त्यो सुकी, यो सुकी 

दिवाकर बागचन्द

न्यूयोर्क — मैले कुनै नाम चलेको अभिजात्य वर्गका छोराछोरी पढ्ने स्कूल पढ्ने मौका पाइन । प्रतिष्ठित कलेज या विश्वविद्यालयमा पढ्ने कुरा त कल्पना भन्दा बाहिरकै कुरा भयो । ठुला ठुला शिक्षण संस्थाबाट शिक्षा हाँसिल गरेका व्यक्तिहरुप्रति मेरो सदैव आदरभाव रह्यो ।

Photo: storypick.com

उनीहरु जस्तो शिक्षा लिन पाएको भए समाज र देशलाई केहि योगदान गर्न सक्थे कि भन्ने मलाई सधै लागि रहन्थ्यो। अहिले बिस्तारै बोध हुन थालेको छ. मलाई जिन्दगीले जे दियो त्यसैमा खुशी हुन थालेको छु।

अहिले फर्केर हेर्दा के पनि बोध हुन थालेको छ, संसारमा जति बितण्डा मचिएको छ, त्यो पढालेखा र विश्वले सम्मानित गरेकाबाट नै भएको छ। यसको अर्थ कदापि यो होइन कि पढाइ लेखाइका कारण बिश्व समस्या ग्रस्त छ। शिक्षा भन्दा महानतम् कर्म के हुन् सक्छ? तर प्रश्न के हो भने पठनपाठनको औचित्य के? यसको उत्तर गान्धीलगायत थुप्रैले दिएका छन्, त्यसैले म दिन चाहन्न किनभने म जस्तो साधरण मनुस्यको सानो बुझाईले थुप्रैको भावनालाई आहत पार्न सक्छ, यस्तो कर्म गर्न चाहन्न।

आज फेरी म यस्तो बिषय बिषयमा लेख्न गइ रहेछु, जुन मेरो देशको होइन। तर यसको प्रभावबाट मेरो देश मात्र होइन संसारका कुनै देश मुक्त छैन र हुन सक्दैन पनि। मलाई कतिपयले भन्ने गर्छन्, आफ्नो देशको बारेमा लेख न, के अरुको बारेमा लेखेको? म उनीहरुलाई गान्धीको अमर बाणी याद दिलाउन चहान्छु, 'मेरा लागि देश प्रेम र मानव प्रेममा कुनै भेद छैन।'

सामाजिक सञ्जालमा म्यान्मार र रोहिंग्याको बारेमा नलेखिएको कुनै दिन हुदैन। यसै क्रममा दिल्लीको लेडी श्रीराम कलेजमा आङ सान सुकीले बृक्ष रोपण गरेको तस्बिर भेटें। उनी त्यहि पढेकी रहिछन्, त्यसपछि बेलायतको अक्सफोर्डबाट स्नातकोत्तर गरेकी रहेछन्। म तस्बिर हेरी रहें। गान्धीको देशमा पढेकी, शान्तिका लागि नोवेल पुरस्कार पाएकी सुकी लाई कुनै समय टाइम पत्रिकाले 'गान्धीको बालक' गान्धीको अहिंसाको सिद्धान्तको उतराधिकारी भनेर लेखेको थियो।

२१ वर्ष जेल बसेकी सुकीको जीवन यात्रा त्याग र साहसको गाथा हो। यो यात्रा सहज होइन, यो यात्रामा सबै हिड्न सक्दैनन्। सुकी त्यो कोही नहिड्ने कठिन बाटोमा हिडिन्। संसारले सम्मान र माया दियो। तर जुन गन्तब्यका लागि यात्रामा हिडेकी थिइन् त्यहाँ पुगेपछि उनी बिचलित भइन्। यात्राको कुनै निशान थिएन, केवल थियो त एउटा स्थान जो शक्ति, महत्वकांक्षको धम्भले लतपत देखियो। मैले उनको प्रभावशाली शिक्षामा गान्धीबादी जीवन पद्धतीको कुनै अंश पनि देखिन।

उनी एक पछि अर्को गरि मानवीय मूल्य बिपरित अभिव्यक्ति दिन थालिन्। उनका यिनै ब्यबहारले उनको लोकतान्त्रिक चरित्र धोका हो कि भन्ने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक थियो। २०१३ मा बीबीसीका मिशाल हुसेनलाई दिएको अन्तर्वार्तामा रोहिन्ग्यामाथि भएको दमनको उनले भर्त्सना गरिनन् बरु अत्यन्त आपत्तिजनक टिप्पणी गरिन्। 'म्यानमारमा देखिएको तनाव' बिश्वब्यापी रुपमा 'बढ्दो मुस्लिम शक्ति' को कारणसमेत भन्न भ्याइन्। राजनीतिक खेलाडीका रुपमा यसो भन्ने स्वन्त्रता उनलाई थियो, यो उनको बाध्यता पनि हुन सक्थ्यो।

तर, उनलाई बिश्वले लोकतन्त्र र मानव अधिकारको प्रतिमूर्ति ठान्थ्यो। उनी शान्तिका लागि नोबेल पुरस्कार बिजेता थिइन्। एउटा मानवको जीवन मात्र पनि अमुल्य हुन्छ, यहाँ एउटा ठुलो समुदायको नरसंहार गरिंदै थियो। नोवेल पुरस्कार बिजेता सुकी लाई बिश्व प्रश्न नगरी बस्न सक्दैनथ्यो। प्रश्न गर्नुपर्थ्यो र उनले जवाफ दिनु पर्थ्यो। गान्धीको देश दिल्लीमा बस्दा उनले के साँच्चै गान्धीको सिद्धान्तलाई आत्मसात गरेकी थिइन्? या 'डिग्री' मात्र लिएकी थिइन्? यदि आत्मसात गरेकी थिइन् भने कसरी बिर्सिइन्? गान्धीका यि महान बिचार 'अहिंसामा आधारित स्वराजमा' कोहि कसैको शत्रु हुदैन। सारा जनताको भलाईको सामान्य उदेश्य पुरा गर्नका लागि हरेकले आ-आफ्नो योगदान दिन्छन्।

'लोकतन्त्र र हिँसाको बीच मेलमिलाप हुन सक्दैन। जो राज्य आज नाम मात्रको लोकतन्त्रात्मक छ त्यसले या त स्पस्ट रुपले तानाशाही बन्नु पर्दछ या लोकतन्त्रात्मक बन्नु पर्दछ। अहिंसाको पालना व्यक्तिले मात्र गर्न सक्दछ। व्यक्तिबाट बनेको राष्ट्रले सक्दैन भन्नु बिल्कुल अविवेकी कुरा हो' मधुसुधन पाण्डेयले अनुवाद गरेको गान्धीको 'मेरो सपनाको भारत' पुस्तकमा उल्लेख छ।

सुकीले धेरै पहिले आफ्नो निबन्ध संग्रह 'फ्रिडम फ्रम फियर' मा भनेकी थिइन्, 'शक्तिले होइन, शक्ति गुमाउने डरले मान्छे भ्रष्ट हुन्छ।' २१ वर्ष जेल जीवन बिताएकी र पति गुमाएकी आङ सान सुकी लाई के को भय होला? तपाई आफु जस्तै मानवको हत्या रोक्न सक्नु हुन्न भने लोकतन्त्रको नैतिक धरातलमा खडा भएर पुरा बिश्वलाई सत्य त बताउन सक्नु हुन्छ। आज सुकी लाई बिश्वले सोधी रहेको छ।

सुकीसंग अझ पनि अहिंसाको बाटोमा हिड्ने ऐतिहासिक अवसर छ। लोकतन्त्रलाई 'फ्रिडम फ्रम फियर' नामक निबन्ध संग्रहमा सिमित राख्ने कि जीवन्ट्ट बनाउने भन्ने रोजाई उनीसंगै छ, जसले कुनै दिन शान्तिका लागि नोवेल पुरस्कार पाएकी थिइन्।

प्रकाशित : मंसिर ६, २०७५ १३:१७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जो चुपचाप मरेनन् 

दिवाकर बागचन्द

न्युयोर्क — प्रसिद्ध लेखक खुश्वन्त सिंहले आफ्नो "नट अ नाइस म्यान टु नो" भन्ने किताबमा "मरणोपरांत” भन्ने लेखमा आफु मरेपछि आफ्नो श्रदाञ्जली पत्रिकाले कस्तो लेख्लान् र त्यसपछि आफन्त, मित्र, विभिन्न व्यक्तिले कस्तो प्रतिक्रिया देलान् भन्ने बारे लेखेका छन् ।

त्यसले उनीहरुको जीवनमा के परिबर्तन आउला भनेर आफु मरेको कल्पना गरेका छन् । उनले आफ्नो मृत्युपछि संसारले गर्ने व्यवहारको चित्रणसमेत गरेका छन् ।

आफ्नो पार्थिक शरिरले संसारको "बिजनेश एज युजल" मा कुनै प्रभाव नपर्दा जीवित छँदा अपरिहार्य हुँ भन्ने मानवीय प्रबृत्ति भ्रम भएको कुरा सिंहले चित्रकार झै चित्रण गरेका छन् । यसमा कटाक्ष मात्र छैन, जीवन र मृत्यु छान्नु पर्दा, मृत्यु छान्न आफुलाई आपत्ति नहुने अभिव्यक्ति पनि उनको छ । त्यो लेख पढे पछि मैले कुनै व्यक्तिको मृत्यु पश्चात गुणगान या आलोचनात्मक लेख नलेख्ने सोच बनाएको थिएँ । तर केहि व्यक्ति यस्ता हुन्छन्, जसका बारेमा मौन रहँदा इतिहासले माफ गर्दैन । पद्मरत्न तुलाधर यस्तै एउटा व्यक्ति हुन् । उनको अबसानले मलाइ “रंग दे बसन्ती” भन्ने चलचित्रको एउटा शक्तिशाली सम्वादको याद आयो । “मलाइ लाथ्यो संसारमा दुई प्रकारका मान्छे मात्र हुन्छन् । एक जो चुपचाप मृत्युबरण गर्छन् । दोस्रो, जो रोइकराई बिलाप गर्दै मृत्युको हात पकड्छन् । बल्ल आज मलाई ज्ञात भयो तेस्रो सोचका व्यक्ति पनि हुन्छन् ।" तेस्रो सोच भन्नाले ति व्यक्ति जसले परविर्तन र सुधारका लागि सिस्टम भित्र रहेर बिद्रोह गर्छन् ।

एकात्मक निरकुंश पञ्चायती व्यवस्थामा रहेर लोकतन्त्रको माग राष्ट्रिय पञ्चायतभित्र गर्ने साहसिक नेता पद्मरत्न नै थिए । उनी जोगमेहर श्रेष्ठसंग चुनावमा उठेका थिए । उनी बास्तवमा जोगमेहरबिरुद् नभई ब्यबस्थाको खिलाफमा उठेका थिए । लोकतन्त्रको पक्षमा उठेका थिए । “सुर्य” चुनावी चिन्ह लिएर उठेका पदमरत्नको ओज सुदुरपश्चिमको गाउँमा पनि पुगेको थियो, त्यसैबेला । उनी नायक थिए, लोकतन्त्रका लागि । उनले चाहेको लोकतन्त्र सामाजिक न्यायमा आधारित थियो । लोकतन्त्रको स्थापना पछि उनी एउटा नयाँ अवतारमा देखिए, युद्धरत माओबादीलाई शान्ति प्रक्रियामा ल्याउने एउटा महत्वपुर्ण पात्र थिए उनी । तत्पश्चात, उनी मानव अधिकारकर्मीका रुपमा बढि चिनिए । रेपोर्टिङ्गको क्रममा मेरो अनेकौ पटक भेट भो पद्मरत्नसंग । उनीसंगको हरेक भेटमा मैले न्यानोपन पाएँ । भाषणमा आगो ओकल्ने पद्मरत्न मृदुभाषी र शालीन थिए । मेरो बिचारमा उनी मानव अधिकारकर्मी भन्दा न्यायका अभियन्ता थिए । सामाजिक न्याय राजनीतिको आत्मा हो भन्ने उनको बुझाई थियो । सामाजिक न्याय उनको जीवन पथ थियो ।
यद्यपि पछिलो समय उनी जनजाति नेता, अगुवाको रुपमा मात्र चित्रित हुन थाले । यसको कारण उनका केहि अभिव्यक्ति पनि हुनसक्छन् । उनका केहि बिचारसंग मेरो पनि बिमति नभएको होइन । बिमति लोकतन्त्रको सौन्दर्य हो । यसले एक अर्कालाई दुश्मन बनाउनु हुँदैन। बिमतिलाई कदर गर्दा विचार मन्थनबाट "गुण" दृष्ट्रिगोचर हुन्छ । यसले एक अर्काका गुण लिएर रास्ट्र निर्माणको "शुत्र" तयार पार्ने दुरदृष्टि प्रदान गर्छ । जुन हामीले सायद अहिलेसम्म मनन गरेका छैनौं, मनन गर्न चाहेका छैनौं ।

उनलाई एउटा जनजाति नेताको रुपमा मात्र परिभाषित गर्नु उनको बिराट व्यक्तित्वलाई संकुचित गर्नु हो । देश, काल, परिस्थिति, राजनीतिक र सामाजिक चिन्तनले उनलाई एउटा समुदाय बिशेषको पगडी लगाइयो या उनी लगाउन बाध्य भए । जीवनका विभिन्न भूमिका निभाएका एक सरल मानव थिए, पद्मरत्न । उनले सबै भूमिका बेजोड ढंगका साथ निभाए । सायद पद्मरत्नलाइ नै पनि थाह थिएन, समाजले आफुलाई मन नपरेको विचार/कार्यलाई मान्छेको पहिचान बनाई दिन्छ । बास्तवमा पद्मरत्नले देश र जनताको भलाइलागि खेलेका बिभिन भूमिका र गरेको योगदान नै उनको सहि पहिचान हो ।
कुनै पनि व्यक्तिलाई उसको, उसले निभाएको एउटा भूमिकाको आधारमा उठाउने या थेचार्ने काम न्याय संगत हुँदैन । पञ्चायती व्यवस्थाको बर्खिलाफ ज्यानको पर्बाह नगरी लड्ने पद्मरत्न, बन्दुकद्वारा सिस्टम बदल्न खोज्ने माओबादीलाई शान्ति प्रकृयामा ल्याउने पद्मरत्न, सबैसंग मिठो बोल्ने पद्मरत्न कसरी कुनै समुदाय बिशेषको मात्र हुन सक्छ? पद्मरत्न आफ्नो माटोलाई माया गर्ने एक नेपाली थिए । हामीले व्यक्तिका असल पक्षको अनुसरण गर्दै कमजोरीलाइ त्याग्दै अगाडि बढ्नु पर्छ । “रंग दे बसन्ती” मा भनिए झैँ पद्मरत्न तेस्रो प्रकारका, तेस्रो सिद्धान्त बोकेका व्यक्ति थिए, जो चुपचाप मरेनन्, रोएर बिलाप गरेर मरेनन्, अन्तिम पलसम्म न्यायपूर्ण समाज निर्माणको लडाई लड्दै बिदा भए । आज देशलाई यस्तै अनमोल रत्नहरुको खाँचो छ । नयाँ दुनिया सम्भव छ ।

प्रकाशित : कार्तिक २७, २०७५ १५:४८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्