तीज खारेजीको प्रश्न

तीज सामन्ती समाजको उपज भए पनि यसलाई झरिझुट्ट उर्वर र हराभरा बनाउन अब पुँजीवाद हाजिर छ । सामन्तवादसँग संघर्ष गरेर व्यक्तिको बुद्धिसंगत विश्वासलाई टेवा दिएको पुँजीवादी प्रणाली कालान्तरमा आइपुग्दा उल्टै सामन्ती प्रथा र परम्पराको नयाँ अभिकर्ता बनेर उभिएको छ ।
सरिता तिवारी

काठमाडौँ — बर्सेनि तीज आएसँगै यसबारे बहस तीव्र बन्छ । कतिपयको तर्क छ, तीजमाथि केको बहस ? मनलागे मनाऊ, नलागे चुप बस । कति भन्छन्, महिलामाथिको हिंसा र उत्पीडन उन्मूलन गर्नुपर्छ भने स्त्रीद्वेषी प्रथा, परम्परा र संस्कृतिमाथि बारम्बार प्रश्न र प्रतिक्रिया गरिनुपर्छ । यी समाजका लागि कति ग्राह्य र कति त्याज्य छन्, तिनको जाँच गरिनुपर्छ ।

तीज महिलाले आफूलाई निरीह र हीन, पुरुषलाई सामथ्र्यशाली मानेर विवाहितले लोग्नेको आयुवृद्धि र अविवाहितले चाहेको वर प्राप्तिका लागि व्रत र पूजा गरी मनाइने मिथ जोडिएको पर्व हो । ऋषिपञ्चमी महिलाका महिनावारीका दिनलाई अपवित्र र अछूत मानी रजस्वला अवधिका भक्ष्याभक्ष्य, गम्यागम्यका ‘पापकटनी’ गराउने अभ्यास हो । यसका कतिपय विधि हाँसो उठ्ने छन् ।

तीज : संस्कृति कि सकस ?कतिपय विश्लेषक र संस्कृतिकर्मी तीजको रूढिसँग जोडिएको पाटो सभ्य समाजका लागि घातक मान्छन् । उनीहरूका अनुसार तीज खारेज गर्नुपर्ने पर्व हो । कुनै प्रचलित परम्परा खारेज गर्नु बोल्नजति सहज छैन । कुनै संस्कृतिलाई व्यापक स्तरमा ठूलो समुदायले अप्रासंगिक बनाउनसकेमा त्यो नयाँ धारातर्फ प्रवाहित त हुन्छ तर प्रचलित संस्कृतिको बलात् खारेजी कति सम्भव होला ?

Yamaha

संस्कृति अत्यन्तै जटिल र अनिश्चित किसिमको विषय हो भन्छन् चिन्तक निनु चापागाईं । यसलाई मानिसले निर्माण गरेको दोस्रो प्रकृति भनिन्छ । संस्कृति समाजको अर्थतन्त्र र राजनीतिक विचारधाराको अभिव्यक्ति हो ।

माक्र्सवादीहरू संस्कृतिको रचना र विकासलाई उत्पादन सम्बन्धसँग जोडेर व्याख्या गर्छन् । संस्कृतिसँग मानवजातिको सर्वतोमुखी विकास जोडिनुपर्छ भन्ने मान्छन् । संस्कृतिलाई हेर्ने र विश्लेषण गर्ने दृष्टिमा तत्कालीन समाजको आर्थिक, राजनीतिक व्यवस्थाको आलम्ब चाहिन्छ भन्छन् । तीजको सन्दर्भमा पनि यही लागू हुन्छ ।

तीजको सांस्कृतिक उद्भव पुराणका कथालाई टेकेर सामन्तवादी व्यवस्थामा भयो । तत्कालीन समयका निर्देशक ब्राह्मणग्रन्थ र स्मृतिहरू सामन्तवादी अर्थव्यवस्थाको अभिव्यक्ति स्वरूप बने । खस–आर्य समुदायका विधिविधान तिनै ग्रन्थ र स्मृतिजन्य संहितामा आधारित छन् ।

संहिताकाल अघि आर्य र अनार्यका रूपमा विभाजित पूर्वीय समाज त्यसपछि वर्णाश्रम व्यवस्थाले पेसा अनुसार निर्धारित जात हुँदै जन्मकै कारण छूत र अछूत वर्णमा विभाजित भयो । नारी–पुरुष बीचको सांस्कृतिक विभेद योभन्दा पुरानो मानिन्छ ।

ब्राह्मणवादी संहितामा पुरुष श्रेष्ठ र नारी हीन मानिएका प्रशस्त सन्दर्भ भेटिन्छन् । एकातिर महिलालाई शक्ति, श्री र विद्याका स्रोत मानेर पुज्ने परम्परा छ । अर्कोतिर महिलामाथि चरम शोषण, दोहन र हिंसासमेत हुन्छ । यस्तो दोहोरो मापदण्डवाला समुदायमा तीज पर्व रचना भएको छ ।

यो स्पष्ट रूपमा मर्दवादी आर्थिक र सांस्कृतिक वर्चस्वको राजनीतिले निर्माण गरेको प्रभावशाली संकथन हो । यसमा कथिएका किंवदन्ती र कथा त्यस्ता साक्ष्य हुन्, जसले महिलाको शरीरमाथि, तिनको विवेक र स्वायत्ततामाथि निरन्तर भय र हस्तक्षेपको खेल खेलिरहेका छन् ।

तीजमा पूजा गर्नाले आध्यात्मिक आनन्द पाइन्छ भन्ने महिलाको पनि कमी छैन । त्यस्तो आनन्दको तर्क बडो हास्यास्पद र विडम्बनापूर्ण लाग्छ । तीजका पूजा–व्रत केवल पितृसत्ताजन्य अहंकारकै स्तुति र आराधना हुन् । महिलाको व्यक्तित्व र गरिमाका उपहास हुन् । पुलिङ्गकेन्द्री राजनीतिको दुष्चक्रका अगाडि निरीह आत्मघातभन्दा बढी केही होइनन् ।

यो राजनीतिले पुरुषलाई स्वामी र महिलालाई स्वामित्वको अधीनस्थ भोगको वस्तुमात्रै मान्छ । यो चिन्तनले युगौंदेखि निष्कंटक रूपले महिलामाथि शारीरिक र मानसिक हिंसा गर्न प्रेरित गरिरहेको छ । यो चिन्तनले पुरुषलाई झन्–झन् बर्बर र पाशविक बनाइरहेको छ ।

तीजको सांस्कृतिक अभ्यास विगतदेखि वर्तमानसम्म पनि उस्तै छ । हिजो मानिससँग भौतिकवादी सोचको अभाव थियो । शास्त्र र धर्मका नाममा शासन गर्नेको बोलवाला थियो । उक्त सत्ता धेरै बलियो भएकाले समग्र समाजले चाहेर–नचाहेर पत्याउनैपथ्र्यो ।

अब ज्ञान–विज्ञान र कार्यकारणको खोजी गर्दै जाँदा हाम्रा संस्कृति कति सही र कति गलत छन्, थाहा पाइँदैछ । भौतिकवादी वैज्ञानिक चिन्तन, तार्किक सोच र अभियानमार्फत तीज वा यस्ता पर्वका जडता उखेल्नु आजको महत् कार्यसूची हो ।

शिक्षा र पठन संस्कृतिको प्रसारले पछिल्ला दशकमा महिलाहरू संस्कृतिका विद्रुप पक्षमाथि प्रश्न उठाउने हैसियत बनाइरहेका छन् । बिना प्रश्न र कार्यकारण, आत्मघाती रुढी र अन्धताको पछिपछि दगुर्न इन्कार गर्नेहरूको राम्रै पंक्ति तयार भइरहेको छ । तर त्यो एकैठाउँमा छैन, छरिएको छ ।

त्यसले लेखपढ, विमर्श, अनुसन्धान, प्रतिकार गरिरहेको छ । साझा उल्लासको मानक हुँदा संस्कृति अनुकरणीय र संरक्षण योग्य हुने हो । विशाल समुदायमाथि विभेद र हिंसा प्रेरित हुने कथा गाँसिएका छन् भने त्यो संस्कृति होइन, सकस हुन जान्छ । बाल्यकालदेखि नै संस्कृति भनेर मान्दै आएका कुरा आफ्नालागि पीडक नै किन नहुन्, मानिस त्यसैमा आनन्दित होउन्जेल सामुहिक प्रतिकार र परिवर्तन गाह्रो हुन्छ ।

अज्ञान नै सुख हो भनेजस्तै । तर जुन दिन त्यस्ता अभ्यासको असली खेला बुझिन्छ, प्रतिरोध गर्ने हिम्मत पलाउँछ । हिजोसम्म मान्य र ग्राह्य कुरा छोडिँदै जान्छन् । सामन्ती र धर्मप्रधान बन्द समाजका सांस्कृतिक ढाँचा यसरी नै फेरिँदै र तोडिँदै आएका हुन् ।

उन्मत्त पुँजीवादको नाच
तीज सामन्ती समाजको उपज भए पनि यसलाई झरिझुट्ट उर्वर र हराभरा बनाउन अब पुँजीवाद हाजिर छ । सामन्तवादसँग संघर्ष गरेर व्यक्तिको बुद्धिसंगत विश्वासलाई टेवा दिएको पुँजीवादी प्रणाली कालान्तरमा आइपुग्दा उल्टै सामन्ती प्रथा र परम्पराको नयाँ अभिकर्ता बनेर उभिएको छ ।

अतितमा प्रबोधन र पुनर्जागरणको लहर लिएर सामन्ती संस्कृति समाप्त गर्न भिडेको पुँजीवादले आज पुरानै मान्यता बचाउन सामन्ती शक्तिसँग सम्झौता गरेको छ । व्यक्तिभन्दा अघि नाफा, समाजभन्दा पहिला बजार र आवश्यकताभन्दा बढी लाभको कुचक्रमा फँसेको पुँजीवादका लागि महिला नै प्राथमिक लक्षित उपभोक्ता हुन् ।

मिडिया र प्रचारबाजीको उपयोगबाट महिलालाई जति मूर्ख बनाएर नाफा हासिल गर्न सकिन्छ, अन्य उपभोक्तालाई सकिन्न भन्ने कर्पोरेट बजारविज्ञलाई भलिभाँती थाहा छ । हजारौं वर्षदेखि हस्तान्तरित सामन्ती सौन्दर्य मिथले महिलालाई ‘राम्री’ बन्ने अवचेतनात्मक भ्रमको भुलभुलैयामा यसरी जकडेको छ कि त्यसलाई हम्मेसी आफूबाट बाहिर निकाल्न महिला नै तयार छैनन् ।

चाहे ती जतिसुकै उच्च शिक्षित किन नहोउन् । यस्तो स्थितिमा विश्व स्तरका अर्बौंं डलरका बहुराष्ट्रिय कस्मेटिक उद्योगमात्रै होइन, दक्षिण एसियामा हावी रहेको सुन र पहिरनजन्य उद्योगको प्रबद्र्धन गर्ने सुनौलो अवसर बनेको छ, तीज ।

हामी बुझ्नेहुँदा आमाले हरेक वर्ष तीजको बेला पारेर नयाँ लुगा हाल्दिनुहुन्थ्यो । सीमित आयस्रोत भएको परिवारमा ती कपडाले दसैं र तिहारसमेत मनाउन सकुन् भन्ने हुँदो हो । आमाले आफ्नालागि तीज या दसैंमा नयाँ सारी किनेको मेरो स्मरणमा छैन ।

कि कसैबाट उपहार पाएको, पारी खुम्चिसकेको हरियो सारीमा मात्रै देखेको सम्झन्छु कि सामान्य सुती र खद्दरको धोतीमा । गाउँमा अरू पनि उस्तै थिए । हामीलाई हुर्काउने, पढाउने मेलोमा आमाले धेरैजसो गहना बेचिसक्नुभएको थियो । तर आमामा गहनाबिना नाच्दा–गाउँदा कुनै हीनता देखिन्थेन ।

मैले चिनेका अरू महिलामा पनि झकिझकाउ लुगा र गहनाका लागि प्रतिस्पर्धा भएको म सम्झन्न । तीजको खानेकुरामा पनि ऋणै लाग्ने खर्च भएजस्तो लाग्दैन । डेढी दरमा घरको चामलसँग साटेका अनदी चामल, घरकै दही, घ्यु र करेसाकै काँक्रा, गाभा, घिरौंलाले दर निप्टन्थ्यो । आमाले बोलाएर ख्वाउने चेलीबेटी धेरै हुन्थे । अहिलेको जस्तो आडम्बरी, देखावटी चलन हुन्थ्यो भने आमालाई कति गाह्रो हुँदो हो!

अहिले तीजको मौकामा महँगा–गह्रुङ्गा सारी, तीभन्दा महँगा गहनाको प्रदर्शनी देख्दा नेपालीको क्रयशक्तिको ग्राफले जिब्रो टोक्ने बनाइदिन्छ । हुन त समाजमा बढ्दो आडम्बर र प्रदर्शनमुखी चरित्र दसैं, बिहेबटुल आदिमा पनि अभिव्यक्त भइरहेकै हुन्छ । यसमा महिलाको मात्रै दोषभाग छ भन्न मिल्दैन ।

आफ्ना श्रीमती लुगा–गहनाले लादिएर हिँड्दा प्रतिष्ठाको चुली टेकिने पुरुष मनोविज्ञान पनि उत्तिकै सहभागी छ । त्योभन्दा अझ ठूलो सहभागी सामाजिक मनोविज्ञान हो, जसले नाक, कान र गलामा टल्कने सुन र रत्नहरूका आधारमा महिलाको इज्जत र मूल्याङ्कन गर्छ ।

आज तीज महिलाको कम व्यापारी र कर्पोरेटहरूको ज्यादा भैसकेको छ । पत्रिकाका पाना पल्टाउनुस् या टेलिभिजन हेर्नुस्, रेडियो सुन्नुस्, तीजमा लगाउने गहना र लुगाका विज्ञापनको भिड छ । हामी तिनैका पछाडि दगुरेका छौं । पछिल्ला वर्षका गीत सुन्नुस्, बजारले तीजका भाकालाई पनि मज्जाले उपयोग गरेको मात्रै होइन विकृत समेत बनाइरहेको छ । हामीलाई तिनै गीत चाहिन्छ ।

बजार अत्यन्तै नृशंस र हिंस्रक सत्ता हो । सामन्तवादी समाजभन्दा पनि चरम शोषण र दोहनको भरमा यसको शासन चल्छ । यसलाई मुनाफाभन्दा बढी केहीसँग सरोकार छैन । तीजलाई सामान्य खर्चले नधानिने पनि यसैले बनाएको हो । यसबारे गम्भीर भएर नसोच्ने हो भने समाजको सतहमा छरपस्ट देखिएका व्यक्तिगत र संस्थागत भ्रष्टाचार अझ मौलाउने निश्चित छ । समग्र समाजलाई भ्रष्ट आचरणतर्फ धकेल्ने र नारीलाई असीमित आवश्यकताको डमी उपभोक्ता बनाउने जीवनशैलीले चाडलाई संस्कृति बनाएको छ कि विकृति ? सोच्नैपर्छ ।

मुक्तिको संकथन
तीजका सांस्कृतिक आधार जेजस्ता भए पनि विगतमा तीजका भाकामा नारी जागरण र मुक्तिको स्वर मुखरित गर्ने काम खुब भए । देशमा चलेका भूमिगत, अर्धभूमिगत र खुला सबै प्रकारका राजनीतिक आन्दोलनलाई टेवा दिन तीजका गीत धेरै हदसम्म सफल भए पनि ।

तीजको मौकामा गाउँका चोक–चोक र सहर–बजारमा सामुहिक रूपमा महिलाहरूले प्रतिरोध र जागरणको माहोल बनाएकै हुन् । यसमा सचेत राजनीतिकर्मी पुरुषहरूसमेत परोक्ष भूमिकामा रहे । यो एक प्रकारले तत्कालीन पार्टीहरूको प्रभाव विस्तारको रणनीति पनि थियो । त्यही पर्यावरणबाट लाभान्वित भएको पुस्ता हो, हाम्रो । मेरै राजनीतिक चेतनाका बीज यस्तै गीतसमेत हुन् ।

२०४६ सालको आन्दोलन अघि र त्यसपछि केही वर्षका तीजका गीत म रामै्र सम्झन्छु । त्यस्ता गीतले मानिसमा राजनीतिक चेतना भर्न ठूलो काम गर्थे । भूमिगत राजनीतिको लागि तीज एउटा अचुक अवसर हुन्थ्यो । महिला मुक्ति र सांस्कृतिक जागरणका मुखर भावले तीज मुक्तिको सपना देख्ने महिलाका लागिसमेत प्रेरक अवसर लाग्थ्यो । पार्टीका महिला संगठन सम्पूर्ण शक्ति लगाएर यस्ता गीतको माहोल बनाउन सक्रिय हुन्थे ।

न स्थिति त्यस्तो रह्यो, न राजनीति । त्यसरी चेतना विस्तारको भूमिका खेल्ने पार्टीहरू सत्ता राजनीतिका प्यादा हुँदै गए । सत्ताको वरिपरि घुमेर, सत्ताकै दहमा डुबेर मग्न भए । तिनका महिला संगठन लगभग ‘हाइबर्नेसन’को अवस्थामा पुगेका छन् । ती ब्युँझन्छन् कि ब्युँझन्नन् थाहा छैन । पार्टीहरूमा ब्याप्त चिन्तनको भ्रष्टीकरणले कार्यकर्तादेखि नेतृत्वसम्मलाई निलिसकेको छ । अधिकांश राजनीतिकर्मी हिजोका प्रतिबद्धता र सांस्कृतिक दायित्वबाट भाग्दैछन् । नारी मुक्तिको संकथनलाई बेवारिस बनाएर छोड्ने पार्टीहरू कुनै कोणबाट क्षमायोग्य छैनन् ।
***

प्रगतिशील लेखक र सौन्दर्य चिन्तकहरूको एक तप्का तीजको जरामै हिंसा र विभेद छ भन्नेमा एकमत छ । ती मध्ये केही यसलाई पूर्णरूपले बहिष्कार र खारेज गर्नुपर्छ भनिरहेका छन् । केही तीजका आधारभूत सांस्कृतिक रुढीलाई निषेध गरेर यसमा निहित गीत–सङ्गीतजन्य पक्षलाई समाजको प्रगतिशील रूपान्तरणको सहकारी बनाउनुपर्ने धारणा राख्छन् । यद्यपि संस्कृति हठात् बन्ने र उत्तिखेरै भत्काउन सकिने चिज होइन ।

लामो अभ्यासले मानिसको मनोविज्ञानमा जमेर बस्छ, यो । समाजमा त्यसलाई खारेज गर्ने ब्यापक सामुहिक इच्छाको उदय हुनुअघि अग्रभूमिमा धेरैले बलिदान गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसका लागि सचेत तप्का तयार हुनुपर्छ । यस्तो तयारीका लागि ठूलो मानसिक ऊर्जा, संकल्प र वैचारिक धारा चाहिन्छ ।

हामी मध्ये कति त्यस्तो ऊर्जा, संकल्प र वैचारिक धारा लिएर बलिदान हुन तयार छौं ?

विगतमा तीज महिलाको दु:ख विरेचनको एउटा अवसर, एउटा विकल्प थियो । छोरीचेलीलाई चार दिन भए पनि माइतीमा बोलाएर मिठो–मसिनो ख्वाउने, बुहार्तनका सकसबाट अलिकति भए पनि राहत दिने मौका थियो । विगतको पारिवारिक संरचना, सामाजिक र आर्थिक व्यवस्थामा त्यो ठिकै थियो ।

आज छोरीलाई बाआमा वा दाजुभाइ भेट्न, दिदीबहिनी जम्मा हुन तीज पर्खनु पर्दैन । आज महिला विगतको तुलनामा स्वतन्त्र छन् । आर्थिक गतिविधिमा संलग्न छन् । यद्यपि महिलाको स्वतन्त्रता अझै ‘अवस्थाजन्य’ घेरामा सीमित छ । तर लामो इतिहासभन्दा महिलाको हैसियत निश्चित रूपमा फरक छ ।

अब पुलिङ्गकेन्द्रको राजनीति समाप्त गरेर समताको राजनीति स्थापित गर्नसके, महिलाले पूर्णरूपमा आर्थिक अधिकार प्राप्त गर्ने कानुनी व्यवस्था र व्यावहारिक अभ्यास गर्नसके तीज आफैं अप्रासंगिक हुनेछ । यसले स्वत: खारेजीको बाटो समात्नेछ । अधिकार प्राप्त स्वायत्त महिलाको चित्रमा ‘अर्काको घर जाने जात’को लेबल हट्नेछ ।

जन्म र कर्मका घरको सीमा मेटिएर महिलाले आफ्नै रचनाको ‘घर’मा निर्भय, निर्धक्क र स्वाभिमानसहित सास फेर्न पाउनेछन् । यस्तो स्थितिमा महिलालाई हरेक दिन उन्मुक्तिको दिन हुनेछ । त्यसका लागि जतिसुकै जोखिम मोलेर भए पनि आत्मघाती भाष्यले बनेका संस्कार परित्याग गर्न महिला नै तयार हुनुपर्छ ।

प्रकाशित : भाद्र २३, २०७५ ०७:५४
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

लोकतन्त्र कसको ?

यतिखेर संघीयता, धर्मनिरपेक्षता र समावेशी लोकतन्त्र सबै अभ्यास परिक्षित छन् । हरेक तहका प्रतिनिधि परीक्षाको बेन्चमा बसेका विद्यार्थीजस्तै हुन् ।
सरिता तिवारी

काठमाडौँ — लामो समयको राजनीतिक अनुभव र अभ्यासपछि संसारभर ‘लोकतन्त्र’ नामको अवधारणा सर्वग्राह्य र अनुकूल हुँदै आएको हो । युरोपको प्रबोधन र पुनर्जागरण कालपछि यसको विस्तार हुनपुग्यो । फ्रेन्च र अमेरिकी राज्यक्रान्ति हुँदै रूस, चीनका योजनाबद्ध क्रान्तिहरूले आआफ्नै ढङ्गबाट समाज र व्यवस्था परिवर्तनका रूपहरूलाई अभिव्यक्ति दिए ।

यिनैका परोक्ष उत्तोलनमा उपनिवेशवाद विरुद्ध राष्ट्रिय मुक्ति आन्दोलनहरू भर्भराएर उठे । के युरोप, के अमेरिका, के अफ्रिका, के एसिया जतासुकै जनताको स्वाधीनताप्रेमको शक्ति एकत्र हुँदै गयो । दुइटा प्रलयकारी महायुद्धका त्रासदीहरूले लोकतन्त्रप्रति विश्वका हरेक समाजको प्रबुद्ध तप्कालाई झन् बढी उत्पेरित गरे ।


एकातिर कम्युनिष्ट क्रान्तिहरू हुँदै थिए भने अर्कोतिर कम्युनिष्ट शासन स्थापना भइसकेका देशमा समाजवाद–साम्यवादको सार र तिनको आर्थिक, सांस्कृतिक व्यवस्थापन जटिल बन्दै गइरहेको स्थिति थियो । यसको परोक्ष लाभांश पनि लोकतन्त्र नामको राजनीतिक अवधारणामै आएर सञ्चित हुनु अस्वाभाविक भएन ।


हामी आफैंले पनि लोकतन्त्रकै कामनामा ७०–८० वर्ष लामो संघर्षको अनुभव बटुलेका छौं । संसारमा लोकतन्त्र प्राप्तिका साना–ठूला सबै संघर्षका आफ्नै मौलिक दु:ख छन् र पृथक–पृथक विशेषता पनि छन् । तर ती सबैको सार भने एउटै छ : उन्मुक्त चेतना सहितका अधिकार सम्पन्न नागरिकहरूले सुसज्जित प्रणाली जसको विधि, व्यवस्थापन र सञ्चालन तिनै नागरिकहरूको प्रत्यक्ष–परोक्ष सहभागितामा हुन्छ । त्यहाँ कोही वंशज शासक हुँदैन ।


कसैको वैयक्तिक रवाफ र शासन हुँदैन । जे–जे हुन्छ, कानुनको शासनको दायरामा हुन्छ । व्यवस्थाका अङ्ग र अवयवहरूको सन्तुलित कार्यपद्धतिमा हुन्छ । त्यहाँ जनता नै सर्वोपरि हुन्छन् । आम मानिसको स्वतन्त्रता, सुखसुविधा र आत्मसम्मानपूर्ण जीवन नै सर्वाधिक महत्त्वको विषय हुन्छ । विगतदेखि हामीले सपनामा, कल्पनामा देखेको र बुझेको लोकतन्त्रको चित्र यही हो ।


देश दशक लामो सशस्त्र युद्धको बाटो हिँड्यो । जनवादी क्रान्ति सम्पन्न गर्न भनी थालिएको त्यो वेदीमा हजारौं छापामार र सरकारी सेनामात्र मारिएनन्, त्योभन्दा ठूलो संख्यामा आम जनसाधारण मारिए । अझै कति बेपत्ता छन् । युद्धको मोहरीमा एकातिर वैयक्तिक इवी र प्रतिशोधले समेत एकअर्काको ज्यान लिइयो । अर्कोतिर यौनजन्य हिंसा, अपहरण र हत्याहरू भए । यी सबै प्रकारका त्रासदीका बाबजुद पनि उत्पीडित क्षेत्र, वर्ग, समुदाय, लिङ्गका अधिकार सुनिश्चित गर्ने दिशामा भएको उल्लेखनीय उपलब्धिका कारण जनता हतियारमार्फत सत्ता फेर्न हिँडेका मानिसप्रति पनि आशावादी भए ।


त्यसको मूल सर्त आर्थिक, सांस्कृतिक संरचनाको सबैभन्दा पिँधमा रहेका मानिसले अपेक्षा गरेको सामाजिक न्यायको प्रत्याभूति र वास्तविक अर्थमा नागरिक बन्ने अभ्यासको सुरक्षा नै थियो । त्यसमाथि ०४६ यताको संसदीय अभ्यासमा ‘टेस्टेड’ दलहरूमाथिको भयंकर विमोह पनि छँदै थियो । परम्परागत लोकतान्त्रिक दलसहित कम्युनिष्ट नामधारी दलहरूसमेत संसदीय प्रणालीभित्र अभ्यस्त र प्रतिबद्ध भैसके पछाडि लोकतन्त्र नै एउटा निर्विकल्प र सापेक्षित सुन्दर व्यवस्थाका रूपमा स्वीकृत भैरहेको पनि सत्य हो ।


राजनीतिक आन्दोलनहरूले हामीलाई यहाँसम्म ल्याइपुर्‍याए । आलोचना र उपलब्धि दुबै कसीबाट हेर्दा हरेक आन्दोलनमाथि सयौं टिप्पणी आउन सक्लान् । तर अब ती टिप्पणीको त्यति धेरै अर्थ छैन । अबको समीक्षाको अन्तरवस्तु मूलत: ०६२/६३ यताको दशक पार गरिसक्दा हिजो दलहरू आफैंले देखाएका सपना र तिनै सपनाका डोरी समातेर मानिसहरूले पालेका अपेक्षा, आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्न आजको सत्ता संरचना कति प्रतिबद्ध र इमानदार देखिएको छ भन्नेमा नै हुन्छ । दुई–दुईपल्ट लगाएर संविधानसभाको निर्वाचन भयो ।


समीक्षाको अन्तरवस्तु त्यति ठूलो आर्थिक लगानी, जनशक्ति र समयको मूल्यमा प्राप्त संविधानको मर्म रक्षा गर्ने दिशामा राज्यका महत्त्वपूर्ण अवयवहरू कसरी कार्यरत छन् भन्ने कुरामा समेत निहित छ । वर्तमान काल तीनवटै तहमा जनप्रतिनिधिको निर्वाचन भएर अब मानिसहरूले लोकतन्त्रको उपभोग गर्ने, त्यसको खास आस्वादन र अनुभूति गर्ने समयरेखामा छ । यतिखेर संघीयता, धर्मनिरपेक्षता र समावेशी, समानुपातिक लोकतन्त्र सबै अभ्यास परिक्षित छन् । यस्तो बेला स्थानीयदेखि प्रदेश र केन्द्रसम्म हरेक तप्काका प्रतिनिधिहरू परीक्षाको बेन्चमा बसेका विद्यार्थीजस्तै हुन् । यो परीक्षाको घेराबाट आम सर्वसाधारण नागरिक पंक्ति पनि मुक्त छैन । सचेत र संयमी नागरिक सचेतताबिना लोकतन्त्र एउटा दु:साध्य सपना नै हो भन्दा फरक पर्दैन ।


लोकतन्त्रको केन्द्र जनता हुन् । जनता केवल मतदाता र करदातामात्रै होइनन् । ती सचेत र सजीव जनसंख्या हुन् । तिनीहरू सोच्छन्, बुझ्छन्, स्वीकार र प्रतिकार दुबै गर्छन् । स्वतन्त्र मनुष्य लोकतन्त्रको सबैभन्दा सुन्दर कल्पना हो । अब्राहम लिङ्कनको बहुप्रसिद्ध ‘जनताको, जनताद्वारा र जनतालाई’ भन्ने कथनलाई आलम्ब बनाएर हेर्ने हो भने लोकतन्त्रको परिकल्पनामा ‘जनता’ अन्य तन्त्रको मानिसभन्दा अधिक स्वतन्त्र र अधिकार सम्पन्न हुन्छन् ।


स्वतन्त्रता र नागरिक अधिकार सहितको व्यवस्थाको तृष्णाले नै मानिस ठूलठूला तानाशाही व्यवस्था विरोधी र बागी बन्छ । आफैंलाई बलिदान गर्न तयार हुन्छ । कम्तीमा अब हामीले व्यवस्था परिवर्तनको लडाइँलाई सम्भवत: केही शतक नभए पनि केही दशकहरूसम्मका लागि अल्पविराम लगाएका छौं । यसो किन भनेको भने हामीले अहिले लोकतन्त्रको विकल्पमा अर्कै कुनै शासनको कल्पना गरेकै छैनौं । तर अहिले देशमा लोकतन्त्रको आवरणमा जे–जे घटना भइरहेका छन्, तिनलाई लोकतन्त्रको अनुशीलन भने मान्न सकिन्न ।


देशमा दुई तिहाइको बहुमत सहितको निष्कंटक सरकार गद्दीमान छ । पछिल्लो निर्वाचनमा जनताले तत्कालीन दुई कम्युनिष्ट गठबन्धनलाई दिएको मत यत्तिकै थिएन, राजनीतिक स्थिरता र सुशासनको सर्तमा थियो । साम्यवादी गन्तव्यको लक्ष्य भेदन गर्न यात्रा थालेको कम्युनिष्ट शक्ति भलै अब नाम मात्रैको कम्युनिष्ट रहेको किन नहोस्, मानिसहरूले यिनलाई गरेको विश्वास लोकतन्त्रप्रतिको प्रतिबद्धताकै परिणति हो ।


पछिल्लो परिदृश्यमा जेजस्ता अवसाद देखिए पनि कम्युनिष्ट पार्टीको संगठनात्मक आधार सर्वहारा वर्ग, गरिब किसान/मजदुर नै हुन् । कम्युनिष्टहरू यसै पनि ‘जन’ शब्दप्रति सनातन मोह राख्छन् । त्यसको सबैभन्दा बलियो उदाहरण ‘जनयुद्ध’, ‘जनसंघर्ष’, ‘जनअदालत’, ‘जनवर्गीय संगठन’, ‘जनसाहित्य’ लगायत कम्युनिष्ट पदावलीलाई मान्न सकिन्छ । यस प्रकार जुनसुकै सत्ताका लागि पनि ‘लोक’ या ‘जन’को नामबिना आधुनिक शासन पद्धतिको कल्पना सम्भव नभएको तथ्य जगजाहेर छ । तर यतिखेर सत्ताधारी दलका शीर्ष नेतृत्वदेखि कार्यकर्ता पंक्तिसम्मका गतिविधि र अभिव्यक्तिमा ‘लोक’ वा ‘जन’को हित कतै गायब छ ।


लोकका पक्षमा बोल्ने बौद्धिक र तिनको विद्वताप्रति प्रधानमन्त्री स्वयं र सत्ताधारी दलका अर्का अध्यक्षका मुखबाट निस्केका निम्नकोटीका कटाक्ष त्यसका साक्ष्यमात्रै हुन् । महिलाको ३३ प्रतिशत सहभागिताको प्रश्नलाई ‘एनजीओले सिकाएको ट्याउँ–ट्याउँ’ भन्ने प्रधानमन्त्री केवल एक मजाकिया शासकमात्रै होइनन्, लोकतन्त्रकै विडम्बना हुन् ।


पद्धतिको केन्द्रमा आज ‘लोक’ अर्थात् आम जनताको होइन, ठूला कर्पोरेट, साहुकार, दलाल र नोकरशाहहरूकै हालीमुहाली कसैबाट लुकेको तथ्य होइन । माफिया र दलाल नै राज्यको प्रत्यक्ष लाभकारी वर्ग बनेको छ । साना योजनादेखि ठूला परियोजनासम्म कर्मचारीतन्त्रकै सहभागितामा कमिसन र भ्रष्टाचार हुनु अब आम कुरो भैसकेको छ । अरु त अरु स्थानीय स्तरमा रातोदिन भेटिइरहने र प्रश्न गर्न सकिने जनप्रतिनिधिहरूप्रति नै जनताको विश्वसनीयता संकटमा छ ।


राज्यका प्राय: सबै तप्का र अङ्गमा कमिसनतन्त्र र ‘भाग लगाएर खाने’ संस्कृति अनुमोदित भैरहेको प्रस्टै देखिन्छ । राजनीति बाहेक अर्थोक केही नगरेका प्रत्येकजसो दलका नेताको जीवनशैली, तिनका आवास र मोटरसहितको रवाफ हेर्दा ती कुनै विपन्न देशका कठिन संघर्षले बनेका नेता लाग्दैनन् । जब तपाईं यिनै कुराको सार्वजनिक आलोचना गर्नुहुन्छ, कित ‘कोट काट्ने मुसा’ बन्नुहुन्छ कि पागल भनिनुहुन्छ ।


सचेत र बौद्धिक तप्कालाई हप्काएर, खिसिट्युरी गरेर र आम मानिसलाई राज्यकोषमा सुको पनि छैन भनी तर्साएर शासन गरिरहेको ‘समाजवाद’को अलापले नथाक्ने वर्तमान सरकार अहिले जनताको दैनन्दिनको भोक–निद्रासमेत लुटेर ‘कर आतंक’को खेती प्रबद्र्धन गरिरहेको छ । हिंसा, बलात्कार र जातीय विभेदका जघन्य अपराधहरूलाई सुनेको नसुन्यै, देखेको नदेख्यै गरिरहेको सत्तासंरक्षक केवल सुगाले झैं दोहोर्‍याउन जान्दछ, ‘समृद्धि’को सिग्नेचर ट्युन । त्यसैका धुनमा निमग्न छ नन्दीभृङ्गीगण, जसलाई यो सुकवाणीको तर्कातीत अखण्ड किर्तन र सत्ताका आलोचकमाथि अश्लील टिप्पणी गर्दै भ्याइ–नभ्याइ छ ।


‘लोकतन्त्र’ हिउँदको ठिहीले जमेको फूलजस्तो दयनीय शब्द नहोस् । आवधिक निर्वाचन र निर्वाचित प्रतिनिधिको शासन पैसा र शक्तिकेन्द्रको खेल हुँदै साधारण मानिसको छातीमा बुर्कुसी मार्ने साधन नबनोस् । शासन पद्धति जनतालाई फेरि रैतीमा फेरेर एकका ठाउँमा हजार राजारानीहरू उत्पादन गर्ने कारखाना नबनोस् । यद्यपि चिजहरू ठिक यस्तै बनिरहेको देखिनु हाम्रो समयको ठूलो ‘ट्रयाजेडी’ हो । तर यतिखेर नागरिक पंक्तिबाट हामीले हरक्षण आफैंलाई चिमोट्दै सोधिरहनुपर्ने छ, झन्डै शताब्दी लामो समयका दु:ख, संकल्प र बलिदानको मूल्यमा आएको लोकतन्त्रको असली उपभोक्ता को हो ? जनता या सत्ता वरिपरि रिँगिरहेको सीमित स्वार्थ समूह ?


सिद्धान्तत: जनताको मानिएको यो तन्त्रलाई चलाउने हात कसको हो ? जनताका प्रतिनिधिको या माफिया सरदारहरूको ? हामीले कल्पनाको किस्तीमा सजाएको लोकतन्त्र के यस्तै हो ? यसको सौन्दर्य रक्षाका लागि हामी हरपल चनाखो हुनैपर्छ । हरेक अँध्यारो क्षणमा जुनसुकै मूल्य चुकाएर भए पनि जागै बस्नुपर्छ । कम्तीमा सचेत नागरिक हुँ भन्नेलाई निदाउने र अल्मलिने छुट छैन ।


प्रकाशित : भाद्र ६, २०७५ ०८:२६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT