बच्चाकै सम्पादन !

आनुवंशिक गुण परिवर्तन गराएर बच्चा जन्माउनु चिकित्सकीय क्षेत्रमा खतरनाक अपराध हो ।
न्युयोर्क टाइम्स

काठमाडौँ — ढिलो–चाँडो यो हुनु नै थियो– एक बदमास चिनियाँ वैज्ञानिकले आफूले दुइटा मानव भ्रूणको वंशाणु (जिन) को सम्पादन गरेर त्यसलाई एक महिलाको गर्भमा राखी अनुवांशिक गुण परिवर्तन गरिएका दुई बालिकाको जन्म गराएको दाबी गरेका छन् । यो कुनै विज्ञानको काल्पनिक कथा होइन । 

यदि यो सत्य हो भने जैविक रूपमा स्वचालित हुने निर्देशनलाई बीचमा प्रभावित गर्दा अब उनीहरूले त्यही चिज आफ्नो बच्चा र त्यसपछिको पिढीमा सार्दै जानेछन् । यो चिकित्सकीय क्षेत्रमा सबैभन्दा खतरनाक अपराध हो । यसको घोर भत्र्सना गरेर मात्रै पनि पुग्दैन ।

कुनै दिन एउटा औषधिको चक्की खाँदैमा पनि वंशाणु सम्पादित हुने प्रविधि विकसित होला । त्यो समय भने आइसकेको छैन । अहिले पनि अनुवांशिक गुणलाई आफूखुसी सम्पादन गर्नुमा धेरै ठूलो जोखिम छ । के सम्पादन गर्दा के हुन्छ भन्ने निकै कममात्रै थाहा छ ।

केही वर्षयता, अझ पछिल्लो शताब्दीमा अनुवांशिक गुण सम्पादन गर्ने विषयमा हामी धेरै अगाडि बढेका छौं । ‘क्रिस्पर’ नाम दिइएको उक्त विधि अनुसार कुनै पनि जैविक वस्तुको डीएनए सिक्वेन्सको केही भागलाई सम्पादन गर्ने गरिन्छ । यो प्रविधिले विज्ञानलाई नयाँ आयाम दिएको छ । करोडौं ‘ए’, ‘सी’, ‘टी’ र ‘जी’ शब्दबाट निर्मित अनुवांशिक गुणले नै हामी बनेका हौं ।

विश्वमा विभिन्न रोगको निदानका लागि धेरै प्रकारका चिकित्सकीय परीक्षणहरू भइरहेका छन् । जसमा विशेष गरेर हेमोफिलिया, थालासिमिया र सिक्कल सेल एनिमिया छन् । यस प्रकारको परीक्षण र हालै चीनमा गरिएको परीक्षणमा ठूलो भिन्नता छ ।

रोगको निदानका लागि रोगीको वंशाणुलाई सम्पादन गर्दा त्यो अर्को पिढीमा सरेर जाँदैन । तर चिनियाँ वैज्ञानिकको परीक्षणले भने कालान्तरसम्मै प्रभाव पार्ने निश्चित छ, अर्को पिढीमा मात्रै होइन । यस प्रकारका परीक्षणहरू प्रारम्भिक तहमै छन् । यसको नतिजा र त्यसले उपचारलाई कति प्रभावकारी बनाउँछ भन्ने थाहा भइसकेको छैन । यसको प्रभाव जेसुकै भए पनि त्यो बिरामीमा मात्रै सीमित रहन्छ, जसले जानेरै उक्त अनुसन्धानमा सहभागिता जनाएको हुन्छ ।

मानव भ्रूणमा पनि यस प्रकारका अनुसन्धानहरू प्रयोगशालाभित्र भएका छन् । तर त्यस्ता भ्रूणलाई कुनै महिलाको गर्भमा प्रत्यायोजित गरिएको छैन । यस प्रकारको वंशाणु सम्पादनले जन्मिने बच्चाको सम्पूर्ण कोषलाई नै प्रभाव पार्छ र त्यो अर्को पिढीमा पनि प्रत्यायोजित हुन्छ ।

भौतिकशास्त्री डा. हे जियानक्वीको जो चिकित्सक पनि होइनन्, उनको नेतृत्वमा चीनको साउदन युनिभर्सिटी अफ साइन्स एन्ड टेक्नोलोजी, सेन्जेनमा गरिएको चिनियाँ अध्ययन विशेष गरेर एचआईभीलाई शरीरको कोषमा प्रवेश दिने सीसीआर फाइभ नामक वंशाणुमा केन्द्रित थियो ।

उक्त वंशाणुलाई सम्पादन गरेर एचाआईभी प्रतिरोधी बनाउनु एड्स रोकथामका लागि अग्रगामी कदम हुनसक्ने भए पनि त्यो आवश्यक भने थिएन । किनभने त्यस प्रकारको सम्पादनले अन्य रोगहरूको संक्रमण बढ्न सक्छ । पहिले वयस्कमा गरिएको अध्ययनमा सीसीआर फाइभ वंशाणुलाई निस्क्रिय पारेर हेरिएको थियो ।

त्यसैले पनि अहिले चिनियाँहरूले गरेको अनुसन्धान आवश्यक थिएन । यो नैतिक रूपमा अमान्य कुरा हो । जुन विषयमा आफूलाई सम्पूर्ण रूपमा ज्ञान छैन, त्यसमा अनुसन्धान गर्नै हुँदैन र मिल्दैन पनि ।
अनुवांशिक गुणलाई निर्देश गर्ने वंशाणुलाई सम्पादन गर्दा अन्य रोगसँग लड्ने क्षमतामा ह्रास आउन सक्छ ।

हालसम्म भएको अध्ययन अनुसार क्रिस्पर विधिबाट गरिने सम्पादन लेजर प्रविधिझैं सही छ कि छैन भन्ने पनि अध्ययनकै क्रममा छ । र यसरी परिवर्तन गरिएको वंशाणुको सिक्वेन्सले लक्षित वंशाणुमा मात्रै प्रभाव पारेको छ कि छैन भनेर वंशाणु सम्पादन गर्नुपूर्व र पछि पनि अध्ययन गर्नुपर्ने हुन्छ ।

अहिले यी सबै अध्ययन प्रारम्भिक चरणमै भएकाले कसैले पनि यकिन साथ केही भन्न सक्ने अवस्था रहँदैन । हामीले नचाहिँदो परिवर्तन देखेनौं भन्दैमा त्यहाँ सबै ठिक छ भन्न सकिँदैन । अनुवांशिक गुण ६ अर्ब ‘लेटर’ (‘ए’, ‘सी’, ‘टी’ र ‘जी’ शब्द) हरूको सञ्जालले निर्देशित हुन्छ । जसलाई सम्पादन गर्दा कसले, कहाँ, के प्रभाव पार्छ थाहै हुँदैन । त्यसैले पनि यस प्रकारको सम्पादन गर्दा धेरै होशियारी र अध्ययनको विकल्प छैन ।

यस्तोमा चिनियाँ अनुसन्धानकर्ताहरूले गरेको अनुसन्धानलाई बायोमेडिकल समुदायमा समीक्षाका लागि पेस गरिएको पनि छैन । उक्त सम्पूर्ण प्रक्रियामा के गरियो वा कस्तो प्रकारको सम्पादन गरिएको छ भन्ने यकिन छैन । यस्तै लक्षित वंशाणुलाई मात्रै निस्तेज बनाइएको हो वा होइन भन्ने तथ्यांक पनि सार्वजनिक गरिएको छैन । र त्यसलाई प्रमाणित गर्न पनि कोषको प्रयोगशालामा परीक्षण गर्नुपर्छ ।

विज्ञानमा गरिएका अनुसन्धानहरू पारदर्शी हुनुपर्छ । तर यहाँ अनुसन्धानकर्ताको युट्युबमा उपलब्ध भिडियोमात्रै छ र त्यसमा उनले निसंकोच यो प्रक्रिया सम्पूर्ण रूपमा सुरक्षित भएको दाबी गरिरहेका छन् ।
उता डा. हेको विश्वविद्यालयले यो अनुसन्धानबारे अनविज्ञता प्रकट गर्दै छानबिन भइरहेको जनाएको छ । विश्वविद्यालयले जारी गरेको विज्ञप्तिमा मानव भ्रूणको वंशाणुमा गरिएको सम्पादनलाई शैक्षिक नैतिकता र आचारसंहिताको उल्लंघन भनेर खण्डन गरिएको छ ।

भविष्यमा यस प्रकारको अनैतिक क्रियाकलापमा कुनै पनि वैज्ञानिकलाई सामेल हुन नदिन अन्तर्राष्ट्रिय रूपमै पहलकदमी हुनुपर्छ । डा. हेको सन्दर्भमा उनलाई विश्वविद्यालयले हदैसम्मको कारबाही गर्नु जरुरी हुन्छ । साथै सरकारले पनि यस प्रकारको अनुसन्धानलाई निरुत्साहित गर्न कडा कदम चाल्नुपर्छ र त्यस्ता वैज्ञानिकलाई ठूलो जरिवानाका साथै काम गर्न प्रतिबन्ध लगाउनुपर्छ ।

ती दुई बालिकाहरूको अनुवांशिक गुणमा के परिवर्तन गरिएको छ र त्यो सुरक्षित छ या छैन, हामीलाई थाहा छैन । तर त्यो पूर्णरूपमा नचाहिँदो काम हो भन्नेमा दुईमत छैन । वंशाणुमा गरिने सम्पादनले के कस्तो असर पर्छ भन्ने यकिन नभएकोले अहिले यस प्रकारको कुनै पनि अनुसन्धानमा अगाडि बढ्नु अनुचित हुन्छ ।

–एरिक जे टोपोल
लेखक स्क्रिप्स रिसर्च ट्रान्जिसनल इन्स्टिच्युटका निर्देशकका साथै हृदयरोग विशेषज्ञ हुन् ।
(‘द न्युयोर्क टाइम्स’बाट अनुदित)

प्रकाशित : मंसिर १५, २०७५ ०८:१९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

बच्चालाई हकार्नु हुँदैन

हामी बच्चालाई एकै विषयमा दिनदिनै कराउँछौं । यो हरेक दिन बढ्छ । उनीहरूले सुन्न छाड्दै जान्छन् ।
न्युयोर्क टाइम्स

काठमाडौँ — केटाकेटीलाई अनुशासित बनाउन पिट्ने प्रवृत्ति घट्दो छ । तर कराउने ? प्राय: सबैले आफ्ना बच्चालाई कहिलेकाहीं कराएर गाली गर्छन् । यसले कुनै काम गर्दैन भन्ने थाहा पाउँदा–पाउँदै पनि अभिभावकले गाली गर्छन् । अचेल चिच्याएर गाली गर्नु अभिभावकको सबैभन्दा ठूलो मुर्खता हुनसक्छ । 

हरेक दिनजसो घरमा अभिभावकले हकार्ने गरेका बच्चामा हीन भावना बढ्छ । उनीहरूमा निराश हुने दर पनि माथि छ । २०१४ मा ‘द जर्नल अफ चाइल्ड डेभलपमेन्ट’मा प्रकाशित एक अध्ययन अनुसार चर्को स्वरमा गाली खाने बालबालिकामा शारीरिक दण्ड पाउने बालबालिकामा देखिने जस्तै दुस्प्रभाव
पर्छ । उनीहरूमा तनाव, नैराश्यताकोतह उच्च हुन्छ । व्यवहारमा पनि समस्या देखिन थाल्छ ।

तपाईंले कतिपटक आफ्नो बच्चालाई चर्को स्वरमा गाली गरेपछि ‘हो, मैले ठिक गरेँ’ भन्ने लागेको छ ?
त्यसले तपाईंको नियन्त्रण क्षमता कदापि दर्शाउँदैन । बरु तपाईंका बालबालिका नियन्त्रण बाहिर छन् भन्ने देखिन्छ । तपाईं कमजोर रहेको देखाउँछ । साँचो अर्थमा भन्ने हो भने तपाईं बालबालिकालाई हकारिरहनुभएको छ, किनकि तपाईं कमजोर हुनुहुन्छ । त्यो व्यक्ति चर्को स्वरमा कराउँछ, जसलाई के गर्ने भन्ने थाहै हुँदैन ।

म आफैं लगायत अधिकांश अभिभावक कसरी बालबालिकालाई नहकारी दिन काट्ने भन्ने सोचिरहेका हुन्छौं । नयाँ अध्ययन अनुसार हकार्ने अभिभावकमा मुख्य रूपमा दुइटा समस्या देखिन्छन्– हकार्नुको विकल्पमा के गर्ने ? र कसरी हकार्न छाड्ने ?

व्यस्त सडकमा दौडिन नदिनका लागि बच्चालाई हकार्नेहरूका विषयमा यहाँ कुरा गर्न खोजिएको होइन । हामी बच्चाको गल्तीलाई सुधार्नका लागि हकार्ने विषयमा कुरा गरेका हौं । कराएर गाली गर्दैमा बच्चा सुध्रिँदैनन् । बरु उनीहरूमा पनि कराउने बानी बस्न जान्छ । हामी प्राय: बच्चालाई एकै विषयमा दिनदिनै कराउँछौं । र यो हरेक दिन बढ्छ । उनीहरूले हामीले भनेका कुरा सुन्न छाड्दै जान्छन् ।
‘लुगा मिलाएर राख । खाना खानआऊ । कुकुरलाई नजिस्काऊ । भाइसँग झगडा नगर ।’
बच्चालाई हकार्नु राम्रो होइन भनेर थाहा हुँदैमा त्यसले सहयोग गर्दैन भन्छन्, याल विश्वविद्यालयका बाल मनोविज्ञान तथा मनोभावका प्राध्यापक एलान काजदिन । कराउनु कुनै नीति होइन, त्यो तविस्फोट हो ।

‘अभिभावकको लक्ष्य आफूमा रहेको रिसलाई बाहिर देखाउनु हो भने कराउनु एकदमै राम्रो हो,’ काजदिनले भने, ‘लक्ष्य बच्चाको व्यवहारमा परिवर्तन गर्नु हो वा उनीहरूमा राम्रो बानी पार्नु हो भने कराउनु ठिक होइन । पागल जस्तो कराउनु नपर्ने अन्य उपाय छन् ।’

धेरैजना बच्चालाई नहकार्नु भनेको अल्छी हुनु हो भन्ने सोच्छन् । नहकार्ने अभिभावकको बच्चा अनुशासित नभए झैं । तर नहकार्नका लागि अभिभावक आफैंमा अनुशासित र योजनाबद्ध हुन जरुरी हुन्छ ।
काजदिनले एबीसी नामक कार्यक्रमलाई बढावा दिन्छन् । एबीसीको अर्थ ‘एन्टिसिडेन्टस’ (आग्रह), ‘बिहेभियर’ (व्यवहार), ‘कन्सिक्वेन्सेस’ (नतिजा) हो ।

एन्टिसिडेन्टस तपाईंले बच्चाहरूबाट के अपेक्षा गर्नुभएको छ भन्ने जानकारी उनीहरूले केही गर्नुअघि नै दिनु हो । बिहेभियरमा अभिभावकले चाहेको व्यवहार व्याख्या गरिएको हुन्छ । र कन्सिक्वेन्सेस अपेक्षित व्यवहार प्रदर्शन भएपछि त्यसलाई स्वीकृति प्रदान गर्नु हो । स्वीकृति प्रदान गर्दा उनीहरूले देखाएको व्यवहारलाई राम्रो भनेर उत्प्रेरित गर्नुका साथै शारीरिक रूपमा केही हाउभाउ गरेर स्याबासी दिनुपर्छ ।

बच्चालाई राति सुत्ने बेला जुत्ता ठिक ठाउँमा नभएकाले गाली गर्नुभन्दा भोलिपल्ट बिहान घर आएपछि आफ्नो जुत्ता ठिकसँग राख्न सम्झाउनुपर्छ । तपाईंले पनि घर फर्केपछि आफ्नो जुत्ता ठिक ठाउँमा राख्नुपर्छ । र बच्चाले तपाईंले चाहेकोस्थान नजिकै भए पनि जुत्ता राख्यो भने उसलाई राम्रो काम गर्‍यौ भनेर भन्नुपर्छ र स्याबासी दिनुपर्छ ।

स्याबासी दिन एबीसी विधि विशेष तरिका हो । यसलाई प्रभावकारी बनाउन कहिलेकाहीं नचाहे पनि मुस्कान आफ्नो अनुहारमा ल्याउनुपर्छ र त्यस्तै हाउभाउ देखाउनुपर्छ । सँगै खुसी भएर ठूलो स्वरमा स्याबासी दिनुपर्छ र स्याबासी दिनुको कारण पनि भन्नुपर्छ । बच्चालाई छोएर पनि स्याबास भन्नु जरुरी हुन्छ । यसले बच्चालाई आफूले के राम्रो गरेंँ र त्यसको नतिजा कस्तो हुन्छ भन्ने थाहा हुन्छ ।

‘हामी बानी बनाउन चाहन्छौं,’ काजदिनले भने, ‘यो तरिकाले बच्चाको दिमागमा परिवर्तन गरिदिन्छ र सँगसँगै उनीहरूको नराम्रो बानी हराउँदै जान्छ ।’ उनले थपे, ‘अभिभावकमा पनि तनाव र नैराश्यता
कम हुँदै जान्छ र पारिवारिक सम्बन्धसुमधुर बन्छ ।’

बच्चाहरूले राम्रो व्यवहार देखाए भने कराउनै पर्दैन । कराउनु परेन भने बच्चाको व्यवहार राम्रो हुँदै जान्छ ।
यो तरिकाको सुन्दरता भनेको बच्चाले बिगार गर्नुभन्दा अगावै तपाईंसँग योजना हुन्छ । योजना बनाउँदा आफू पनि अनुशासित हुन जरुरी हुन्छ, जुन अभिभावकका लागि कठिन विषय हो ।

हामी कराउने प्रकृतिकै जीव हौं । यो बाँच्नका लागि चाहिने अपरिहार्य प्रवृत्ति पनि हो । तर हामीले जसको रक्षा गर्नुपर्ने हो, उसैमा यसको प्रयोग गरिरहेका छौं । बच्चालाई कराउन छाड्नु निकै गाह्रो विषय हो । नकराइ अभिभावकको भूमिका निर्वाह गरिरहेका छौं जस्तै हामीलाई लाग्दैन ।

सन् १९६० मा ९४ प्रतिशत अभिभावकले शारीरिक दण्ड दिन्थे । २०१० मा गरिएको एक सर्वेक्षणले उक्त आँंकडा घटेर २२ प्रतिशतमा झरेको देखाएको थियो । त्यसका कारण धेरै हुन सक्छन् । तर एउटा कुरा पक्कै हो, नपिटी बच्चाको व्यवहार परिवर्तन गर्न सकिन्छ भने त्यही प्रयोग गरिन्छ । पिटेर कामै छैन भने किन पिट्नु ? कराउनुमा पनि यही लागु हुन्छ । किन कराउनु ? त्यसले बच्चालाई राम्रो गर्दैन ।

तपाईं बच्चा कस्तो बनोस्, नबनोस् भन्ने चाहनुहुन्छ, त्यसैमा अनुशासित बनाउने विधि प्रभावकारी हुन्छ । स्याबासीले काम गर्छ । दण्डले गर्दैन ।

– स्टिफेन मार्से
(न्युयोर्क टाइम्सबाट अनुदित)
लेखक उपन्यासकार तथा ‘प्यारेन्टिङ पोडोकास्ट’का सञ्चालक हुन् ।

प्रकाशित : कार्तिक २६, २०७५ ०८:१६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT