शासन दिने भनिएको छ, कतै । फेरि तुरुन्तै त्यही लेखले भन्छ, होइन यसो गर्नु ठिक छैन, विदेशीको धन र सहायता लिने सैनिक अरूको कब्जामा पर्छन् । राजा गएका ठाउँमा मानिसहरू निकै भिड हुने गरेको देखिएको छ, जसलाई शक्तिको रूपमा बुझ्न सक्नुपर्छ । त्यसमा मैले आफ्नोउही साहित्यिक शैलीमा भनेँ, ‘त्यसो त म गएका ठाउँमा पनि विद्यार्थी र अरूहरूका निकै ठूला भिड जम्मा हुने गरेका छन्, त्यो के हो, बुझ्नुपर्छ ।’

कुनै विद्वान लेख्छन्, भारतले सीमा बन्द गरोस्, आफ्ना कामदार लैजाओस्, हामी खाडीतिर काम गर्ने नेपाली ल्याएर काम चलाउँछौं । सुरक्षाको बहानामा हामीमाथि किचकिच बन्द गरोस् । भ्रष्टाचार, सुरक्षा अनि आर्थिक विषयमाथि राम्रा लेखहरू छन् । शीर्षकमा ‘ट्रउमा’ अथवा अभिघात भनिए पनि लेखमा त्यसको केही उल्लेख नभएको तर माओवादीका केही कामको प्रशंसा गरिएका लेख पनि छन् । लामो लेखमा मात्रै सबै राख्न सकिन्छ ।

बंगलादेशका भूमिका लेखक इम्तिआज अहमद नामका प्राध्यापकले सोधेका छन्– ‘होइन, तिमीहरूजस्तो मौखिक परम्परा, ‘ओरल’, भएका मानिसलाई लिखित संविधान किन चाहिएको हो ? लिखित संविधान त उपनिवेशवादी पश्चिमी धारणा हो ।’ मैले प्रश्न गरेंँ, नेपाली विद्वानहरूको बीचमा रहेका यी विचारहरू किन बाहिर छलफलमा आउँदैनन् त ? के यो अन्तरमुखी एलिटको इतिहास हेर्ने राष्ट्रवादी पद्धतिमात्रै त होइन ? अहिलेको सरकारी दलको राष्ट्रवादसँग यी विचार कहाँ समान र कहाँ फरक छन् त ?

‘वामवादको पुनर्आविष्कार’ भन्ने स्टेफनी मजको किताब नेपालमा वामपन्थको बहसमा ल्याइनु एउटा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण प्राज्ञिक प्रयोग हुन्छ । यिनका विचारहरूसँग सहमत हुनु र नहुनु मै बहसको महत्त्व छ । मज वामवादको पटक–पटक आविष्कार हुँदै गएको छ भन्ने तर्कको आधार भाष्यलाई मान्छिन् ।

भन्छिन्, ‘प्रतिनिधिमूलक राजनीतिको माध्यम भाषा हो, तर जसको प्रतिनिधित्व गरिएको छ, तिनीहरूले यो भाष्यको उत्पादनलाई नियन्त्रण गर्दैनन् ।’ नेपालको सन्दर्भमा यो धेरै चाखलाग्दो विषय हो, जहाँ राजनीतिको भाषा र राजनीतिले सम्बोधन गरेका हामी जीवात्हरूको बीचको दूरी फराकिलो हुँदै गएको छ । अर्को अर्थमा पनि यो किताबले उठाएको कुरा हामीलाई चाखलाग्दो हुनसक्छ ।

नेपालको सबभन्दा ठूलो चेतनाको उपलब्धि वाम चेतना अवश्य हो, जसलाई बुझ्नेमा बीपी कोइरालादेखि लिएर आजका कतिपय कमिनिष्ट नेता पर्छन् । तर मजले भनेजस्तो हाम्रो वामपन्थ अहिले कुन धारमा छ त ? युट्युबको एउटा अन्तर्वार्तामा लेखक खगेन्द्र संग्रौलाले भर्खरै भने, नेपालमा वामपन्थलाई कमिनिष्टको अर्थमा मात्रै लिइन्छ, त्यो भ्रम हो ।

मजको यो ढड्डु किताबको सार पनि त्यही हो । ती भन्छिन्, वामपन्थ बीसौं शताब्दीमा अनेकौं अवतार लिँंदै अहिले तेस्रो पथमा छ । मज सोध्छिन्, ‘आजका केन्द्र–वाम दलहरूसँग सार्थक किसिमले आफूले भनिआएका गरिबको प्रतिनिधित्व गर्ने संगठनात्मक संरचना छ त ? के यिनले प्रगतिशील नीति र राजनीतिक पहिचान बनाउन सक्छन् त (४२) ?’

वितरक, विश्लेषक र पाठकको बीचमा बग्ने किताबमात्र पूर्ण हुन्छ ।

प्रकाशित : भाद्र ९, २०७५ ०८:१३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT