मलाई नसोध कहाँ दुख्छ घाउ... 

दिवाकर बागचन्द

न्यूयोर्क — समाजले सम्मान पूर्वक नबोल्दा एउटा ठुलो समुदाय आहत् भएको सत्य कसैदेखि छुपेको छैन । कतिपयलाई लाग्ल 'तिमी' भन्दैमा, जातीय कुरा गर्दैमा दुख्नु पर्ने के छ र? दुखाइ भोगेकासंग हुन्छ, पीडा साटेर त हेर्नुस् अनि थाह हुनेछ दुखाइ के हो भनेर ।

प्रसंग–१
नारायण गोपालको नाम उच्चरण गरेपछि, को? भनेर परिचय दिनु आवश्यक हुँदैन । नारायण गोपाल आफैमा एउटा परिचय हो । नेपाली सांगीतिक आकाशका जज्वल्यमान तारा नारायण गोपालसँगको मेरो दैवले जुराएको भेटको स्मरण गर्न चाहन्छु । मलाई त्यो दिन याद छ, तर कुन साल हो विर्सिएँ । म स्कुलमा पढ्थें । नारायण गोपालको धनगढीमा सांगीतिक प्रस्तुती थियो । कार्यक्रम स्थलमा ठुलो भीड थियो । म र मेरो साथीसँग शो हेर्न टिकट थिएन । पास हुने कुरै भएन । तैपनि स्वर सम्राटको दर्शन पाइने आशमा यताउता भौतारिइरहेका थियौं । भगवानको कृपा, नारायण गोपाल म र मेरो साथीतिर आउनुभो, २० रुपैया दिंदै भन्नु भो, 'बाबु उ त्यो ठेलाबाट बदाम किनेर ल्याइ दिनुस् न ।'

यति ठुलो हस्तीलाई यति नजिकबाट देख्न पाउँदा सपना झै लाग्दै थियो । त्यस माथी हामी स्कुले 'भुरा'लाई तपाई भनेर सम्बोधन गरेको देख्दा असिमित सम्मान जागेर आयो ।

संगीत अमृत रस हो, जसले मानव मात्र नभएर सम्पुर्ण प्राणी र जगतलाई सिञ्चित गर्न सक्दो रहेछ नारायण गोपालले हामीलाई महशुस गराउनु भो । शो त हेर्न पाइन, तर बाहिरबाट स्वर सम्राटका सुमधुर अवाज सुनि रह्यौं “मलाई नसोध कहाँ दुख्छ घाउ………”

प्रसंग–२
कुरो ९० को दशक को हो सायद । रेडियो नेपालबाट एउटा यस्तो गीत सुनें, जसले मेरो जीवन जगत प्रतिको दृष्‍टिकोण निर्माण गर्‍यो । गीत थियो, बरिष्ठ निर्देशक, गीतकार यादव खरेलको ''यस्तै रहेछ यहाँको चलन....।'' यो गीत त्यतिखेर सम्पूर्ण नेपालले गुनगुनाउथ्यो भन्दा अत्युक्ति नहोला । जब देश कुनै गीत गुनगुनाउन थाल्छ त्यो गीत गीत मात्र रहँदैन । गीतकार गीतकार मात्र रहँदैन, संगीतकार संगीतकार मात्र हुँदैन्, गायक गायक मात्र रहँदैन । उनीहरु चेतना, विवेक र सोचका प्रतिक बन्दछन् । यस्तो संगीत कालजयी हुन्छ र यसले एउटा "क्रिटिकल मास" तयार गर्छ । यी भए नेपाली सुगम संगीतका स्वर्णिम् दिनका कुरा ।

अव प्रसंग टीभी संगीत प्रतियोगिताको,
आजकल नेपालमा थुप्रै साँगीतिक टीभी प्रतियोगिताहरु प्रसारित हुन्छन् । त्यस मध्ये नेपाल आइडोलको चर्चा बढि छ। यो प्रतिभा प्रदर्शन गर्ने थलो हो । नेपालका कुना कन्दरामा लुकेर रहेका प्रतिभालाई खोजेर एउटा मञ्च दिनु एउटा प्रशंसनीय कार्य पनि हो । यति हुँदाहुँदै पनि यसका केहि कमजोरीहरु छन्, ।

पहिलो, : यस कार्यक्रममा केहि निर्णायकहरुले प्रतियोगिहरुलाई "तिमी" भनेर सम्बोधन गर्छन जुन, माया, स्नेहपूर्वक भनिएको हो भने पनि सार्बजनिक कार्यक्रममा यसरी सम्बोधन गर्दा भद्दा र अशोभनीय लाग्छ । यसलाई साँगीतिक सँस्कार सम्मत मान्न सकिन्न । यसले नेपालको गणतान्त्रात्मक र लोकतान्त्रिक चरित्र निर्माणमा सहयोग गर्दैन । यसले "फिउडल माइन्ड्सेट'' तर्फ इङि्गत गर्दछ ।

दोस्रो, सामाजिक सञ्जालमा प्रतियोगिहरुका आफन्तले जातीय आधारमा भोट माग्ने गरेका कुरा आएका छन् । जुन खतरनाक प्रबृति हो । यो राजनीतिक चुनाव होइन, यसले संगीतको उचाइ कम मात्र होईन, संगीतको पनि जात हुन्छ भन्ने एउटा गलत नजिर तयार गर्नेछ । यसले समाजलाई ध्रुबीकरण गर्ने छ । संगीत त समाज जोड्ने शक्ति हो । यसमा नेपाल आइडल आयोजकको कुनै दोष नभए पनि एउटा आचार संहिता आवश्यक देखिन्छ । शायद होला पनि ।

म संगीत साधक त होइन । नबुझे पनि सिद्धान्तलाई आत्मसाथ गरेको छु । मेरा लागि संगीत उत्कृस्ट कला हो । मेरो बुझाइमा ‘‘संगीतको उत्पत्ति मानवीय संवेदना सँङै भएको हो । केहि सोधले के भन्छन भने, कुनै प्रकारको पीडा भएको मान्छेलाई संगीत सुनाइयो भने दुखाइ कम हुन्छ । पीडाबाट ध्यान हट्छ । यसले दुखाइ कम भएको मह्सुस हुन्छ । भनिन्छ, संगीत सुन्दा डोपामाइनको स्तर अधिक हुन्छ र यसले खुशीको लहर पैदा गर्छ । मेरा लागि जीवन हो, संगीत । सभ्यताको परिचायक हो ।

नेपाल आईडलको मञ्चमा कोही निर्णायकले प्रतियोगलाइ तिमी भने सम्बोधन गरिरहँदा दशकौं अघि स्वर् सम्राटले दुई अन्जान स्कूले केटाहरुलाई तपाई भनेको सम्झना आइरहन्छ । हामीलाई त्यो इज्जतको आशा थिएन । उनको व्यवहारबाट हामी नतमस्तक् भएका थियौ । नारायण गोपालका लागि शब्दहरुले कति मह्त्व राख्थे भन्ने कुरा उनका गीतहरुबाट पनि थाहा हुन्छ ।

फेरी बोलीतिरै फर्कौं । समाजले सम्मान पुर्वक नबोल्दा एउटा ठुलो समुदाय आहत् भएको सत्य कसैदेखि छुपेको छैन । कतिपयलाइ लाग्ल तिमी भन्दैमा, जातीय कुरा गर्दैमा दुख्नु पर्ने के छ र? दुखाइ भोगेकासंग हुन्छ, पीडा साटेर त हेर्नुस् अनि थाह हुनेछ दुखाइ के हो भनेर ।

प्रकाशित : कार्तिक ९, २०७५ १७:१२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मेरी पाकिस्तानी आमा……

दिवाकर बागचन्द

न्यूयोर्क — आमाको कुरा गर्दा पाकिस्तान को नाम ? पाठकहरुलाई अलि अनौठो लाग्ला । संयोग भनौं गोर्कीको आमा पछि मैले एउटा आमाको आँशुको बारेमा कविता पढ्ने अवसर पाएँ । त्यो कविता पकिस्तानी कवि फैज अह्मेद फैजको थियो ।

माक्सिम गोर्कीको "आमा" पढ्दा, नेपालमा लोकतन्त्र थिएन । लुकेर पढ्नु पर्थ्यो । म प्रेमको प्रदर्शन गर्ने ब्यक्ति होईन, यो मेरो स्वभाव भित्र पर्दैन । आमा पढेपछि मेरो, यो अनौठो स्वभाव झन दिगो भयो । उदेक लाग्दो कुरा त के भने म आफुले मन पराएकी केटीले पनि मेरो मन पढिदिउन भन्ने चाहन्थें । मेरो “साइलेन्सलाई” सम्झिदिउन भन्ने सोच्थें । तर उनले बुझिनन्, उनका लागि म काले कलौटे, नालायक थिएँ । त्यसपछि मैले प्रेमको खोज त्यागि दिएँ । यो खोजेर पाइने कुरै होईन । मैले त्यो प्रेम पाइन ।

मेरो असफल प्रेमले मलाई अलि उदण्ड, अलि बिद्रोही स्वभावको मान्छे बनायो । त्यसपछि मैले महिला साथी र प्रेममा आमा खोज्न थालें किन भने भने मलाई यदी निस्वार्थ कोइ प्रेम गर्छ भने मेरी आमा हुन् भन्ने कुरा छर्लङ भयो । मेरी आमालाई मैले केहि दिन सकेको छैन तर उनले मलाई धोका दिन्छिन्, यो कल्पना बाहिरको कुरा हो ।


पकिस्तानको र मेरो साइनो फैज अह्मेद फैजले जोडेका हुन भन्दा हुन्छ ।

मत रो मेरो बच्चे

रो, रोके अभी

तेरी अ्म्मी कि आन्ख लगि है

मत रो, बच्चे कुच हि पेह्ले

तेरे अब्बाने

अप्ने गमसे रुक्सत लि है

(नरो नानी, रुइ रुइ तिम्री आमाको आखा निदाएका छन्, नरोउ नानी, केहि छिन पहिला तिम्रो बाबाले आफ्ना पीडालाई बिदाइ गरिसके) द्वन्द्वको बालकमा पर्ने असर र बेदना बोल्ने, मार्मिक, हृद्य बिदारक यस कबिताले मेरो नजरमा फैज अह्मेद फैजलाई पाकिस्तानी मात्र नभइ बिश्व नागरिक र दक्षिण एसियालाई जोड्न सक्ने एक प्रेम मुर्तीका रुपमा स्थापित गर्‍यो ।

म भारतको सिमा नजिकको शहरमा हुर्केको ठिटो भारतीयसँग रगतको नाता भएको मान्छे, पाकिस्तानीसँग आत्मियताको कल्पना पनि थिएन । अनेकौं मतभेदका बाबजुद भारत मेरो लागि लोकतन्त्रको प्रर्याय हो । गान्धीको हत्या पछि लन्डन टाइम्सको सम्पादकीयमा भनिए झै, “भारतले मात्र गान्धी यानी "बापु" लाई जन्म दिन सक्छ” भन्ने कथन मलाई सही लग्न थालेको छ । भारतको स्वतन्त्रता अदभुत छ । बिभिन्न उतार चढावका बाबजुद त्यहाँको लोकतन्त्रलाई कुनै शक्तिले बिस्थापित गर्न सक्दैन किनकी यसको बिजारोपण गान्धीले गरेका थिए ।

संसार बिचित्रको छ । गान्धीको देशसँग रहन, सहन, मन जोडिएको यो नेपालीले फैज अह्मेद फैजको कबिताकी “आमालाई” अमेरिकामा भेट्यो । मेरी पाकिस्तानी आमा बेगम नाजिर ताहिरलाई ।

कुरो तेति खेरको हो, जब म अमेरिकामा कुनै एक स्टोरमा काम गर्थें । कमजोर अंग्रेजी, ब्यापारको 'ब' नजानेको यो पत्रकारलाई काम सिकाउन अरु सहकर्मी त्यति उदार देखिएनन् । दुई वर्षअघि एक जना पाकिस्तानी नौ जवान म काम गर्ने स्टोरमा काम गर्न थाले । म उनलाई अवलोकन गरिरहेको थिएँ । नयाँ काम नयाँ ठाउ मैले आफ्ना सुरुवाति दिन स्मरण गरें । ति नौजवान सोहेब ताहिरलाई म सक्दो काम सिकाउन थाले । उनले एक दिन मेरो आँखामा हेरेर भने, "खुदा आपको तरक्की वर्कत दे ।" उनले मलाई अङ्गालो हाले ।

अर्को दिन उनकी आमा उर्दुमा “खाल्दा” बेगम नाजिर ताहिर बिरयानी लिएर आइन् र भनिन बेटा तुम दोनो के लिए लाई हुँ, मिलके खाना । यसरी दिनहुँ सोहेबको लागि मात्र नभएर “खाल्दा” मेरा लागि पनि खाना ल्याउन थालिन् । सोहेबले मेरो बारेमा खाल्दालाई सबै रेपोर्टिङ गर्थे । एक दिन बडो कडाइका साथ “खाल्दाले” मलाई भनिन्, सराब पिना कम कर बर्ना कान के निछे दुङ्गी । उनी पेशाले शिक्षिका थिइन्, मैले धेरै दिन पछि एउटी गुरुमाको अवतार अमेरिकामा पाएँ । उनी मेरी गुरुमा भन्दा आमा "खाल्दा" थिइन् । मेरे तीन बच्चे है, अब चार होगए सम्झा टाइगर उनी भन्ने गर्थिन् ।

उनको माया र ममताको अगाडि धर्म, भौगोलिक सिमाना, राष्ट्रियता सब लघु शब्द प्रतित हुन्थे । केही दिन पहिले उनले मलाई भनेकी थिइन् । अब त तैंले विवाह गरि सकिस्, अब मैले होईन बुहारीले मलाई खाना ख्वाउनु पर्छ ।

उनले थपिन्, संसारमा सबै थोक भ्रम हो । मृगतृष्णा हो । सत्य त केवल प्रेम हो, यही प्रार्थना "इबाद्त" हो । त्यसैले प्रेमलाई समेट्ने कोसिश गर्नु पर्छ । घर, परिवार, समाज देश र प्रकृतिमा पनि प्रेम देख्नु पर्छ । उनले यसो किन भनिन्, मलाई थाहा छैन, अनयासै मैले उनको पाउ छोएँ र ढोगे । खाल्दा आखाभरी आँसु लिएर घरतर्फ लागिन्, म उनलाई आँखाबाट ओझेल नहुन्जेलसम्म हेरिरहें ।

तर, आज खबर पाएँ, मेरी पाकिस्तानी आमाले सधैका लागि आँखा बन्द गरिछन् । हृद्यघातबाट उनको मृत्यु भएछ । खाल्दा तिमी त संसार छाडेर सदैका लागि निदाइछेउ । खाल्दा तिमीले आफ्नी बुहारीलाई खान बनाएर खुवाउने सौभागय पनि दिइनौ । मेरी “खाल्दा” आमाको पार्थिब शरिर पाकिस्तान लागिंदै छ । म केहि बोलिन । मनै मन भने, खाल्दा तिमी मृत्यु पछि पनि एउटा सन्देश लिएर पाकिस्तानी धर्तीमा पुग्दै छेउ, “सत्य त केवल प्रेम हो यही प्रार्थना, इबाद्त हो ।"

धन्य आमा तिमी महान छेउ…

प्रकाशित : आश्विन २९, २०७५ १३:१४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्