प्रकृतिका कुचीकार

सन्दर्भ : अन्तर्राष्ट्रिय गिद्ध सचेतना दिवस
कृष्णप्रसाद भुसाल

काठमाडौँ — गिद्धलाई हिंस्रक, फोहोरी र घिनलाग्दो चराको रूपमा हेरिन्छ । तर सिनोमा लुछाचुँडी गरिरहेका गिद्धको चर्तिकला, आकाशमा कावा खाँदै उडिरहेका बथान र पर्यावरणीय महत्त्वलाई हेर्‍यौं भने त्यस्तो लाग्दैन ।

सिकारी चरा भए पनि गिद्ध आफैंले सिकार नगरी केवल मरेका जनावरको मासु अर्थात सिनो खान्छन् । गिद्ध अहिंसाको पुजारी हुन् ।

सिनो खाइ हाम्रो वातावरण प्रदूषित, दुर्गन्धित र रोगमुक्त बनाउन मद्दत गर्ने गिद्धलाई ‘प्रकृतिको कुचीकार’ भनिन्छ । पर्यावरणीय चक्र सञ्चालन, खाद्य शृंखलाको सन्तुलन र गतिशीलताको संवाहक पनि हो । सिनोको कुशलतापूर्वक छोटो समयमै दोहन गर्ने गिद्धको अभावमा सिनोमा भुस्याहा कुकुर, स्याल, मुसा र झिंगाको संख्या वृद्धि हुन्छ । फलस्वरुप मानिसमा रेविज, प्लेग, हैजा, आउँ, झाडापखाला र पशुचौपायामा एन्थ्रेक्स, ब्रुसेलोसिस र क्षयरोगको संक्रमणले महामारी फैलिन सक्छ ।

Yamaha

एक अध्ययन अनुसार एउटा गिद्धले करिब ११ हजार अमेरिकी डलर बराबर सिनो सफाइमा योगदान पुर्‍याउँछ । धार्मिक र सांस्कृतिक आस्थासंँग पनि जोडिने गिद्धलाई शनी देवताको वाहनको रूपमा पुजिन्छ । रामायणमा रावणले सीता हरण गरी लंका लैजाँदा सीतालाई जोगाउन गिद्ध अन्तिम श्वास रहुन्जेल लडेको उल्लेख छ । नेपालको माथिल्लो हिमाली क्षेत्रमा बस्ने लामा समुदायले मृत आफन्तको शव गिद्धलाई खुवाउँछन् र गिद्धलाई मृतकको आत्मालाई स्वर्ग पुर्‍याउने दूतका रूपमा पुज्ने गर्छन् ।

करिब डेढ–दुई दशक अघिसम्म हाम्रै गाउँटोल वरपर सयांै गिद्धहरू सिनोमा लुछाचुंँडी गरिरहेका देखिन्थे, तर आजभोलि ती गिद्ध हराएका छन् । सन् १९८० को दशकमा नेपालमा १० देखि १६ लाख गिद्ध रहेकोमा आज २० हजारभन्दा कममा सीमित भएका छन् ।

२००२ देखि २०११ सम्मको पूर्व–पश्चिम राजमार्गमा गरिएको सर्वेक्षणमा डंगर गिद्ध ९१ प्रतिशत र सानो खैरो गिद्ध ९६ प्रतिशतले घटेको छ । यस प्रकारको भयाभव विनाशका कारण आईयुसीएनले नेपालमा पाइने ९ प्रजातिका गिद्धमध्ये ४ प्रजातिलाई अति संकटापन्न सूचीमा राखेको छ । अति संकटापन्न प्रजाति आउंँदो १० वर्षभित्र लोप हुने सम्भावना ५० प्रतिशत रहन्छ ।

गिद्धको अकल्पनीय र अप्राकृतिक विनाशको प्रमुख कारण घरपालुवा पशु उपचारमा प्रयोग गरिने औषधी डाइक्लोफेनेक हो । डाइक्लोफेनेकले उपचार गरिएका पशुको मृत्युपश्चात् उक्त सिनो खाने गिद्धमा डाइक्लोफेनेकले भिसरल गाउट गराई अन्तत: मृगौला फेल गराउँछ ।

गिद्धले समूहमा खान्छन् । अत: ३० मिलिलिटरको एक भाएल डाइक्लोफेनेक संक्रमित एउटा सिनो खाँदा ३ सय ५० देखि ८ सयसम्म गिद्ध मर्न सक्छन् । वासस्थानको विनाश, आहाराको कमी, सिनोमा विषको प्रयोग र विद्युतीय तार गिद्धका लागि खतरा हुन् ।

गिद्धको विनाश रोक्न सरकारी निकाय, संरक्षणकर्मी, समुदाय र सरोकावाला निकायहरूले सामुहिक प्रयास गरेका छन् । गिद्ध संरक्षणका लागि नेपाल सरकारले जेठ २३, २०६३ देखि पशु उपचारमा डाइक्लोफेनेक प्रतिबन्ध गरी त्यसको विकल्पमा सुरक्षित मेलोक्सिक्यामको उत्पादन र प्रयोग सुरु गर्‍यो ।

गिद्धलाई शुद्ध आहार उपलब्ध गराई संरक्षण गर्ने उद्देश्यले २०६३ मै स्थानीय समुदायको सक्रियतामा नवलपरासीको पिठौलीमा विश्वकै पहिलो समुदाय स्तरको जटायु (गिद्ध) रेष्टुरेन्ट खोलियो । जटायु रेष्टुरेन्टमा किसानहरूबाट वृद्ध, अशक्त र बेकामी गाईवस्तुहरू संकलन गरी पालनपोषण गरिन्छ । तिनीहरूको प्राकृतिक मृत्युपश्चात् निश्चित स्थानमा गिद्धको आहाराका लागि राखिन्छ ।

नजिकै रहेको अवलोकन घरबाट अति सकंटापन्न गिद्धका प्रजाति, आनिबानी र क्रियाकलाप अध्ययन, अवलोकन गर्न सकिन्छ । रूपन्देहीको गौडहवा ताल, दाङको लालमटिया र बिजौरी, कैलालीको खुटिया, कास्कीको घाँचोक र सुनसरीको कोशीटप्पुमा पनि विस्तारित भएका जटायु रेष्टुरेन्टले वृद्ध र छाडा चैपायाहरूको रेखदेख गरी पशु कल्याणकारी र लोपोन्मुख गिद्ध बचाउने काम गर्नुका साथै पर्या–पर्यटन प्रबद्र्धन, स्थानीयबासीको जीविकोपार्जन र अनुसन्धान केन्द्रको रूपमा विकसित हुँदैछन् ।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको कसरामा रहेको गिद्ध संरक्षण तथा प्रजनन केन्द्रको कृत्रिम वातावरणमा हुर्काइएका र कोरलिएका गिद्धलाई सुरक्षित प्राकृतिक वातावरणमा पुन:स्थापना गराउने र स्याटेलाइट जडान गरी अध्ययन गर्न थालिएको छ ।

नेपाल सरकारले लागू गरेको ‘गिद्ध संरक्षण कार्ययोजना सन् २००९—२०१३’ को सफल कार्यान्वयनपश्चात् दोस्रो पञ्चवर्षीय कार्ययोजना सन् २०१५–२०१९ को कार्यान्वयनमा राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागसँग गिद्ध संरक्षण साझेदार संस्था र समुदायले हातेमालो गरिरहेका छन् । हामीले अंगिकार गरेको सहभागितामूलक गिद्ध संरक्षण अभियान र यसबाट प्राप्त नतिजा विश्व संरक्षण समुदायका लागि उदाहरणीय र अनुकरणीय बनेका छन् ।

पछिल्ला दिनहरूमा गिद्धको ह्रास रोकिएको अध्ययनहरूले देखाएका छन्, तथापि गिद्धहरू अझै संकटमुक्त र सुरक्षित भैसकेका छैनन् । गिद्धका बासस्थान संरक्षित क्षेत्र बाहिर सामुदायिक वन र निजी वनमा अवस्थित भएकोले संरक्षणमा जनसहभागिता र अपनत्वलाई थप सशक्त बनाउन आवश्यक छ ।

स्रोतको अभावले बहुआयामिक महत्त्वका जटायु रेष्टुरेन्टहरू धरमराएका छन् । स्थानीय निकायहरू स्वायत्त र शक्ति सम्पन्न भएको अवस्थामा ती निकायहरूले पर्यावरण संरक्षण, प्राकृतिक स्रोतहरूको दिगो उपयोगसँगै गिद्ध संरक्षण तथा जटायु रेष्टुरेन्टको दिगो सञ्चालन र प्रबद्र्धनजस्ता कार्यक्रम पनि आत्मसाथ गर्नसके वेश हुनेछ ।

लेखक पन्छी संरक्षण संघमा कार्यरत छन् ।

प्रकाशित : भाद्र १६, २०७५ ०८:०३
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

जो राम्रो काम गर्छ, ऊ सिकाउन सक्दैन

सफल जीवनवृत्ति भएकाहरू पढाउन जान्दाछन् भन्ने बुझाइ छ । व्यवस्थापन र व्यापार पढाउने कलेजहरूले पूर्व कार्यकारीलाई प्राध्यापकका रूपमा लिन्छन् । तर हामीले उल्टो गरिरहेका छौं, शिक्षकलाई चाहिँ काम गर्न पठाउनुपर्थ्याे ।
एडम ग्रान्ट

काठमाडौँ — यदि तपाईं कुनै विषयमा महान बन्न चाहनुहुन्छ भने उत्कृष्ट व्यक्तिसँग सिक्नुहोस् । भौतिकशास्त्र पढ्नेले अल्बर्ट आइन्सटाइनसँग सिक्न पाए त्योभन्दा ठूलो के हुन्छ ?त्यो धेरै नै हो ।

आफ्नो जीवनको पहिलो महत्त्वपूर्ण सफलता– रिलेटिभिटीबारे पहिलो शोधपत्र प्रकाशित भएपछि आइन्सटाइनले सुरुमा युनिभर्सिटी अफ बर्नमा प्राध्यापन गरे । तर उनले धेरै विद्यार्थीलाई ‘थर्मोडाइनामिक्स’ विषयमा अध्ययन गर्न आकर्षित गर्न सकेनन् । केवल तीन जनाले रुचि देखाए, ती पनि उनकै साथी थिए । त्यसपछिको सेमेस्टरमा पनि केवल एक विद्यार्थीमात्रै भर्ना भएपछि उनले कक्षा रद्ध गर्नुपर्‍यो ।


त्यसको केही वर्षपछि आइन्सटाइनले स्वीस फेडेरल इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी, जुरिचमा काम गर्न थाले । त्यहाँका अध्यक्षले उनको पढाउने तरिकै नभएको भनेर प्रश्न उठाए । आइन्सटाइनले त्यो जागिर साथीको सिफारिसमा पाएका थिए । पछि ती साथीले आइन्सटाइन आफ्नो भनाइ राख्ने कुरामा कमजोर रहेको स्वीकारे । उनको आत्मकथाका लेखक वाल्टर इस्याकसनका अनुसार पनि ‘आइन्सटाइन कहिल्यै पनि प्रेरित गर्नसक्ने शिक्षक भएनन् । उनका सबै लेक्चर अव्यवस्थित हुन्थे ।’


राम्रोसँग पढाउन नजान्नेका लागि एउटा कथन छ– व्यक्तिगत रूपमा राम्रो गर्नेहरू वास्तवमा खराब शिक्षक हुन्छन् ।


दुई दशकअघि म हार्वडमा स्नातक तह अध्ययनका लागि आउँदा नोबल र पुलित्जर पुरस्कार विजेता शिक्षकहरूसँग पढ्न पाइयो भनेर निकै उत्साहित थिएँ । तर पहिलो वर्षको अन्त्यसम्म आइपुग्दा विश्वका चर्चित विज्ञहरू नै मेरा सबैभन्दा खराब शिक्षकहरू बने ।


अधिकांशलाई पढाउनेबारे केही मतलब थिएन । उनीहरूलाई आफ्नो विषयमा यति धेरै ज्ञान थियो, जसमा उनीहरूले धेरै वर्ष अघि महारथ हासिल गरिसकेका थिए । मेरो अनुभवमा उनीहरू अरुको मतलबै राख्दैन थिए । सामाजिक वैज्ञानिकहरू यसलाई ‘ज्ञानको सराप’का रूपमा व्याख्या गर्छन् । हाल बर्नार्ड कलेजका अध्यक्ष रहेका मनोचिकित्सक सायन बेइलक लेख्छन्, ‘जब कोही आफ्नो काममा झन्–झन् पारंगत हुँदै जान्छन्, तब उनीहरूमा अरुलाई त्यही सीप सिकाउने क्षमता भने घट्दै जान्छ ।’


तसर्थ यदि तपाईंलाई केही सिक्नुछ भने नयाँ शिक्षक छनोट गर्न तीनवटा कारकलाई ध्यान दिनुहोस् । चाहे त्यो प्राध्यापक वा संरक्षक वा प्रशिक्षक नै किन नहोस् ।


पहिलो– शिक्षकले पढाउने विषयबारे कति समय अध्ययन गरेका छन्, त्यो पत्ता लगाउनुहोस् । ठूला विश्वविद्यालयहरू आफूकहाँ विभिन्न विधाका विज्ञले कक्षा लिन्छन् भनेर प्रचार गर्न रुचाउँछन् । मेरा सबैभन्दा राम्रा शिक्षकमात्रै स्नातकोत्तर पढेका विद्यार्थी थिए । उनीहरूले उक्त विषयबारे आफैं अध्ययन गरेका थिए । यस्ता शिक्षकलाई आफू सिकारु हुँदाको पीडा थाहा हुन्छ । त्यसैले कुनै विषयका विज्ञभन्दा भर्खरै अध्ययन गरेका व्यक्तिसँग पढ्नु राम्रो हुन्छ ।


दोस्रो– अध्यापकलाई उक्त विषय अध्ययन गर्न कति गाह्रो भएको थियो, जान्न जरुरी छ । आइन्सटाइनसँग सिक्न निकै कठिन हुन्छ । उनको क्षमता अद्भुत थियो भन्नेमा दुईमत छैन । तर कुनै अद्भुत क्षमता नभए पनि कुनै विषयमा राम्रो गरेकाहरूसँग सिक्न सहज हुन्छ ।


उच्च माध्यमिक र माध्यमिक तहमा पढ्दा मैले स्प्रिङबोर्ड ड्राइवरका रूपमा प्रतिस्पर्धा गरेको थिएँ । एक पटक अलोम्पिक खेलेका ड्राइवरलाई ‘थ्री एन्ड हाफ समरसल्ट’ सिक्न कुनै चाल छ कि भनेर सोधेको थिएँ । उनले भने, ‘बलजस्तै डल्लो परेर उफ्र र छिटो घुम ।’ उनले प्राकृतिक रूपमै त्यो क्षमता प्राप्त गरेका थिए । त्यसैले उनलाई त्यो गर्न कुनै चाल सिक्न परेन । उनी त्यो सामान्य रूपमा गर्न सक्थे । मैले त्यसबारे राम्रो ज्ञान कोच एरिक बेस्टबाट पाएँ । किनभने उनले त्यो सिक्न सात वर्ष बिताएका थिए । तर शारीरिक सीमाका कारण उनी ओलम्पिकमा भाग लिन सकेनन् । तर ओलम्पिक स्तरको कोच भने थिए ।


तेस्रो– शिक्षकलाई त्यस विषयबारे कति ज्ञान छ मात्र होइन, उनी त्यसलाई कसरी अभिव्यक्त गर्छन् भन्ने पनि जान्न जरुरी हुन्छ । विज्ञहरूलाई तल्लो तहका कक्षामा पढाएर उनीहरूसँग संवाद गर्न कठिन हुन्छ ।


ल्याबमा घन्टौं बसेर कोषहरूलाई भाग लगाउने वा कम्प्युटर अगाडि बसेर कोडिङ गर्ने महारथीहरूभन्दा कोषलाई भाग लगाउने सीप सिकाउन सक्ने वा जाभामा कोड लेख्न सिकाउनेसँग सिक्नु राम्रो हुन्छ ।


कुनै कुरा सिक्ने सबैभन्दा राम्रो उपाय भनेको त्यो विषय पढाउनु हो । जब त्यसको व्याख्या गरिन्छ, त्यसलाई बुझ्न झन्् सहज हुन्छ । सम्झिन्छ पनि । त्यसपछि उक्त विषयबारे बोल्न झनै सजिलो हुन्छ ।


जब पढिन्छ, एक स्तरको अनुभव प्राप्त हुन्छ । त्यही कुरा अरुलाई बुझाउँदा त्यो सीप पनि बढ्छ । त्यसले सिकेका कुरा लागू गर्ने क्षमता बढाउँछ ।


सफल जीवनवृत्ति भएकाहरू पढाउन जान्दाछन् भन्ने बुझाइ छ । व्यवस्थापन र व्यापार पढाउने कलेजहरूले पूर्व कार्यकारीलाई प्राध्यापकका रूपमा लिन्छन् । तर हामीले उल्टो गरिरहेका छौं, शिक्षकलाई चाहिँ काम गर्न पठाउनुपथ्र्यो ।


कोही एक विषयमा राम्रो छ भन्दैमा ऊ अर्कोमा नराम्रो वा राम्रो छ भन्ने हुँदैन । त्यो आ–आफ्नो क्षमताको कुरा हो । विश्वविद्यालयले ‘ठूला नाम’लाई बोलाउँदा उनीहरूले वास्तवमै पढाउन सक्छन् कि सक्दैनन् भनेर जाँच्न जरुरी छ । उनीहरूलाई के–के थाहा छ मात्र नभई त्यो कहिले सिकेका हुन् र त्यसलाई अरुसमक्ष राख्न सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने महत्त्वपूर्ण छ ।
अधिकांश विश्व प्रसिद्ध वैज्ञानिक, संगीतकार, खेलाडी वा कलाकारको जीवनवृत्ति हेर्ने हो भने उनीहरू कसैले पनि सुरुदेखि महान शिक्षक वा कोचसँग सिके/पढेका हुँदैनन् । उनीहरूले सामान्य व्यक्तिहरूसँग सिके, जसले उनीहरूलाई त्यो काम सिक्न रमाइलो वातावरण प्रदान गरे ।

द न्युयोर्क टाइम्सबाट अनूदित ।

(द ह्वार्टन स्कुल अफ द युनिभर्सिटी अफ पेन्सलभेनियाका संगठनात्मक मनोवैज्ञानिक एडम ग्रान्ट ‘गिभ एन्ड टेक’, ‘ओरजिनल्स’ र ‘अप्सन बी’ पुस्तकका लेखक हुन् ।)

प्रकाशित : भाद्र १६, २०७५ ०८:०१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT