चुरोट ठूलो कि रक्सी ?

डा. राजेन्द्र कोजु

काठमाडौँ — हजुरले जति फुर्ती गरे ’नि सबैले मान्ने त मलाई नै हो, देखिसिनुहुन्न, भोजभतेरमा मेरो उपस्थिति कति हुन्छ ? कसैले ह्विस्की, कसैले वाइन, कसैले बियर भन्दै पिउने मलाई नै हो । त्यत्रो जमघट हुने भोजमा हजुरको आवश्यकतै मान्दैनन्,’ रक्सी गज्जक्क फुल्दै बोले । तरर ताली बज्यो ।

चुरोट अलि संवेदनशील भएर बोले, ‘भोजको कुरा छोडिस्योस् न, आत्मीय गफ, महत्त्वपूर्ण गफ, जमघटमा, बिहान होस् कि बेलुका, घरमा होस् कि बाहिर मलाई कति प्यारो गरी चोरऔंला र माझीऔंलाले च्यापेर सरर तानेको देखिसिन्न ? अझ माया गरेर एकले तानेको अर्कोलाई तान्न दिँदा जुठो पनि मान्दैनन् ।’ अर्को तर्फबाट जोडले ताली बज्यो । चुरोट र रक्सीको वादविवाद चल्दैछ ।

सभाहलमा चुरोटको तर्फबाट विभिन्न देशी/विदेशी ब्रान्डका फिल्टर भाका–नभाका चुरोटहरू उपस्थित छन् । चुरोटलाई साथ दिन खैनी, सुर्ती, गुट्खा, जर्दा, तमाखु पनि उपस्थित छन् । विशेष उपस्थितिमा विदेशदेखि सिगार, पाइप, ठाँट जमाएर बसेका छन् ।

Yamaha

त्यस्तै रक्सीतिर पनि विभिन्न स्वदेशी/विदेशी ब्रान्डका सभ्य भएर बसेका छन् । बियर, वाइन,
ह्विस्की, ब्रान्डी एकातिर बसेका छन् भने जांँड, छ्याङ, खोयाबिर्के, तोम्बा, तीनपाने आफ्नै समूह बनाएर बसेका छन् । विशेष कुर्सीमा कोग्नाक, तकिल्ला, स्पिरिट, साके पनि छन् । अझ कोही–कोहीलाई त चिनिँदै चिनिँदैन । कुन जाति हो भनेर तर अनुमान गर्नचाहिँ सकिन्छ कि विरादरी एउट हो भनेर ।

रक्सी फेरि भन्न थाले, ‘हामी किन ठूलो भने नि, हामीलाई परम्परादेखि चलाउँदै आएको । कतिपय समाजमा हाम्रो उपस्थिति बिना शुभकामनै चल्दैन । कत्तिले त हामीलाई खानाकै एक परिकारजस्तै मान्छन्, पाहुनालाई सम्मान गर्नुपर्‍यो मै, पीर पर्‍यो मै, खुसी भयो मै, हर्षोल्लास मनाउनुपर्‍यो मै ।’

चुरोट बोले, ‘अनि कलेजो बिगार्नमा हजुर नै, मुटु फुलाउनमा हजुर नै, घर बिगार्न हजुर नै, साथीभाइ झगडा गराउन हजुर नै । उस्तै परे नालीमा सुताउने पनि हजुर, गोप्य कुरा खोल्न लगाउने पनि हजुर । अझ भन्ने हो भने हजुरलाई नै सेवन गर्दा–गर्दा भएभरको कमाइ सिध्याउनेले छोराछोरीको भविष्य उजाड गरेकोलाई के भन्ने खै ? हजुरलाई लोग्नेले खाए स्वास्नीको आँसु, स्वास्नीले खाए लोग्नेको पीडा त अर्कै व्यथा छन् । लोग्ने–स्वास्नी दुबैले खाए केटाकेटीको बिल्लीबाठ ।’ यो पल्टचाहिँ चुरोटतिर ठूलै ताली बज्यो ।

चुरोट र रक्सीको वादविवाद कस्तो हुँदोरहेछ भनी दर्शक बन्न गएका मान्छेहरू पनि रमाए । रक्सी नखानेले जोडले ताली पिटे भने खाने लाजले निहुरमुन्टो लगाए । रक्सी अलि लाज मान्दै उठे र सानो स्वरले बोल्न थाले, ‘यस्तो सारो त बेइज्जत नगरिस्या भए हुन्थ्यो ।’ अब सुनिस्योस्, हजुरको पनि स्वर ठूलो पार्दै ‘फोक्सो कालो पार्दै विभिन्न भएभरका रोग, दम, क्यान्सर गर्ने काम कसको ? मुखको क्यान्सर कसरी हुन्छ ? मुटुको ठूलठूला रोग के हो ? पेटको रोग के हो ? प्रेसर के हो ? दाँत, छाला, कलेजो, रगत, आन्द्रा, हड्डी, स्तन, सबै अंग– कहीं पनि छोडिसिन्न हजुर त झन् । भन्दै जाने हो भने ’नि मान्छे अस्पताल जानुपर्ने प्रमुख कारण नै हजुर हो । नसर्ने रोग भनाउँदा धेरैजसो रोग नै हजुरसँंग सम्बन्धित छ’, उत्तेजित हुँदै गए रक्सी ।

यस्तो कुरा सुनेर चुरोट खाने मान्छेहरू झस्किए– ए † हामीलाई त थाहै थिएन कि के हो भनेर थाहा पाउनेहरू आत्मग्लानि गरिरहे ।

रक्सी बोल्दै गए– ‘तर थाहा छ ? हामीले मान्छेको स्वास्थ्यमा हानि गरिराखे पनि उनीहरूमा हाम्रो प्रभुत्व कायमै गरिराख्याछौं । हामीले उनीहरूको जिब्रोको स्वाद, नराम्रो लत, खराब आचरणलाई दुरुपयोग गर्न सफल भाछौं । अझ भन्ने हो भने त उनीहरूको लोभलाई प्रयोग गर्‍याछौं । पसल चलाउने होस् कि डिपार्टमेन्टल स्टोर, फ्याक्ट्री खोल्ने होस् कि सरकार सबैलाई पैसा चाहिया छ, अनि हाम्रो व्यापार बढाउन जे पनि गर्छन् । स्वास्थ्यको ख्याल कसले गर्‍या छ र ?’

चुरोट र रक्सीको कुरा सुनिराख्ने निर्णायक मुसुमुसु हाँस्दैछ । चुरोट बोले, ‘त्यो त हाम्रो पनि त्यस्तै हो । हाम्रो व्यापारबाट पनि ठूलै आम्दानी गर्छन् । व्यक्तिले पनि गर्छन््, सरकारले पनि । अझ हाँसोउठ्दो कुरा त हाम्रो कर बढाएर अस्पताललाई सहयोग गर्ने रे ? रोग बढाएपछि केको अस्पताललाई सहयोग ? अस्पताललाई पैसा सहयोग गर्नुभन्दा जनताको स्वास्थ्यमा हानि पुर्‍याउने चिज कम गरेर रोग रोकथाम गर्नुपर्ने होइन ? जे होस्, हाम्रो प्रयोग मान्छेहरूले गरिनै राख्या छन् । अनि ठूलो भइएन त ?’

‘हजुरको भन्दा त हाम्रो मान धेरै छ, बाटाहरूमा होर्डिङ बोर्ड हेरिस्योस् न, ह्यान्डसम बिउटिफुल युवादेखि सभ्य भनाउँदा व्यक्तित्वहरूको माझ हामीलाई नै राखेर विज्ञापन गर्छन् । फलफूल, सागसब्जीको विज्ञापन छैन, हाम्रो छ । ठूलाबडाको घरमा बार सजाउन होस् कि सानो होटलदेखि फाइभ स्टार होटलको बार, हिमालमा होस् कि तराई, गाउँमा होस् कि सहर, जहाँ–तहीँ हामी । बरु खानेकुरा नपाइएला, हामी त पक्का । कोही–कोही त उपहार नै हामीलाई दिन्छन् ।’ रक्सी फेरि हौसियो ।

मान्छेहरू कानेखुसी गरे– हो नि साँच्चै अस्वस्थकर खानाकै विज्ञापन धेरै हुँदोरहेछ । यस्तो रक्सी पनि के उपहार दिया होला है ?

‘कुरो त हामीसँंग पनि मिल्यो । हामी पनि जहीँ–तहीँ । पानपसलमा पनि पाइने, नाङ्लो पसलमा पनि पाइने, डिपार्टमेन्टल स्टोरमा त पैसा तिर्ने नजिकै राखिदिने । नपाइने त ठाउँ नै छैन होला । अस्पतालकै अगाडिको पसलमा त राख्छन् । आजभोलि अलिक तर्साउन चुरोटको बट्टामा क्यान्सरको फोटो राख्छन् । तर केही छैन, खानेले त्यो बुझ्दै बुझ्दैनन् वा बुझ्न चाहँदैनन् । यसो पसलेले बुझाइ दिए हो, तर आम्दानी गर्न बस्नेले किन बुझाउँथे ?’ चुरोटले आफ्नो कुरो राख्यो ।

‘तर हजुरको विज्ञापन गर्न पाइँदैन नि ।’

‘प्रत्यक्ष पो गर्दैनन् त अप्रत्यक्ष त गर्छन् नि । फिलिममा चुरोट तान्या कति देखाउँछन् । पसलमा त्यस्तै, कार्यक्रमको सौजन्य हाम्रै नाममा हुन्थे, आदि–इत्यादिमा भइरहन्छ ।’ निर्णायक छक्क पर्दैछ । दुबैको कुरामा दम छ । जिताउने कल्लाइ हो भनेर ।

रक्सी– ‘हाम्रो बोतल हेर्नु न, कस्तो आकर्षक बनाउँछन् ? डल्लो, सुलुत्त परेको, च्याप्टो, गोलो, रंग पनि विभिन्न खालको । हाम्रो उमेर पनि भिन्न–भिन्न । कुनै भर्खर बनाएका, कुनै पुरानो । कति महत्त्व दिन्छन्, हामीलाई ।’

चुरोट– ‘हाम्रो पनि कम छैन । प्याकेट त गजबकै गर्छन् । तर जेजस्तो आकर्षक बनाए पनि, हजुर होस् वा हामी, हामीले गर्ने असरचाहिँ राम्रो हुँदै होइन ।’

रक्सी– ‘त्यो त पक्कै हो । र पनि समष्टिमा हेर्दा त हामी नै ठूला छौं है समाजमा ।’

चुरोट– ‘हाम्रो हिसाबमा त हामीलाई नै ठूलो मान्छन् ।’

धेरै सोच्दै निर्णायकले निर्णय सुनाए– ‘अहिलेसम्मको चुरोट र रक्सीको तर्क/वितर्क सुन्दा दुबैलाई यो समाजले ठाउंँ दिएको देखियो । यद्यपि चुरोट, रक्सीले आआफ्नो अनेकन खराब असर गर्ने तर्क प्रस्तुत गरिरहँदा पनि र मान्छेले थाहा पाए तापनि समाजमा यसको ठूलो स्थान देखियो । असर र महत्त्वको हिसाबले चुरोटभन्दा रक्सी केही फरकजस्तो देखिए पनि समाजले दिएको स्थानमा धेरै फरक देखिएन । तसर्थ चुरोट र रक्सी– हजुरहरू दुवै ठूला भए पनि हजुरहरूको खराब असरले गर्दा सानो भई बस्न वा बस्दै नबस्न अनुरोध छ ।’

मान्छेहरू छक्क परे । हामीले यिनीहरूलाई खाइराख्या भन्ठानेको त यिनीहरूले पो हामीलाई खाइराख्या रहेछन् । एकाधको कानमा हेडफोन भएर नसुन्ने बाहेक सबैले मनमनै निधो गरे– यिनीहरूलाई हामीले समाजमा न्यून गर्नै पर्छ ।

छ्या, चुरोट र रक्सी पनि बोल्छन् त भन्दै हात चलाउँदा– छ्याङल्याङ्ग (नजिकैको रक्सीको बोतल खसेर फुटेछ । भुइँभरि चुरोटका ठुटाहरू ।)

अहा! कस्तो विपनामै सपना देखिएछ । तर राम्रो चुरोट, रक्सी आआफ्ना नराम्रा असर आफै भनिराख्या । अठोट गरिन्छ– अब म चुरोट, रक्सी छुँदै छुन्न ।

प्रकाशित : भाद्र ९, २०७५ ०७:५९
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

एसियाली खेलकुद: कहाँ चुक्दैछ नेपाली खेलकुद

‘हाम्रा खेलाडी कमजोर छैनन् । आफ्नो स्तरमा उन्नति गरेका छन् । तर अरूको तुलना गर्दा त्यतिले नपुग्ने रहेछ । प्रविधिमा हामी पछाडि रह्यौं, त्यो हामीले स्वीकार्नुपर्छ’
ध्रुव तुलाधर

जकार्ता — जेसीसी प्लानरी हलबाट बिहीबार मध्यान्ततिर बाहिरिँदै गर्दा दीपक विष्ट र संगीना वैद्यको अनुहारमा कुनै चमक थिएन । खुसीको रेखा थिएन । बोल्नै नपरे हुन्थ्यो कि भन्ने भाव उनीहरूको अनुहारबाट प्रस्ट झल्किन्थ्यो ।

१८ औं एसियाली खेलकुदमा प्रतिस्पर्धा गर्दै नेपाली तेक्वान्दो खेलाडी ज्ञानेन्द्र हमाल (रातो) । तस्बिर : किरण पाण्डे

दुवै नेपाली तेक्वान्दोका पायोनियर खेलाडी हुन् । समकालीन उनीहरूले अद्भुत कीर्तिमान रचेका छन् । दुवैले छनोट खेलेर ओलम्पिकमा खेलिसके भने दक्षिण एसियाली खेलकुद (साग) मा स्वर्ण थापिसके । अन्य थुप्रै अन्तर्राष्ट्रिय च्याम्पियनसिपहरूको स्वर्ण पनि उनीहरूको नाममा छ । दीपकसँग त अझ साग खेलकुदमा लगातार चार स्वर्ण र एसियाली खेलकुदमा दुई कांस्य जितेको इतिहास पनि छ ।


गौरवशाली इतिहास बोकेका धेरै तेक्वान्दो खेलाडी विदेश पलायन हुँदा यी दुई तेक्वान्दोमै राष्ट्रका लागि केही गर्नुपर्छ भनेर स्वदेशमै लागिपरेका छन् । यतिखेर उनीहरूको काँधमा राष्ट्रिय तेक्वान्दो टोली हेर्ने अभिभारा छ । भनौं, दुवै खेलाडीबाट प्रशिक्षक भएका छन् ।


१८ औं एसियाली खेलकुदबाट पनि शून्यमै फर्कनुपर्दा उनीहरूको अनुहारमा त्यो निराशा छाएको हो । यो लगातार तेस्रोपल्ट हो एसियाडबाट तेक्वान्दोले पदक जित्न नसकेको । उनै दीपकसहित तीन खेलाडीले दोहा एसियाड २००६ मा तीन कांस्य जितेपछि नेपाली तेक्वान्दोले एसियाडबाट पदक थाप्न सकेको छैन । २०१० को ग्वाङझाउ र २०१४ को इन्चोन एसियाडबाट पनि यसरी नै तेक्वान्दो घर फर्केको थियो ।


त्यतिमात्र होइन दुई वर्षअघि भारतमा सम्पन्न १२ औं दक्षिण एसियाली खेलकुदमा पनि तेक्वान्दो स्वर्णविहीन भएको थियो । जबकि तेक्वान्दो सागमा लगातार स्वर्ण जित्ने सफल खेलमा पर्दथ्यो ।

राखेप सदस्य सचिव केशवकुमार विष्ट इन्डोनेसियामा पत्रकारसाग धारणा राख्दै ।तस्बिर : किरण पाण्डे


एसियाली खेलकुद इतिहासमा तेक्वान्दोको गौरवशाली इतिहास छ । एसियाडमा प्रवेश पाएसँगै तेक्वान्दोले पदक जित्दै आएको छ । नेपालले एसियाडमा जितेको एक रजतसहित २३ पदकमध्ये तेक्वान्दोकै धेरै छ । तेक्वान्दोले एक रजत र १३ कांस्य जितेको छ ।


पछिल्लो समय तेक्वान्दो ओरालोतिर झरिरहेछ । मानौं, तेक्वान्दोमात्र होइन सबै खेलले त्यही बाटो समाइरहेका छन् । एसियाड खेल्ने धेरै खेलको हालत उस्तै छ ।
विश्व खेलकुद अत्याधुनिक टेक्नोलोजी पछ्याउँदै अगाडि लम्किरहेको छ । सबै कम्प्युटराइज सिस्टममा चल्छ । जसरी टेक्नोलोजी विस्तार भएको छ त्यस्तैगरी खेलकुदमा पनि ती प्रविधि भित्रिएका छन् ।


तर नेपाली खेलकुद ती प्रविधिसँग अभ्यस्त हुन सकेको छैन । पुरानै ढर्रामा चलेको छ । त्यो पाराले विश्व खेलकुदमा नेपाललाई पदक जित्न त्यति सजिलो छैन । विगतमा खेलाडीले प्रदर्शन देखाउनुपथ्र्यो । कडा मिहिनेत गरे पुग्थ्यो । थोरै टेक्निकले पनि साथ दिन्थ्यो । उस्तै परे पदकै हात पथ्र्यो । सबै काम हाते पद्धतिमै हुन्थ्यो । रेफ्री–जजले पनि जिताउन चाहेकोलाई जिताइदिन सक्थे । अहिले फोरजीमा आधारित टेक्नोलोजीसँग विश्व खेलकुद चलिरहेछ । त्यसैले कम्प्युटरका स्क्रिनबाट अंक गनिन्छ । चिप र डिभाइसले साथ दिन्छ ।


पुराना तेक्वान्दो खेलाडी तथा राष्ट्रिय खेलकुद परिषद् राष्ट्रिय टिम तयारीका निर्देशक अर्जुन विकको भनाइसँग सहमत हुने हो भने पछिल्लो समय विश्व खेलकुदमा विज्ञान प्रविधिले स्थान पायो भने नेपाली खेलकुदमा राजनीति हाबी भयो । हो, नेपाली खेलकुदलाई राजनीतिले थिलथिलो पारेको छ । हरेक खेल संघहरू राजनीतिको चपेटामा छन् । विवाद नभएको संघ सायदै होलान् । दर्शक पाउने ठूलो खेल फुटबल, क्रिकेट, भलिबलदेखि झिनामसिना खेल संघभित्र पनि चरम विवाद छ । अनि वर्षौंदेखिको नेपाल ओलम्पिक कमिटी विवादले पनि निकास पाउन सकेको छैन । नेपाली खेलकुद हाँकिरहेका सरकारी संस्था खेलकुद मन्त्रालय र राष्ट्रिय खेलकुद परिषद् पनि सरकार परिवर्तनसँगै आउने नेतृत्व परिवर्तनबाट अछुतो छैनन् । जसले गर्दा नेपाली खेलकुदको दीर्घकालीन खाका कोर्ने सक्षम नेतृत्वको अभाव छ ।


विश्व बजारमा अहिले खेलकुद राष्ट्रको ऐनाका रूपमा जोडिएको छ । जसले सबै कुरा छर्लंग पारिदिन्छ । त्यही कुरालाई यतिखेर इन्डोनेसियाले पनि प्रस्तुत गरिरहेको छ । जनसंख्याको हिसाबले विश्वको चौथो ठूलो देशमा पर्ने इन्डोनेसिया जमिन र समुद्रका हिसाबमा सातौं ठूलो देशमा पर्दछ । पछिल्लो समय दु्रत आर्थिक विकास गरिरहेको इन्डोनेसियाले आफ्नो उन्नतिलाई एसियाली खेलकुदमार्फत विश्व बजारमा पुर्‍याउँदै छ । उसले विश्वका ४५ राष्ट्रका खेलाडी, प्रशिक्षक, पदाधिकारी, पत्रकारलगायत १० औं हजार व्यक्तिलाई आतिथ्यता दिन कुनै कसर बाँकी राखेको छैन । राजधानी सहर जकार्ता विश्वकै चौथो ठूलो ट्राफिक जाम हुने सहरमा गनिन्छ । तर यतिखेर ट्राफिक जामको कुनै छनक छैन । सरकारले अड नम्बरमा सवारी सुचारु गरेको छ भने कैयौं विद्यालयलाई एसियाड अवधिभर बन्द गराएको छ । त्यसैले उसले एसियाडको नारा नै ‘इनर्जी अफ एसिया’ राखेको छ ।


१२–१५ वर्षको अवधिमा इन्डोनेसियाले विकासमा धेरै फड्को मारेको अनुभव नेपाली खेल प्रतिनिधिसँग पनि छ । सन् २००५ मा एउटा खेलकुद कार्यक्रममा भाग लिन आएका सुजनलाल श्रेष्ठ सम्झन्छन्– ‘म त छक्कै परें, जकार्ता सहर देखेर । त्यतिखेर यहाँ खासै ठूला संरचना नै थिएनन् । नाम चलेका २–४ वटा होटल पाउन पनि मुस्किल थियो । अहिले छ्यापछ्याप्ती स्टार होटल भेटिन्छन् । ठूलाठूला अर्पाटमेन्ट त्यत्तिकै बनेका रहेछन् । सहर संरचना र बाटोघाटो त्यस्तै राम्रो बनेको छ । त्यत्तिकै हरियाली पारिएको छ । जकार्ताले धेरै परिवर्तन ल्याइसकेछ । विकास गर्ने भनेको यस्तो पो हो ।’


हो, आफ्नो देशको उन्नति देखाउने माध्यम अहिले खेलकुद बनिरहेको छ । जसले विश्वकप, ओलम्पिक, एसियाड आयोजना गरेर आफ्नो समृद्धिलाई विश्वबजारमा पुर्‍याउने काम गरिरहेछ ।


तर नेपालले खेलकुदलाई आफ्नो प्राथमिकतामा राख्न सकेको छैन । सरकारी बजेटको सानो हिस्सा पनि खेलकुदमा पर्दैन । सरकारसँग कुनै योजना छैन । खेलकुदलाई राष्ट्रको प्रतिष्ठा र समृद्धिसँग जोड्न सकेको छैन । खेल पूर्वाधारमा लगानी छैन । खेलाडीले खेलकुदमै भविष्य छ भनेर सुनिश्चित हुने स्थिति छैन । एसियाड र सागका पदक जितेका धेरै खेलाडी पलायन भइसकेका छन् ।


यस एसियाडमा आफ्नो प्रतिस्पर्धा सकिसकेका तेक्वान्दो र उसुबाट पदक आस गरिएको थियो । तेक्वान्दोले फाइट र पुम्सेमा गरी १४ खेलाडी उतारेको थियो । पुम्सेमा पहिलोपल्ट भाग लिएको हो । २–३ खेलाडीले पहिलो चरणको बाउट जित्नुबाहेक तेक्वान्दोको प्रदर्शन बिर्सनलायक रह्यो । उसुले १० खेलाडी सहभागी गराउँदा सागमा पदक जितेका केही खेलाडीले आफ्नो प्रदर्शनमा त्यतिबेला भन्दा राम्रो गरेका छन् । अरूको हालत तेक्वान्दोजस्तै रह्यो ।


तेक्वान्दो प्रशिक्षक विष्ट पदक नजित्नुमा धेरै पक्ष कारण रहेको बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘हाम्रो पाला र अहिलेको खेलस्तर आकाश–जमिनको फरक छ । अहिले पूरै प्रविधिमा आधारित खेल छ । पहिले त्यस्तो थिएन । खेलाडीले मिहिनेत गरेर मात्रै पुग्दैन, प्रविधिसँग पनि अभ्यस्त हुनुपर्छ अहिले । त्यही स्तरमा आफूलाई ढाल्नुपर्छ । खेलाडीमात्र होइन, प्रशिक्षक पनि त्यत्तिकै अपडेट हुनुपर्छ ।’


दीपकको भनाइमा संगीना पनि सहमत भइन् । भन्छिन्, ‘अहिलेको खेल स्मार्ट टेक्नोलोजीमा आधारित छ । हामी त्यो स्तरमा पुग्न सकेका छैनौं । ती सबै कुराबाट वञ्चित छौं अनि प्रतिस्पर्धाचाहिँ उनीहरूसँग गर्नुपर्छ । कसरी नतिजा राम्रो निस्कन्छ ।’


एसियाडका लागि सबैभन्दा लामो समय तेक्वान्दोले नै आफ्नो मातृभूमि दक्षिण कोरियामा प्रशिक्षण गरेर आएको हो । तर १–२ महिनाको वैदेशिक प्रशिक्षणकै भरमा एसियाडजस्तो प्रतियोगिता खेल्नलाई नपुग्ने प्रशिक्षक विष्ट भनाइ छ । उनको कुरामा यथार्थ झल्कन्छ । आयोजक इन्डोनेसियाले पनि तेक्वान्दोमा एउटै पदक जित्न सकेन । विष्ट प्रश्न गर्छन्, ‘यति भव्य एसियाड आयोजना गर्नेसँग पूर्वाधार, प्रविधि र पहुँच थिएन होला र ? उनीहरूले तेक्वान्दोबाट एउटै पदक जित्न सकेनन् । त्यो भनेर हामी आफ्नो कमजोरी ढाकछोप गर्न लागेका होइनौं । तर हामी कुनमा सबल र सक्षम छौं त्यसअनुसार केन्द्रित हुनुपर्छ ।’


एसियाड, ओलम्पिकजस्ता ठूला प्रतियोगिता खेल्न एउटा दीर्घकालीन योजना अगाडि बढाउनुपर्नेमा उनको जोड छ । ‘सबै खेललाई एउटै बास्केटमा राखेर अगाडि बढ्ने होइन । कुन खेलको आफ्नो पूर्वाधार र पहुँच छ, त्यसलाई नै प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ । सहभागितामात्र जनाउने हो या पदक नै जित्ने । त्यसको खाका कोरेर त्यहीअनुसार लगानी गर्नुपर्छ । सहभागिताको नाममा सहभागिता मात्र गरायौं भने यही स्थिति भोग्नुबाहेक अरू हुन सक्दैन ।’


खेलाडीले बढीभन्दा बढी खेलेर एक्सपोजर पाउनुपर्छ । स्वदेश होस् या विदेशमा खेल्न पाउनुपर्‍यो । अभ्यास गरेकै भरमा त्यसबाट नतिजा निस्कँदैन । खेलाडीको प्रदर्शन जाँच्ने भनेको प्रतिस्पर्धा नै हो । त्यो नेपाली खेलाडीले दुर्लभै पाउने गरेका छन् । वर्षमा एउटा राष्ट्रिय प्रतियोगिता पनि खेल्न पाउँदैनन् । कति खेलका त राष्ट्रिय प्रतियोगिता नै हुँदैनन् । तिनका खेलाडीले अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता खेल्न पाउनु त टाढाको विषय हो । एकैचोटि एसियाडजस्ता ठूलो प्रतियोगिता खेल्नुपर्दा नर्भस भएर हार्नुपरेको खेलाडी आफैं पनि स्विकार्छन् । यदि प्रशिक्षणकै भरले हुने भए त पौडीकी गौरिका सिंहको प्रदर्शनमा चमत्कार आउनुपर्ने हो । तर उनले पनि ठूलो प्रतियोगितामा एक्सपोजर पाएकी छैनन् । ओलम्पिक खेलिसकेकी उनको एसियाडमा भने डेब्यु हो ।


अर्को पूर्वाधारका कारण नेपाली खेलाडी त्यत्तिकै माथ खान्छन् । टेनिसको कुरा गर्दा नेपाली खेलाडी माटोको क्लेकोर्टमा खेल्छन् । यहाँ आएर प्रतियोगिता हार्डकोर्टमा खेल्नुपर्‍यो । मार्सल आर्टसका खेलाडीले प्रशिक्षण गर्ने ठाउँमा एउटा गतिलो म्याटसम्म पाउँदैनन् यहाँ चिल्लो म्याटमा खेल्नुपर्छ । पौडीका शिरीष गुरुङ नै प्रतिस्पर्धामा उत्रँदा डाइभिङ स्टयान्डका कारण अलमलमा परे । दर्जनौं अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता खेलिसकेका उनीजस्ता अनुभवी खेलाडी त झुक्किए । नयाँ खेलाडीको हालत के होला । ५० मिटर फ्रिस्टाइलमा प्रतिस्पर्धा गर्दा शिरीषले भनेका थिए, ‘स्टयान्डका कारण मेरो सुरुआत नै ढिलो भयो ।’


कति खेलाडीले त फाइटका प्रतिस्पर्धामा उचाइकै कारण माथ खाए । ६ फिटभन्दा अग्ला प्रतिद्वन्द्वीको सामना गर्दा टिक्न नसकेका घटना यही एसियाडमा देखियो । नेपाली खेलाडीको प्रदर्शन कमजोर नभई प्रविधिमा पछाडि परेर हार्नुपरेको कुरालाई नेपाली टोलीका सेभ द मिसन केशवकुमार विष्ट पनि स्वीकार्छन् । ‘हाम्रा खेलाडी कमजोर छैनन् । आफ्नो स्तरमा उन्नति गरेका छन् । तर अरूको तुलना गर्दा त्यतिले नपुग्ने रहेछ । प्रविधिमा हामी पछाडि रह्यौं । त्यो हामीले स्वीकार्नुपर्छ,’ उनले भने ।


जारी एसियाडमा २९ खेलमा नेपालले १ सय ८५ खेलाडी सहभागिता गराएको थियो । १० खेलबाट नेपाली टोली बिदा भइसकेको छ । १९ खेलमा प्रतिस्पर्धा गर्दै छ । उनले अझै पदक आस गर्ने खेल बाँकी रहेको सुनाए ।


राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्का सदस्य सचिवसमेत रहेका सेभ द मिसन विष्ट पदक नजित्दैमा खेलाडीलाई दोष दिनुपर्ने ठाउँ नरहेको बताउँछन् । उनले भने, ‘देशको साधन र स्रोत पाएअनुसार उनीहरूले सक्दो गरेका छन् । पदक नजित्दैमा सबै दोष खेलाडीमा थोपरिनुहुन्न । एसियाडजस्तो प्रतियोगितामा उच्चस्तरका खेलाडी खेल्छन् । विश्व च्याम्पियनहरू हुन्छन् । उनीहरूसँग त्यत्तिकै त जितिँदैन ?’


अहिलेसम्म खेलेका तेक्वान्दो र उसुबाट पदक जित्ने दाबी गरिएको आफ्नो भनाइको बचाउ गर्दै उनले भने, ‘हामीले पदक आशा राखेका थियौं । अरू खेलबाट पनि राखेका छौं । सम्बन्धित संघका पदाधिकारी र प्रशिक्षकले हामीलाई पदक ग्यारेन्टी छ भन्नुहुन्थ्यो । हामीले भनेको त्यसैलाई आधार मान्ने हो । खेलाडीले पदक जितेनन् भनेर सबै दोष उहाँहरूलाई थोपर्न चाहन्नँ । नैतिक रूपमा म जिम्मेवारी लिन्छु ।’


खेलाडीमात्र नभई नयाँ प्रशिक्षक उत्पादन र पुरानालाई अपग्रेट गराउनुपर्ने महसुस भएको सदस्य सचिव विष्टको भनाइ थियो । उनले भने, ‘समस्या प्रशिक्षकमा पनि देखियो । हाम्रो प्रशिक्षण पद्धति पुरानै ढर्रामा चलेको छ । अहिले नयाँ पद्धतिमा प्रशिक्षण गराइन्छ । अन्त विज्ञान प्रविधिमा आधारित अभ्यास चल्छ अनि हाम्रा खेलाडीले त्यहींबाट माथ खान सुरु गर्छन् । खेलाडीसँगै प्रशिक्षकलाई पनि प्रशिक्षण दिनुपर्ने आवश्यकता खटकेको छ ।’


त्यस्ता प्रशिक्षकलाई सीधै हटाउन मिल्दैन त ? सदस्य सचिव विष्ट भन्छन्– ‘नेपालका धेरै प्रशिक्षक स्थायी जागिरे छन् । उनीहरूको विकल्प पनि छैन । पुरानालाई पनि अपग्रेट गर्न सकिन्छ तर प्रशिक्षणमा पठाउँदा भाषाका कारण लक्षित सफलता मिलिरहेको छैन । त्यसैले अब नयाँ उत्पादन गर्नुपर्छ । प्रशिक्षकलाई अनुबन्धमा काम दिनुपर्छ । तबमात्र उहाँहरूमा पनि जिम्मेवारीबोध हुन्छ ।’


सदस्य सचिव विष्ट तेक्वान्दोप्रति पनि खनिए । पहिला ठूला कुरा गर्ने तेक्वान्दोका पदाधिकारी अहिले टिम मिटिङमा समेत अनुपस्थित रहेको भन्ने उनको आरोप थियो । पहिलेदेखि विवाद रहे पनि तेक्वान्दो पछिल्लो समय थप विवादमा परेको थियो । पछिल्लो समय नेपाल तेक्वान्दो संघ र राष्ट्रिय तेक्वान्दो युनियनबीच रस्साकस्सी चलिरहेछ । युनियनले तेक्वान्दोमा समानान्तर हैसियत खोजिरहेको छ ।


एसियाडमा उसले पनि आफ्ना खेलाडीलाई सहभागिता गराउन चाहन्थ्यो । तर डब्लूटीए (वल्र्ड तेक्वान्दो फेडेरेसन) मान्यता पाएकाले संघका खेलाडीले एसियाडमा मात्र भाग लिन पाउँथे । राखेप नेतृत्वले आफ्नो अनुकूलमा छनोट प्रतियोगिता गरेर युनियनलाई पनि समेट्नु भनेर सहमति जनाए । तर संघ त्यो गर्न चाहँदैनथ्यो ।


तेक्वान्दोकै एक प्रशिक्षकको कुरा सुन्ने हो भने तेक्वान्दोले यति धेरै खेलाडी ल्याउनुपर्ने आवश्यकता नै थिएन । उनी भन्दै थिए, ‘नल्याई पनि भएन । नभए अर्का (युनियन) को खेलाडी सहभागी गराइदिन्थ्यो । बाध्य भएर हामीले ल्यायौं ।’


तेक्वान्दो त प्रतिनिधि पात्र मात्र हो । यसरी नै नेपाली खेलकुद चलिरहेछ । हरेक खेलका संघभित्र खेलभन्दा बढी राजनीति चल्छ । पार्टी–पार्टीको भ्रातृ संगठनमा खेलाडी विभाजित हुनुपर्छ । अनि नारा दिइएको छ– विकास, अनुशासन र गतिशीलता । यी सबै वर्तमान नेपाली खेलकुदबाट हराइरहेको छ ।

प्रकाशित : भाद्र ९, २०७५ ०७:५१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT