प्रमुख अतिथि को ?

राजनीतिक नेतालाई अनुष्ठानहरूमा प्रमुख अतिथिको सम्मान दिने कार्यमा केही समयदेखि कमी आउन थालेको छ । किन ?
भैरव रिसाल

काठमाडौँ — राजनीति सर्वोच्च र सर्वोच्च हुनैपर्छ । राजनीति कथं सर्वोच्च स्थानमा आसिन हुनसकेन भने किन यसो भो भनी गम्भीर हुनैपर्छ । नीतिले पनि भन्छ– नीतिहरूको पनि राजा राजनीति हो । ‘राजा’ सर्वेसर्वा एवं सर्वोच्च स्थानमा रहने हुँदा ‘राजा’को प्रतीकात्मक रूपमा या विम्बका रूपमा प्रस्तुत भएको हो भन्ने लाग्छ ।

यदि यो नीति गणतन्त्र कालखण्डमा आविष्कार भएको भए कि वा उत्पादन भएको भए दृष्टान्तमा राजा शब्द प्रयुक्त हुँदैनथ्यो । सर्वोच्चको प्रतीकात्मक अर्कै शब्द प्रयुक्त हुन्थ्यो । यो साधारण हो ।

केही समय यतादेखि नेपालमा आयोजना गरिने सार्वजनिक सभा, समारोह, अनुष्ठान आदिमा सरकारमा भएका विशिष्टतम व्यक्तित्व वा पार्टीका प्रमुख, उपप्रमुख, नेताहरू, नेतृत्वमा भएका नेताहरूलाई निम्तो नै नगर्ने, बोलाउँदै नबोलाउने, बेवास्ता गर्ने, उपेक्षा गर्ने प्रवृत्ति विकास हुँदै आएको छ । त्यस्ता ठाउँमा समाजमा यसो चलनचल्तीमा आएका सामाजिक, सांस्कृतिक, साहित्यिक, बौद्धिक र अरु नपाए पत्रकारिता क्षेत्रकै होस्, बरु तिनलाई प्रमुख अतिथिको आसनमा आसिन गराउने प्रवृत्ति बढ्न लागेको देखा पर्दैछ ।

Yamaha

दृष्टान्तका लागि शताब्दी पुरुष सत्यमोहन दाइलाई लिन सकिन्छ । ९९ सय वर्षमा हिँडिरहेको ज्येष्ठतम नागरिकलाई दिनको सालाखाला दुइटा कार्यक्रममा प्रमुख अतिथि वा सभापति बन्नुपर्छ होला । त्यो उमेर ठन्डा वा तातो हावापानीमा उहाँले कसरी भ्याउनुहुन्छ, छक्क लाग्छ । शौच लाग्दो हो, लघुसङ्का, दीर्घसङ्का लाग्दो हो, ओखती खानुपर्दो हो, प्यास लाग्दो हो, भोकै पनि लाग्दो हो । आयोजकहरूको ध्यान त्यता गएको प्राय: देखिँदैन ।

उत्कृष्ट अनुष्ठान
मेरो तर्कको एउटा उपमा प्रस्तुत गरौं । गएको शनिबार (भदौ ९ गते) बिहानै नेपाल नदी संरक्षण संस्था (एनआर सीटी) ले ‘वागमती जलमहोत्सव २०१८’ नाममा एउटा पानी उत्सवको आयोजना गरेछ । यो उत्सवको यो अठारौं चरण रहेछ । बिहानैको कार्यक्रम जलयात्रा नभन्दै रातिदेखि नै दर्के पानी वैरिएर साँच्चैको ‘जलयात्रा’ भो ।

उक्त महोत्सवको अर्को उत्कृष्ट आकर्षण नेपालका १८ नदीबाट पानी ल्याइएको रहेछ, सीसी–बोतलहरूमा । ती १८ नदीमा महाकाली, हुम्ला कर्णाली, मुगु कर्णाली, तिला कर्णाली, पश्चिम सेती, भेरी, राप्ती, कालीगण्डकी, बुढीगण्डकी, मस्र्याङ्दी, त्रिशूली, भोटेकोशी, तामाकोशी, दूधकोशी, सुनकोशी, तमोर, अरुण र मेची हुन् ।

बडो गर्व लाग्छ, यी १८ वटै नदी पार गर्ने मौका पाएको छु । त्यसरी ल्याइएको पानी पञ्चकन्या लगायत १८ जनाले एउटा तामाको मझौला आकारको खड्कौलामा हाली त्यो परम पावन पानी पुनित वागमतीमा मिसाएर एउटा उत्तम कार्य सम्पन्न भयो । वास्तवमा यो एउटा विम्ब थियो । थियो, वागमतीको पानी पनि ती नदीको जस्तै स्वच्छ, निर्मल र पिउनयोग्य हुनुपर्छ भन्ने मौन सन्देश ।

त्यत्रो दर्के पानीमा त्यत्रो जनसहभागिता मेघ आलेको चोखो प्रयत्न, स्वार्थरहित संघर्ष र फ्रेन्डस क्लब कुपन्डोलको अनुकरणीय क्रियाशीलताको नतिजा हो । कति चोखो अनुष्ठान ! त्यो दिनभरको जलमहोत्सव तयारी, बाद्यवादन लगायतको जोरजाम, खेर गएका वस्तुहरूबाट पुन: उत्पादित जीवनोपयोगी वस्तुहरूको सूक्ष्म प्रदर्शनी, पाल, सामियाना, मञ्च, १८ डुङ्गा आदिको जोरजाम हेर्दामात्र सजिलो बन्दोबस्त कति कठिन हुन्छ भन्ने कुरा सेतो कपाल भएको तालु खुइलिएकाहरू राम्ररी जान्दछन् ।

वाग्मतीका ३ सन्तानको सम्मान
त्यो जलयात्रा समारोहमा आयोजकहरूले मलाई किन हो, प्रमुख अतिथिको ठाउँमा बसाले भने वन तथा वातावरण मन्त्री शक्तिबहादुर बस्नेतलाई विशिष्ट अतिथिमा वरण गरे । सांसदहरू पम्फा भुसाल, तेजुलाल चौधरी, अखिल नेपाल फुटबल संघका अध्यक्ष कर्मा शेर्पा लगायत विभिन्न क्षेत्रका शीर्ष व्यक्तित्वहरू रुझिभिजी, हिलाम्यै भई उपस्थित हुनुहुन्थ्यो ।

उहाँहरूमध्ये कतिजनाले आ–आफ्नो प्रतिबद्धता पनि सार्वजनिक गर्नुभो, वागमती र अन्य नदी सफा गर्नेबारे । वन तथा वातावरण मन्त्री बस्नेतले त झनै ओजस्वी मन्तव्य राख्नु भो र साविकभन्दा बढी सरकारी भाषण गर्नु भो, विभिन्न आश्वासन दिन शेष राख्नु भएन । मैले पनि यथामति आफ्नो दृष्टिकोण राखेँ ।

त्यस अघि यो संसार छोडिसकेका वागमतीका ३ सन्तान हुतराम वैद्य, पं. मदनमोहन मिश्र र भगवानदास मानन्धरको तस्बिरमा मालाबाट सम्मान गरिएको थियो । उहाँहरू तीनैजनाले आ–आफ्नो गच्छे अनुसार वाग्मतीलाई स्वच्छ, सफा, निर्मल र निरापद पार्न आफूलाई समर्पित गर्नुभएको थियो । अँ त † त्यत्रो महत्त्वपूर्ण आयोजनाको प्रमुख अतिथिको गरिमामय दर्जा दिएकोमा म फुलेल भएँ ।

सबैको मेरो वामपुड्के आकृतिमा आँखा र म के भन्छु भन्नेमा कान केन्द्रित थिए । तर फर्कंदा मैले विचार गरेँ । त्यो समारोहमा म अतिथिमात्र भएको भए राम्रो हुने थियो । प्रमुख अतिथि मन्त्री बस्नेत र विशिष्ट अतिथि अरु कुनै राजनीतिक व्यक्तित्व भएको भए अत्युत्तम हुने थियो भन्ने लाग्यो । किनकि नेतृत्व त राजनीतिले गर्ने हो ।

किन पत्याएनन्, पुनरावलोकन गर्ने कि ?
राजनीतिक नेता र नेतृत्वलाई अनुष्ठानहरूमा प्रमुख अतिथिको सम्मान दिने कार्यमा केही समयदेखि कमी आउन थालेको छ । किन यस्तो अवस्था आएको हो ? राजनीतिक नेतावर्ग, मन्त्रीगण तथा पार्टी नेतृत्वका जिम्मेवार तहका महानुभावहरूले सोच्ने बेला आयो भन्ने लाग्यो मलाई ।

सोचाइ पनि झारा टार्नेमात्र होइन, गम्भीर सोचाइ हुनुपर्‍यो । किन मन्त्री बस्नेतलाई प्रमुख अतिथि नबनाएर सामान्य मान्छे वा साधारण पत्रकार भैरव रिसाललाई प्रमुख अतिथि बनाए नदी संरक्षण संस्थाका मेघ आले र फ्रेन्डस क्लब कुपन्डोलले ? त्यसको कठोर चिरफार गर्नुपर्‍यो राजनीतिक नेतृत्वले र राजनीतिले नै । एउटा छेस्को भनिहालौं । मलाई लागेको तपाईं प्रधानमन्त्रीदेखि प्राय: सबै मन्त्री, पार्टी प्रमुखदेखि पार्टीका नेतृवृन्द समयमा आउनुहुन्न ।

समयमा आउन अनुकूल भएन यदाकदा भने मोबाइल थिचेर कम्तीमा खबर गर्ने र म आउँदैछु । कार्यक्रम सुरु गर्नोस् भन्ने किन नगर्ने ? किनकि समयमा सुरु नहुँदा धेरै जनाको महत्त्वपूर्ण समय खेर जान्छ । त्यति किन भन्न सक्नुहुन्न नेताहरू र प्रधानमन्त्रीदेखि अरु मन्त्रीहरू ? यति गरिदिनोस् त तपार्इंलाई प्रमुख अतिथि बनाउँछन् ।

तपाई नेताहरूप्रति मेरो सम्मान छ, किनकि कठिन समयमा तपाई नेताहरूले महत्त्वपूर्ण योगदान गर्नुभएको छ । जेल पर्नुभएको छ, निर्वासित हुनुभएको छ । मोजमजा गर्ने उमेर झ्यालखानामा बिताउनुभएको छ । तपाई नेताहरू नै हो, अब पनि यो देश बनाउने, विकास गर्ने । म जस्ता व्यक्तिले आमूल परिवर्तन गर्न त्यस्तो ठूलो योगदान गर्न सक्छु र ? तर संस्थाहरू किन तपाईहरूलाई आफ्ना कार्यक्रममा प्रमुख अतिथि बनाउन पनि मन गर्दैनन् ? मेघ आलेहरूसँग रिसाएर हुँदैन । आफूमा के कमी छ, पुनरावलोकन गर्नोस् ।

भुइँ नछोड्नोस्
भदौको सुरुतिर बबरमहलस्थित कलाकेन्द्रमा कृष्ण केसीको क्रियाशीलतामा चित्रकलाको प्रदर्शनी आयोजित थियो । ९९ सय वर्षका संस्कृतिविद् सत्यमोहन जोशी सभापतित्वका लागि आमन्त्रित हुनुहुँदो रहेछ । उहाँको स्वभावै छ, समयमा आउने । पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड प्रमुख अतिथि । तर सत्यमोहन दाइले प्रचण्डलाई डेढ घन्टा कुर्नुपर्‍यो ।

ढिला आएकोमा क्षमासम्म पनि माग्नुभएन उहाँले । मलाई पनि बोल्न दिएका थिए, कृष्ण केसीले । मैले कडासँग कुरा राखेँ । गएको साउन २९ मा नेपालका मन्त्री र सांसदहरू भन्ने एउटा सामग्री सार्वजनिक गरेका थियौं, मसमेत सिकाइ समूहले । त्यस काममा मैले धेरै नेतालाई आमन्त्रण गरेँ, सहभागी हुन । तर डा. बाबुराम भट्टराईको दुइटा टेलिफोनमा गरी २ सय पल्ट सम्पर्क गर्न खोजेँ । अहँ † मरे उठ्दैन टेलिफोन ।

माधव नेपालको टेलिफोन उठ्यो, उहाँको कोबाट हो कुन्नि को–को बोल्ने, प्रमुख अतिथि को ? जस्ता कुरा आए । पुस्तक कल्ले सार्वजनिक गर्ने ? जस्ता बयान लिए उनले । तर त्यसपछि त न नेपाल आए, नत आउन नसक्ने खबरसम्म पनि आयो । झलनाथ खनाल र रामचन्द्र पौडेलले आउँछु भने, तर आएनन्, ढाँटे ठाडै । आउन नसक्नेसम्म भन्ने सभ्यता पनि देखाएनन्, उपेक्षा गरे । म जनता, मेरा कुरा तपाईले सुन्नैपर्छ, किनकि तपाईं मेरो प्रतिनिधि हो ।

तपाईलाई सहयोग गर्न जनताको पैसा खाने शाखा अधिकृत तहको जनशक्ति छ । मेरो कुरा उनले सुन्नुपर्छ, तपाईलाई भन्नुपर्छ, उनले । तपार्इंले के भन्नुभो, मलाई उनले भन्नुपर्छ । तपाईंले मसँग सोझै कुरा गर्नु पर्दैन । तर तपाईंहरू त्यति पनि गर्नुहुन्न । नेताहरू, तपार्इं भुइँ छोड्दै हुनुहुन्छ । भुइँ छोड्ने पछारिन्छ । समयमै सच्याउनोस्, सच्चिनोस्, नेताज्यू ।

समयको महत्त्व बुझ्नोस्
त्रिचन्द्र कलेजले हालै १०१ औं जन्मोत्सव मनायो, एउटा सार्वजनिक समारोह गरी । शिक्षा तथा विज्ञान र प्रविधिमन्त्री गिरिराजमणि पोख्रेल २ घन्टा पछिमात्र आए । उद्घोषक महाशयले ३४ मिनेट ३५ सेकेन्ड मञ्चमा आसन ग्रहण गर्न बोलाएर बरबाद गरे । त्रिचन्द्र कलेजजस्तो शैक्षिक संस्थाले आसन ग्रहण गर्ने जस्ता फाल्तु कुरामा त्यत्रो महत्त्वपूर्ण समयको दुरुपयोग गर्‍यो ।

के बुढै भएको हो, उक्त कलेज ? यस्तो कलेजले कसरी उत्पादन गर्छ सुयोग्य, प्रतिभाशाली, शिक्षित जनशक्ति ? नेताहरू ? नेता हुने तपार्इंहरू नै हो, म हैन । तर जनताले पत्याउने नेता हुन कम्तीमा पनि जनताका कुरा सुन्नैपर्छ । हो, मलाई थाहा छ, तपाई भ्याउनुहुन्न, त्यसैले मैले भनेको मेरा कुरा तपाईंको सहयोगीले सुन्नैपर्छ । मैले बुझेको जनतन्त्र, गणतन्त्र यही हो । तर यहाँ परिस्थिति उल्टो रूपमा उपस्थित भइरहेको छ ।

तपाई राजनीतिक नेता–नेतृत्वले हो, मुलुकको नेतृत्व गर्ने । तर किन आज सामाजिक, सांस्कृतिक, प्राकृतिक, वातावरणीय, साहित्यिक, खेलकुद आदि संस्थाहरू तपाई राजनीतिक नेता र नेतृत्वसँग टाढिँदैछन्, तर्किंदैछन् । तपाई नेतालाई प्रमुख अतिथि मान्न किन तयार भइरहेका छैनन् ? यो विषयलाई हलुका होइन, गम्भीर रूपमा सोच्नोस् नेता महाशयहरू र आ–आफ्ना चरित्रगत र कुसंस्कारगत बानीबेहोरा र आचरणमा कठोर रूपमा परिवर्तन गर्न मेरो विनम्र आग्रह हो ।

तपाईका दलका तलदेखि माथिसम्मका तहमा यो विषयलाई एउटा छुट्टै एजेन्डाका रूपमा छलफल गरी आफूलाई नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्ने उचाइमा उचाल्नोस्, नेतृत्व तपाईले नै गर्नुपर्छ ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र १६, २०७५ ०८:१०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

दुवै युगका सूत्रधार

श्रद्धाञ्जली
पहिले पारसी नाट्य परम्परामा भिजेका हरिप्रसाद रिमालको पछि शैली परिवर्तन भयो । यिनलाई नेपाली नाट्य रङ्गमञ्चका दुई युग जोड्ने एक सेतुका रूपमा लिन सकिन्छ ।
अभि सुवेदी

काठमाडौँ — एउटा दु:खद नाटक भदौ १५, २०७५ को दिन आकाशवाणीबाट सुनेँ । माध्यमको किसिमले यो रेडियो नाटक नै थियो । यो नाटक हरिप्रसाद रिमालले गरेका ६/७ हजार नाटकको रूपान्तरण थियो । यो नाटकमा उनी निर्देशक थिएनन्, एक पात्र थिए ।

उनले युवराज घिमिरे ‘घियु’लाई ‘रूपान्तरणका लागि रङ्गमञ्च’ (२०६६) किताबमा दिएको अन्तर्वार्तामा भनेका थिए, ‘जीवन नै नाटक हो । जीवनमा हामी कति कुरा छल्छौं । झुटो बोल्छौं । हाँस्छौं, रमाउँछौं, सङ्घर्ष गर्छौं । नाटक भित्रकै पात्र त भएर बसेका छौं नि हामी (१४८) ।’

रिमालको दीर्घजीवन नाटकको पटाक्षेप भएको थियो, बिहानै । मैले यो समाचार सुन्दासम्म उनको अन्तिम दर्शनलाई जाने बेला घड्किसकेको थियो । बिमस्टेकको क्षेत्रीय चलल–पहलमा सामेल हुने प्रधानमन्त्री र राष्ट्र प्रमुखहरूका सवारीले अनिश्चित समयको प्रतीक्षामा टक्क रोकिएका सडकपारि जानसक्ने मेरो उपाय थिएन । एउटा प्रतीक्षारत मनको बह रोकिएपछि त्यो कुण्ठा हुन्छ ।

त्यसलाई मञ्चमा लान सकिन्छ । एक युट्युब अन्तर्वार्तामा हरिप्रसाद दाइले भनेका छन्, ‘सिनेमाभन्दा नाटक राम्रो हुन्छ, दर्शक अगाडि हुन्छन् । त्यसले ढुङ्गा हाने पनि प्रशंसा गरे पनि त्यो अगाडि नै हुन्छ ।’ नाट्य समीक्षक मार्टिन एसलिन र नाटककार र निर्देशक फ्रान्सेली आन्तोनिन आर्तादले भनेको सम्झेंँ, ‘नाटकमा अगाडि नै दर्शकका पसिना गन्हाउँछन्, सास फेरेको अगाडि नै आउँछ ।’

नेपाली नाटकका ठूला निर्देशक सुनील पोखरेललाई फोन गरेंँ । तिनले भने, ‘दाजु, हरिप्रसाद दाइमाथि ध्यानातित हुनुहोस् र नाटकका सातोरी क्षणहरूको कल्पना गर्नुहोस् ।’ म त्यसै गर्दै थिएँ । मैले यो समाचार पाएको रेडियो नाटकका पात्र हरिप्रसाद रिमाल दाइ थिए, निर्देशक थिएनन् ।

रिमालका विषयमा केही शब्द लेखेर शनिबारको ‘कान्तिपुर’लाई पठाउन मसँग खासै समय थिएन । ती सम्वत् १९८२ सालमा लगनटोलमा रिमाल परिवारमा जन्मेका थिए । जेठा दाजु गोपालप्रसाद नाटककार थिए, जसले ‘मसान’ नाटक लेखे । हरिप्रसाद रिमालले यसको निर्देशन गरेर २०३३ सालमा राष्ट्रिय नाचघरमा प्रस्तुति गराए ।

उनका अर्का दाजु कृष्णप्रसाद नृत्य कलाकार थिए । हरिप्रसाद रिमालका पहिला गुरु बालकृष्ण सम थिए, जसलाई उनले प्रत्येक अन्तर्वार्तामा सम्झेका छन् । अनि उनका अर्का गुरु दाजु गोपालप्रसाद थिए । हरिप्रसाद रिमालले पहिलोपटक १९९६ सालमा बालकृष्ण समको नाटक ‘मुकुन्द–इन्दिरा’ मा अभिनय गर्ने अवसर पाए ।

उनले रेडियोमा प्रवेश गरेको कथा पनि नाटकीय छ । २००७ सालमा विराटनगरको ‘प्रजातन्त्र रेडियो’ काठमाडौं आएपछि बालकृष्ण समलाई सम्पर्क गरिएछ । समले आफूले पत्याएका युवाहरू लिएर जाँदा हरिप्रसाद रिमाल पनि राम्रो स्वर भएकाले परेछन् । उनी दिनको दुईपटक रेडियोमा काम गर्नथाले । उनले जीवनका धेरै वर्ष त्यहाँ झन्डै नि:स्पृह भावले काम गरे, २०४० सम्म ।

रेडियोमा भेटेकी कल्याणी पौडेलसँग उनले २०१४ सालमा बिहा गरे । उनीहरूको लामो सुखी दाम्पत्य जीवन एउटा अत्यन्त सुन्दर जीवनको उदाहरण हो ।

२०२० मा काठमाडौं पढ्न आएदेखिका मैले अविराम यो जोडी देखेंँ । गुरुकुलमा सुनील पोखरलले सम्मान गर्न बोलाउँदा पनि जोडी सँगै थिए । साँझमा घर पुगेपछि सुनील भाइलाई भाउजूको फोन आयो, हरिप्रसाद दाइको अक्सिजन सकिएछ । आफ्ना सन्तानहरू विदेशमा बस्ने र झन्डै एक्लै बस्ने ती दम्पतिका सबै आफ्ना थिए । गुरुकुलका कलाकार गएर अक्सिजन जोडिदिए ।

हरिप्रसाद दाइ र भाउजू सधैं प्रसन्न र जीवनमुखी देखिन्थे । सबैको कल्याण होस् भन्ने चाहना राख्थे । हरिप्रसादका धेरै गुनासा र मन दु:खेका कथा थिए, तर तिनले भनेनन् । जीवन एउटा आफूले भोगेको कालिक यात्रा हो, त्यस भित्रबाट झिकेर कोही मनुवालाई नराम्रो पारेर कथा भन्नु हुँदैन भन्ने ती हाम्रा नाट्यमञ्चका महान व्यक्ति विदा भएका हुन् ।

जीवनीका अरु एकाध कुरा लेखेर उनको काल र मञ्च र नाट्यको प्रकृतिबारे केही भन्न चाहन्छु । हरिप्रसाद दाइले अमृत दाहाललाई दिएको अन्तर्वार्तामा भने अनुसार उनले अनवरत ६/७ सय रेडियो नाटक बनाए, जसको अहिले त के त्यो बेला पनि कुनै रेकर्ड थिएन । उनले ती नाटक र आफ्नो अधिकारबारे प्रश्न गरेनन् । गरेको भए, ती रेडियो नेपालमा टिक्ने थिएनन् ।

केही मनिस दुष्ट पनि थिए । तर तिनको नाम ती लिन चाहँदैनथे । उनका नाटक अरुले आफ्ना नाममा पनि प्रसार गरे । उनी केही गर्न सक्दैनथे र सायद चाहँदैनथे । हरिप्रसाद राष्ट्रिय नाचघरमा नियुक्त भएपछि ‘कि यता कि उता’ भन्ने नाटक देखाए । त्यस बापत उनले महेन्द्रबाट सुनको मेडल पाए । त्यसो त यिनले अनौठो कथा सुनाए, त्यसमा । जुद्धशमशेरलाई भक्तिभावको गीत सुनाएपछि यिनले रु. ५०० पुरस्कार पाए । उक्त सिक्काको भारी बडो मुस्किलले यिनले घरसम्म पुर्‍याउनसकेका थिए ।

‘नेपाली थियटर याज आइ सी इट’ (२०७३) भन्ने किताब लेख्ने सिलसिलामा मैले पार्सी रङ्गमञ्चको अध्याय र त्यो कालखण्ड लेख्ने क्रममा मौकाले ऐतिहासिक पार्सी थियटरका केही नाट्य कलाकार र रचनाकारहरू अन्तर्वार्ता गर्ने मौका पाएँ ।

केशरमान तुलाधर (१९२१–२००३) र बेखानारायण महर्जन (१९८३–२०६३) अनि पहिले पारसी थियटर गर्नेका नजिक तर पछि गएर १९९८ सालमा गोपालप्रसाद रिमाल, गोपीनाथ अर्याल पनि सदस्य भएको गौरीशङ्कर थियटर ग्रुप खोलेर त्यसको सदस्य हुँदासम्म नेचुरालिस्टिक थियटर गर्ने हरिप्रसाद रिमाल (१९८२–२०७५) सँग मैले अन्तर्वार्ता गरेंँ । अब म त्यो कालखण्ड र हरिप्रसादबारे कही थपेर यो लेख अन्त्य गर्छु ।

पारसी थियटर भारतीय रङ्गमञ्चको एउटा बलियो रङ्गमञ्चीय परम्परा हो । यसको प्रभाव नेपाली राणा दरबार र केही अभिजात र नाटक गर्ने समूहका युवालाई पनि पर्‍यो । भारतमा एउटा आम प्रयोगको मनोरञ्जन परम्परा भए पनि नेपालमा राणा महलमा आएपछि त्यो एक अभिजात विधा भयो ।

भारतीय नाट्य विद्वान अनुराधा कपुरले यसबारे किताब लेखेकी छन् । उनको भनाइमा यो पारसी नाट्य परम्परा १९०७ देखि १९८७ सालसम्म रह्यो । नेपालमा यसको प्रवेश सत्तरी/अस्सीका दशकमा भैसकेको थियो । यो हिन्दी भाषाको प्रयोग, मञ्चमा पर्दा र दृश्यका अतिरञ्जना अनि सिंहदरबारमा पछिसम्म देख्न सकिने अलाउद्दिनलाई उडाउने क्रेनजस्ता प्रपहरूबाट गरिन्थ्यो ।

नब्बे सालतिरै बालकृष्ण समले यसको विरोधमा नाटक ‘महल बाहिर’ ल्याए । तर नेपालको पार्सी थियटरको प्रभाव माथि उल्लेखित व्यक्तिहरूलाई परेको केशरमान तुलाधरले भनेका छन् । बेखानारायण महर्जनले भनेका न्यारेटिभहरू पार्सी थियटरसँग मिल्छन् । त्यो बेला बेखानारायणलाई मञ्चनमा गाउनका निम्ति हरिप्रसाद रिमालले नेवारीमा गीत लेखिदिन्थे ।

मलाई दिएको अन्तर्वार्तामा उनले नेवारी भाषा उनको निम्ति मातृभाषा सरह रहेको र मेलोडी राम्रो भएकाले यसमा गीत लेख्न सहज हुन्थ्यो भनेका छन् । हरिप्रसादले उनको सम्बन्ध पारसी थियटरका व्यक्तिहरूसँग भएको त्यस अन्तर्वार्तामा भनेका छन् । त्यसबाट अनि पछि उनको शैली परिवर्तन भएको कारणले गर्दा यिनलाई नेपाली नाट्य रङ्गमञ्चका दुई युग जोड्ने एक सेतुको रूपमा लिन सकिन्छ ।

रेडियो माध्यममा नाटक गर्नुपरेकाले गीतलाई नाटकको अभिन्न अंग मान्नु, दृश्य विधानमा अनेकौं प्रयोग गर्नु जस्ता विषयलाई उनले बयान गरेका छन् । मञ्चको स्पन्दन हरिप्रसाद रिमाल दाइ राम्ररी बुझ्थे । बुद्धिमाया नाम भएकी महिलालाई बिहे गर्न पुसे नामको आफ्नो केटालाई पैसा दिएर ती नारी कलाकार भएर काम गरेको तर पछि पुसेलाई छोडेर ती पुलिससँग हिंँडेपछि समस्या परेका जस्ता यथार्थिक कुरादेखि लिएर मञ्चमा गम्भीर कुरा पनि सम्झिने हरिप्रसाद एउटा जीवन्त नाट्यमञ्चका नेपाली न्यारेटिभ थिए ।

हरिप्रसाद दाइ दिवंगत हुनुभएपछि हाम्रो समक्ष नेपाली नाट्यमञ्च, रेडियो माध्यम र गायनको एउटा संघर्षशील र गतिशील युगको अन्त्य भएको बोध भएको छ । हरिप्रसाद गुरुकुल थियटरसँग नजिक थिए । गोपालप्रसाद रिमाल थियटर सुनीलले बनाएपछि तिनले मलाई भनेका थिए, ‘अभि भाइ, नेपालको नाट्यमञ्चको परम्परा बलियो छ ।

यसको भविष्य उज्ज्वल छ ।’ जीवनमा कलाकार र लेखकहरूले गरेका संघर्षका कथा धेरै छन्, तर अनेकौं अवस्थामा सचेत भएर खुसीलाई एक ध्यानातित व्यक्तिको शक्ति मानेर हामी सबैलाई स्नेह गर्ने र कालिक चेतना प्रवाहित गर्ने हरिप्रसाद रिमाल दाइलाई श्रद्धाञ्जली !

प्रकाशित : भाद्र १६, २०७५ ०८:०९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT