रकस्टार पत्रकार

श्रद्धाञ्जली
सुरेशराज न्यौपाने

काठमाडौँ — पत्रकार होइन, वकिल बन्न चाहन्थे, कुलदीप नयर । तर समयको बहाव यसरी परिवर्तन भयो कि पत्रकारिता नगरी धरै पाएनन् । कलेजको फाइनल परीक्षा सकिएको मात्र के थियो, भारत विभाजित भयो ।

पाकिस्तानमा भएका हिन्दु भारततर्फ र भारतमा भएका मुस्लिम पाकिस्तानतर्फ । उनले पनि आफ्नो जन्मभूमि सियलकोट (हालको पाकिस्तान) छाड्नुपर्‍यो ।

घर छाड्दा उनीसँग १ सय २० भारुमात्र थियो । स्थिति शान्त भएपछि फर्कनुपर्छ भनेर उनी केही समय अमृतसरमै बसे । तर परिस्थिति सामान्य नहुने देखेपछि कामको खोजीमा दिल्लीतर्फ लागे । त्यतिबेला दिल्लीको बिल्लीमरनबाट उर्दु भाषामा ‘अन्जाम’ प्रकाशित हुने गथ्र्यो । त्यसका प्रकाशक एक हिन्दु पत्रकारको खोजीमा थिए । संयोग भन्नुपर्छ, नयर तिनै प्रकाशककोमा पुगे । अनि सुरु भयो, लाहोर विश्वविद्यालयबाट कानुनमा स्नातक नयरको पत्रकारिता ।

Yamaha

शेखर गुप्ताले सम्झेका छन्, ‘संकटकालका बेला नयरका समाचार प्रेरणादायक थिए । बब उडवार्ड र कार्ल बर्नस्टिनले गरेको वाटरगेट काण्डको खुलासाभन्दा पनि सनीसनीपूर्ण ।’

पछिल्लो सात दशकमा भारतीय उपमहाद्विपमा भएका महत्त्वपूर्ण राजनीतिक घटनाक्रमका इतिवृत्त जानेका पत्रकार हुन्, नयर । भारत–पाकिस्तान विभाजनदेखि गान्धीको हत्या, भारतीय कंग्रेसभित्रको अन्तरकलह, इन्दिरा गान्धीको संकटकाल, सत्ताधारी जनता पार्टीको विभाजन, श्रीलकाको तमिल युद्ध, पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री जुल्फिकर अलि भुट्टोको हत्यासम्म ।

पूर्व गृहमन्त्रीद्वय लालबहादुर शास्त्री र डा. गोविन्दवल्लभ पन्तको सूचना अधिकृतका रूपमा काम गरेकाले उनको भारतीय संस्थापन र कंग्रेस पार्टीभित्र गहिरो पहुँच थियो । त्यसलाई उनले व्यावसायिक ढंगले निकै कुशलतापूर्वक प्रयोग गरे ।

अरुले सुइँकोसम्म नपाउने घटना र सूचनाको विस्तृत तथ्यहरू बटुल्नु नयरका लागि सामान्य थियो । पत्रकारिताका जीवनमा उनका समाचारले गरेका सनसनी खुलासाहरूको फेहरिस्त लामै छ । त्यसैले त उनी ‘स्कुप’ पत्रकारका रूपमा पनि चिनिन्थे । सन् १९६५ मा भारतले पाकिस्तान विरुद्धको लडाइँ जितेको थियो ।

जितकै रापतापबीच भारतका प्रधानमन्त्री लालबहादुर शास्त्री तत्कालीन सोभियत संघको तासकन्दमा थिए, पाकिस्तानी राष्ट्रपति जनरल मोहम्मद अयुब खानसँग वार्ता गर्न । तासकन्द छाड्ने अघिल्लो दिन शास्त्रीको अचानक निधन भयो । त्यो समाचारलाई पहिलोपटक ब्रेक गर्ने नयर नै थिए ।

सामान्य व्यक्तिले दिएका सूचनाहरूलाई पनि उनले ठूलै ‘स्कुप’का लागि आधार बनाएका घटना थुप्रै छन् । सन् १९७५ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री इन्दिरा गान्धीले संकटकाल घोषणा गरेकी थिइन् । डेढ वर्ष बितिसक्दा पनि त्यसको अन्त्य हुने कुनै संकेत थिएन । त्यसैबीच नोभेम्बर, १९७७ मा उनको दिल्ली प्रहरीका एक अधिकृतसँग भेट भयो । ती अधिकृतले संकटकाल हट्न लागेको संकेत गरे ।

तर त्यति ठूलो सूचनालाई विभिन्न सूत्रमार्फत पुष्टि गर्नुपथ्र्यो । अन्यथा उनी काम गरेको पत्रिका ‘द इन्डियन एक्सप्रेस’को छविमात्र होइन, उनको पत्रकारिता पनि धरापमा पथ्र्यो । कंग्रेस पार्टीका विभिन्न व्यक्तिसँग सम्पर्क गरेपछि उनी निश्चिन्त भए । समाचार बनाए– ‘संकटकाल खुकुलो हुने र केही दिनमै चुनाव घोषणा हुने ।’ नभन्दै त्यसको समाचार छापिएको केही दिनमै सरकारले चुनाव घोषणा गर्‍यो ।

महत्त्वपूर्ण सूचनाहरू फुत्काउन उत्तिकै खप्पिस थिए, नयर । सन् १९७४ मा भारतले पहिलो आणविक परीक्षण गरेको थियो । भारतसँगको चर्को सामरिक प्रतिस्पर्धाका कारण पाकिस्तानले पनि तत्कालै आणविक हतियारको तयारी सुरु गर्‍यो । सन् १९८७ मा नयर पाकिस्तान पुगे । त्यतिबेला पाकिस्तानले आणविक बम बनाइसकेको हल्ला चले पनि कसैले पुष्टि गरेको थिएन ।

नयर त्यसको तथ्य खोज्न चाहन्थे । विभिन्न सूत्रमार्फत उनले पाकिस्तान आणविक कार्यक्रमका प्रमुख वैज्ञानिक डा. अब्दुल कादिर खानसँग अन्तर्वार्ताको समय पाए । सुरुमा आवणिक कार्यक्रमबारे खासै नखुलेका खानलाई नयरले यस्ता विविध प्रश्नहरूले चिमोटे कि उनी पाकिस्तानसँग आणविक हतियार भएको खुलासा गर्न पुगे । नयरको पत्रकारिता जीवनमा त्यो अर्को ठूलो ‘स्कुप’ थियो ।

संकटकाल दौरान विपक्षी नेतादेखि अधिकारकर्मीसम्म पक्राउ परेका थिए । त्यतिबेला उनी इन्डियन एक्सप्रेसमा सम्पादक थिए । पत्रिकाहरूमा सेन्सरसिप लाग्यो । त्यही संकटकालमा भारतीय पत्रकारिता क्षेत्रमा निर्भीक र निडर पत्रकारका रूपमा नयरको उदय भयो । उनी आपत्काल विरुद्ध कडा रूपमा प्रस्तुत भए ।

सरकारले उनलाई पक्राउ गरेर तिहाड जेलमा राख्यो । त्यस घटनालाई विदेशी पत्रिकाहरूले समेत महत्त्व दिए । सम्पादकीय मार्फत त्यसको भत्र्सना गरे । ‘न्युजरुममा नयरको उपस्थितिले बेग्लै ऊर्जा भथ्र्यो । उनी भारतीय पत्रकारिताका एकमात्र रक स्टार हुन्,’ उनकै मातहत काम गरेका वरिष्ठ पत्रकार शेखर गुप्ताले नयरको सम्झनामा लेखेका छन्, ‘संकटकालका बेला उनका समाचार प्रेरणादायक थिए । बब उडवार्ड र कार्ल बर्नस्टिनले गरेको वाटरगेट काण्डको खुलासाभन्दा पनि सनीसनीपूर्ण थिए ।’

नयरको चर्चित स्तम्भ ‘बिटविन द लाइन्स’ दर्जनौं पत्रिकामा छापिन्थ्यो । कतिपय बंगाली, पाकिस्तानी र खाडीका पत्रिकाहरूले समेत अनुवाद गरेर प्रकाशित गर्थे । नेपालमा ‘कान्तिपुर’ र ‘द काठमाण्डु पोष्ट’ ले केही वर्ष उनका लेख नियमित प्रकाशित गरेका थिए ।

पछिल्ला वर्षहरूमा भारतमा बढेको जातीय र धार्मिक अतिवादीबाट चिन्तित थिए, नयर । भारतको पत्रकारितामा देखिएका पछिल्ला प्रवृत्तिप्रति पनि । ‘अहिले त सरकारले प्रेसलाई आफ्नो पक्षमा ल्याउन र नियन्त्रण गर्न संकटकालको जस्तो गैरसंवैधानिक कदम चाल्नु पर्दैन । किनकि अहिलेका पत्रपत्रिका र न्युज च्यानलहरू त त्यसै पनि सरकार र संस्थापनको पक्षमा छन्,’ जून २५, २०१५ मा द इन्डियन एक्सप्रेसमा प्रकाशित आफ्नो लेखमा नयरले लेखेका छन् । उक्त लेखलाई नयरको निधनको भोलिपल्ट दोहोर्‍याएर प्रकाशित गरिएको थियो ।

नयर जति निर्भीक र निडर थिए, नागरिक स्वतन्त्रता, मानवता र सामाजिक सद्भावको मामिला त्यति नै संवेदनशील पनि । उनी सधैं नै भारत–पाकिस्तान सम्बन्ध सुधारका पक्षमा थिए । २० फ्रेब्रुअरी १९९९ मा भारतीय प्रधानमन्त्री अटलविहारी बाजपेयी पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री नवाज सरिफको निमन्त्रणमा वार्ताका लागि दिल्लीबाट लाहोरसम्मको बसयात्रा तय गर्दै थिए ।

बाजपेयी बसेकै सिटको पछाडि थिए, नयर पनि । यात्राकै क्रममा बाजपेयीले कश्मिरमा केही हिन्दु मारिएको खबर पाएछन् । त्यो खबरले बाजपेयीलाई निराश बनाएको थियो । उनी यस्तो परिस्थितिमा वार्ता नगर्ने अवस्थामा पुगेका थिए । तर सँगै रहेका नयरले उनलाई यो घटना वार्ता विरोधीहरूले गराएको र संवाद गर्नैपर्छ भनेर आश्वस्त पारे । नभन्दै लाहोरमा भारत र पाकिस्तानबीच वार्ता सफल भयो । लाहोर वार्तालाई ऐतिहासिक भनेर बाजपेयीले समेत दाबी गरेका थिए ।

दुई मुलुकबीच सम्बन्ध सुधारको कामना गर्दै प्रत्येक वर्ष स्वतन्त्रता दिवसका दिनमा बागा बोर्डरमा गएर मैनबत्ती बाल्थे, नयर । त्यसका लागि उनलाई आलोचकहरूले मैनबत्ती समूहको नेता भनेर व्यंग्य पनि गर्थे । उनलाई सन् १९९० मा बेलायतका लागि भारतको उच्च आयुक्त नियुक्त गरिएको थियो । सन् १९९७ मा राज्यसभाका लागि मनोनयन भएका थिए । १५ पुस्तकका लेखक नयर २३ अगष्ट २०१८ मा भौतिक संसारबाट सधैंका लागि बिदा भए ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र १६, २०७५ ०८:०७
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

प्रकृतिका कुचीकार

सन्दर्भ : अन्तर्राष्ट्रिय गिद्ध सचेतना दिवस
कृष्णप्रसाद भुसाल

काठमाडौँ — गिद्धलाई हिंस्रक, फोहोरी र घिनलाग्दो चराको रूपमा हेरिन्छ । तर सिनोमा लुछाचुँडी गरिरहेका गिद्धको चर्तिकला, आकाशमा कावा खाँदै उडिरहेका बथान र पर्यावरणीय महत्त्वलाई हेर्‍यौं भने त्यस्तो लाग्दैन ।

सिकारी चरा भए पनि गिद्ध आफैंले सिकार नगरी केवल मरेका जनावरको मासु अर्थात सिनो खान्छन् । गिद्ध अहिंसाको पुजारी हुन् ।

सिनो खाइ हाम्रो वातावरण प्रदूषित, दुर्गन्धित र रोगमुक्त बनाउन मद्दत गर्ने गिद्धलाई ‘प्रकृतिको कुचीकार’ भनिन्छ । पर्यावरणीय चक्र सञ्चालन, खाद्य शृंखलाको सन्तुलन र गतिशीलताको संवाहक पनि हो । सिनोको कुशलतापूर्वक छोटो समयमै दोहन गर्ने गिद्धको अभावमा सिनोमा भुस्याहा कुकुर, स्याल, मुसा र झिंगाको संख्या वृद्धि हुन्छ । फलस्वरुप मानिसमा रेविज, प्लेग, हैजा, आउँ, झाडापखाला र पशुचौपायामा एन्थ्रेक्स, ब्रुसेलोसिस र क्षयरोगको संक्रमणले महामारी फैलिन सक्छ ।

एक अध्ययन अनुसार एउटा गिद्धले करिब ११ हजार अमेरिकी डलर बराबर सिनो सफाइमा योगदान पुर्‍याउँछ । धार्मिक र सांस्कृतिक आस्थासंँग पनि जोडिने गिद्धलाई शनी देवताको वाहनको रूपमा पुजिन्छ । रामायणमा रावणले सीता हरण गरी लंका लैजाँदा सीतालाई जोगाउन गिद्ध अन्तिम श्वास रहुन्जेल लडेको उल्लेख छ । नेपालको माथिल्लो हिमाली क्षेत्रमा बस्ने लामा समुदायले मृत आफन्तको शव गिद्धलाई खुवाउँछन् र गिद्धलाई मृतकको आत्मालाई स्वर्ग पुर्‍याउने दूतका रूपमा पुज्ने गर्छन् ।

करिब डेढ–दुई दशक अघिसम्म हाम्रै गाउँटोल वरपर सयांै गिद्धहरू सिनोमा लुछाचुंँडी गरिरहेका देखिन्थे, तर आजभोलि ती गिद्ध हराएका छन् । सन् १९८० को दशकमा नेपालमा १० देखि १६ लाख गिद्ध रहेकोमा आज २० हजारभन्दा कममा सीमित भएका छन् ।

२००२ देखि २०११ सम्मको पूर्व–पश्चिम राजमार्गमा गरिएको सर्वेक्षणमा डंगर गिद्ध ९१ प्रतिशत र सानो खैरो गिद्ध ९६ प्रतिशतले घटेको छ । यस प्रकारको भयाभव विनाशका कारण आईयुसीएनले नेपालमा पाइने ९ प्रजातिका गिद्धमध्ये ४ प्रजातिलाई अति संकटापन्न सूचीमा राखेको छ । अति संकटापन्न प्रजाति आउंँदो १० वर्षभित्र लोप हुने सम्भावना ५० प्रतिशत रहन्छ ।

गिद्धको अकल्पनीय र अप्राकृतिक विनाशको प्रमुख कारण घरपालुवा पशु उपचारमा प्रयोग गरिने औषधी डाइक्लोफेनेक हो । डाइक्लोफेनेकले उपचार गरिएका पशुको मृत्युपश्चात् उक्त सिनो खाने गिद्धमा डाइक्लोफेनेकले भिसरल गाउट गराई अन्तत: मृगौला फेल गराउँछ ।

गिद्धले समूहमा खान्छन् । अत: ३० मिलिलिटरको एक भाएल डाइक्लोफेनेक संक्रमित एउटा सिनो खाँदा ३ सय ५० देखि ८ सयसम्म गिद्ध मर्न सक्छन् । वासस्थानको विनाश, आहाराको कमी, सिनोमा विषको प्रयोग र विद्युतीय तार गिद्धका लागि खतरा हुन् ।

गिद्धको विनाश रोक्न सरकारी निकाय, संरक्षणकर्मी, समुदाय र सरोकावाला निकायहरूले सामुहिक प्रयास गरेका छन् । गिद्ध संरक्षणका लागि नेपाल सरकारले जेठ २३, २०६३ देखि पशु उपचारमा डाइक्लोफेनेक प्रतिबन्ध गरी त्यसको विकल्पमा सुरक्षित मेलोक्सिक्यामको उत्पादन र प्रयोग सुरु गर्‍यो ।

गिद्धलाई शुद्ध आहार उपलब्ध गराई संरक्षण गर्ने उद्देश्यले २०६३ मै स्थानीय समुदायको सक्रियतामा नवलपरासीको पिठौलीमा विश्वकै पहिलो समुदाय स्तरको जटायु (गिद्ध) रेष्टुरेन्ट खोलियो । जटायु रेष्टुरेन्टमा किसानहरूबाट वृद्ध, अशक्त र बेकामी गाईवस्तुहरू संकलन गरी पालनपोषण गरिन्छ । तिनीहरूको प्राकृतिक मृत्युपश्चात् निश्चित स्थानमा गिद्धको आहाराका लागि राखिन्छ ।

नजिकै रहेको अवलोकन घरबाट अति सकंटापन्न गिद्धका प्रजाति, आनिबानी र क्रियाकलाप अध्ययन, अवलोकन गर्न सकिन्छ । रूपन्देहीको गौडहवा ताल, दाङको लालमटिया र बिजौरी, कैलालीको खुटिया, कास्कीको घाँचोक र सुनसरीको कोशीटप्पुमा पनि विस्तारित भएका जटायु रेष्टुरेन्टले वृद्ध र छाडा चैपायाहरूको रेखदेख गरी पशु कल्याणकारी र लोपोन्मुख गिद्ध बचाउने काम गर्नुका साथै पर्या–पर्यटन प्रबद्र्धन, स्थानीयबासीको जीविकोपार्जन र अनुसन्धान केन्द्रको रूपमा विकसित हुँदैछन् ।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको कसरामा रहेको गिद्ध संरक्षण तथा प्रजनन केन्द्रको कृत्रिम वातावरणमा हुर्काइएका र कोरलिएका गिद्धलाई सुरक्षित प्राकृतिक वातावरणमा पुन:स्थापना गराउने र स्याटेलाइट जडान गरी अध्ययन गर्न थालिएको छ ।

नेपाल सरकारले लागू गरेको ‘गिद्ध संरक्षण कार्ययोजना सन् २००९—२०१३’ को सफल कार्यान्वयनपश्चात् दोस्रो पञ्चवर्षीय कार्ययोजना सन् २०१५–२०१९ को कार्यान्वयनमा राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागसँग गिद्ध संरक्षण साझेदार संस्था र समुदायले हातेमालो गरिरहेका छन् । हामीले अंगिकार गरेको सहभागितामूलक गिद्ध संरक्षण अभियान र यसबाट प्राप्त नतिजा विश्व संरक्षण समुदायका लागि उदाहरणीय र अनुकरणीय बनेका छन् ।

पछिल्ला दिनहरूमा गिद्धको ह्रास रोकिएको अध्ययनहरूले देखाएका छन्, तथापि गिद्धहरू अझै संकटमुक्त र सुरक्षित भैसकेका छैनन् । गिद्धका बासस्थान संरक्षित क्षेत्र बाहिर सामुदायिक वन र निजी वनमा अवस्थित भएकोले संरक्षणमा जनसहभागिता र अपनत्वलाई थप सशक्त बनाउन आवश्यक छ ।

स्रोतको अभावले बहुआयामिक महत्त्वका जटायु रेष्टुरेन्टहरू धरमराएका छन् । स्थानीय निकायहरू स्वायत्त र शक्ति सम्पन्न भएको अवस्थामा ती निकायहरूले पर्यावरण संरक्षण, प्राकृतिक स्रोतहरूको दिगो उपयोगसँगै गिद्ध संरक्षण तथा जटायु रेष्टुरेन्टको दिगो सञ्चालन र प्रबद्र्धनजस्ता कार्यक्रम पनि आत्मसाथ गर्नसके वेश हुनेछ ।

लेखक पन्छी संरक्षण संघमा कार्यरत छन् ।

प्रकाशित : भाद्र १६, २०७५ ०८:०३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT