हिंसाका अनेक रूप

विश्व स्वास्थ्य संगठनले गरेको एक अध्ययनअनुसार विश्वमा हरेक तीनमा एक महिलाले आफ्नो जीवनकालमा कुनै न कुनै प्रकारको हिंसा भोगेका छन् ।
दुर्गा घिमिरे

काठमाडौँ — संसारमा कुनै पनि राष्ट्र महिलामाथि हुने हिंसाबाट मुक्त छैन । विकासको चरम उत्कर्षमा पुगेका राष्ट्र पनि । हिंसाका स्वरूप भने दिनानुदिन बदलिँदै गएका छन् । ज्यादा हिंसा नजिकैको नातेदार वा साथीबाट हुने गरेको पाइएको छ । सबैभन्दा सुरक्षित मानिएको घरमै महिलाहरू सबैभन्दा बढी हिंसामा पर्छन् । 

विश्व स्वास्थ्य संगठनले गरेको एक अध्ययन अनुसार विश्वमा हरेक तीनमा एक महिलाले आफ्नो जीवनकालमा कुनै न कुनै प्रकारको हिंसा भोगेका छन् । अध्ययनले यस्तो हिंसा नजिकको साथीबाट हुने देखाएको छ । यस्ता घटनाले महिलाको शारीरिक, सामाजिक, आर्थिकमात्र नभएर मानसिक अवस्थामा पनि नराम्रो असर पारेको छ । उनीहरूको प्रजनन स्वस्थ्यमा पनि नराम्रो प्रभाव पारेको छ । कति अवस्थामा महिला एड्सको सिकारपनि भएका छन् ।

यस सन्दर्भमा हाम्रो सामाजिक संरचना नै पुनरावलोकन गनुपर्ने देखिन्छ । हाम्रो सामाजिक संरचना पुरुषप्रधान भएकाले महिलालाई दोस्रो दर्जाको नागरिकका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोणमा अझै परिवर्तन आउनसकेको छैन । जहाँ महिलाको पूजा हुन्छ, त्यहाँ देवता रमाउँछन् भन्ने उक्तिलाई व्यवहारमा कमै उतारिन्छ ।

हरेक क्षेत्रमा महिला सहभागितामा उल्लेखनीय वृद्घि भएको देखिए तापनि व्यवहारमा त्यसलाई स्वीकारेको अवस्था छैन । महिलामाथि हुने हिंसाका घटनाहरू दिनानुदिन बढेका छन् । महिला सहभागिता वृद्धिका लागि हिंसामुक्त सामाजिक अवस्थाको
खाँचो छ ।

संविधानले आफ्नो प्रस्तावनामै लैड्डिक हिंसा अन्त्य गर्ने प्रतिबद्धता जनाए तापनि व्यवहारमा यसको पूर्ण कार्यान्वयन हुनसकेको छैन । कैलालीकी किशोरी निर्मला पन्तको बलात्कारपछिको हत्या घटनाको छानबिन अझै टुंगोमा पुगेको छैन । देशभरि उनको समर्थनमा नारा, जुलुस, धर्नाजस्ता विरोधका कार्यक्रमहरू भैरहेका छन् । पीडित परिवार न्यायको पर्खाइमा सरकारको बाटो हेरिरहेका छन् । यो घटनाले जनतालाई कानुन र न्याय प्रणालीप्रतिनै विश्वास हराउँदै गएको छ ।

संसारको आधा आकाश ढाकेका महिलामाथि हुने हिंसाको समस्या केवल उनीहरूको मात्र समस्या होइन । यो समस्या विरुद्ध सिंगो समाज, युवा पिढी, मानव अधिकारकर्मी, पत्रकार, सामाजिक अभियन्ता, बौद्धिक वर्ग सबैले साझा सवालका रूपमा लिएर आ–आफ्नो स्तरबाट, लेख्ने, बोल्ने, धर्ना बस्ने, विरोधमा सामेल हुने र सरकारलाई दबाब सिर्जना गर्न संलग्न हुनुपर्छ ।

म्हिलामाथि हुने हिंसाका घटनालाई सहने र समाज र परिवारको इज्जतको डरले लुकाउने प्रवृत्ति ठूलो चुनौती हो । महिला स्वयम्ले नै आफूमाथि हुने हिंसालाई लुकाएर राख्ने गर्छन् । यो सहेर, लुकाएर राख्ने प्रवृत्तिले हिंसालाई बढी प्रोत्साहन गर्छ । र पीडकले थप उत्तप्रेरणा पाउने गरेको छ । यसकै विरुद्ध हिंसा नलुकाऊ भन्दै राष्ट्र संघले ‘हि फर सी’ र ‘हियर मि टु’ जस्ता अभियान चलाएको छ । यस्ता ‘उनका लागि म छु’ र ‘मेरो पनि कुरा सुन’ जस्ता अभियान व्यापक रूपमा प्रचार रप्रसार हुनु जरुरी छ ।

महिलामाथि हुने हिंसा न्यूनीकरणका लागि साधन र स्रोत सम्पन्न संस्थागत संरचनाको आवश्यक छ । जसले पीडितलाई तत्काल उद्धार र कानुनी सेवा मनोवैज्ञानिक परामर्शको व्यवस्थासहित उसको प्रतिष्ठित जीवनयावन गर्नसक्ने अवस्थाको सिर्जना गरोस् । अन्तर्राष्ट्रिय कानुन अनुरूप राष्ट्रिय कानुन निर्माण र त्यसको कार्यान्वयन अवस्था मूल्यांकन गरी निर्देशन दिनसक्ने शक्ति सम्पन्न निकायको खाँचो छ ।

हिंसा नियन्त्रणका लागि सम्बन्धित राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्नुपर्छ । हिंसा विरुद्ध शून्य सहिष्णुताको नीतिको व्यावहारिक कार्यान्वयन हुनुपर्छ । हिंसा नियन्त्रणका लागि स्थापना भएका संस्थागत संरचना विकास र सुदृढीकरणमा जोड दिनुपर्छ । कानुन कार्यान्वयन गर्ने निकायलाई द्रुत र चुस्त बनाउन नयाँ प्रविधिको आवश्यक तालिम प्रदान गर्नुपर्छ । घर–परिवारबाटै शून्य सहिष्णुताको नीतिलाई अभियानको रूपमा थालनी गर्नुपर्छ । पीडक जुनसुकै तहको भए पनि कडा कारबाही गर्नुुपर्छ ।

पीडितलाई स्वास्थ्य उपचार, परामर्श सेवा, कानुनी सेवा लगायत आर्थिक सशक्तीकरण गर्ने जस्ता कार्य छिटोछरितो हुनुपर्छ । हिंसा नियन्त्रणका लागि गठन भएका सञ्जालहरूले सहजकर्ताको प्रभावकारी भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ । सबै पक्षको सहयोग र सहकार्यबिना यो समस्याबाट मुक्ति पाउन सकिँदैन ।

अझै पनि हिंसाबाट प्रभावितहरूलाई हेयको दृष्टिले हेर्ने प्रचलन छ । पीडितलाई नै दोष लगाउने प्रवृत्ति यथावत छ । यसरी कोही पनि हिंसामा पर्नुमा उसको नभएर सिंगो समाज दोषी हुन्छ, जसले यस्तो प्रवृत्तिको जन्म दिन्छ । हिंसा प्रभावितलाई माया,सहयोग दिनु जरुरी छ ।

प्रकाशित : पुस २१, २०७५ ०८:००
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

संस्कृत हिँडेको बाटो

संस्कृत विरोधीहरूले संस्कृतविरुद्ध गहिरो विश्लेषणात्मक तर्क दिन सकेनन् । जात सम्बन्धित नारा दिएर पन्छिए, जुन पूर्ण पाठ हुन सक्दैन ।
प्रमोद मिश्र

काठमाडौँ — संस्कृतको महत्त्व र यसको उपेक्षाबारे नेपाल र भारत दुबै देशमा विलौना हुँदै आएको छ । नेपाली मिडियामा यसको चर्चा–परिचर्चा जारी छ । कतै संस्कृत आधारित कर्मकाण्डको शिक्षा दिई पण्डित तयार पारिँदै गरेको सुखद समाचार उल्लेख हुन्छ ।

कतै काठमाडौं समाजका जानेमाने व्यक्तिलाई प्रख्यात संस्कृतविदबाट संस्कृत ज्ञानको ‘ट्युटोरियल’ र संस्कृत लोपको विलौना पाठ गराइन्छ । संस्कृतबारे चर्चा हुनु स्वाभाविकमात्रै नभई आवश्यक पनि छ, नेपाली भाषा र साहित्य(वाङ्मय) र हिन्दु संस्कृतिको आदिस्रोत संस्कृत भएकाले ।

दक्षिण एसियामा रविन्द्रनाथ टेगोरका रचना कसरी विश्व प्रसिद्ध भए ? किनभने विधा जुनसुकै भए पनि तिनको साहित्य दृष्टि पाश्चात्य, लोकभाकाका समसामयिक तत्त्वहरू संस्कृतजनित ज्ञान परम्पराद्वारा सिञ्चित थियो । क्यारिबियन कवि नाटककार डेरेक वालकाट विश्वविख्यात कसरी भए ? किनभने तिनका क्यारिबियन समुद्री गाथा ल्याटिन र प्राचीन ग्रिक महाकाव्य र मिथकबाट पुष्टित थिए ।

तर अहिलेको गणतन्त्रमा पनि संस्कृतबारे एकपक्षीय अलापमात्र पाइन्छ । गणतन्त्रपछि संस्कृत विरोधीहरूले चर्को नारा लगाए । जुन स्वाभाविकै थियो । फलस्वरूप संस्कृतको पठन–पाठनमा कमी भयो । यसलाई अनिवार्य विषय बनाइएन । तर संस्कृत विरोधीहरूले संस्कृत विरुद्ध गहिरो विश्लेषणात्मक तर्क दिन सकेनन् । जात सम्बन्धित नारा दिएर पन्छिए, जो पूर्ण पाठ हुन सक्दैन ।

संस्कृतलाई यसरी तर्क–वितर्क नगरी फाल्नु बच्चालाई ‘बाथ वाटर’संँगै मिल्काउनु हो, भुससँगै चामल पनि फाल्नु हो । तर संस्कृतको वर्चस्व ज्यौंकात्यौं स्वीकार्नु पनि हिन्दु जातीय व्यवस्थाको हैकम र यसको पदानुक्रम सोपानलाई निरन्तरता दिनु हो ।

हिन्दु राज्यव्यवस्थामा सदियौंदेखि संस्कृतमाथि ब्राह्मणको एकाधिकार रह्यो र अरूलाई यसबाट वञ्चित गराइयो । जहाँ हिन्दु राज्यव्यवस्था थिएन, जस्तै अंग्रेज शासित भारत, त्यहाँ पनि समाजले संस्कृतलाई ब्राह्मणकै एकाधिकारमा राख्यो, पूजापाठ, भागवत–पुराण वाचनमा । हिन्दु राज्यव्यवस्थामा तथाकथित तल्लो जातलाई संस्कृत पठन–पाठन निषेध नै थियो । संस्कृत शिक्षा या त गुरु परम्परा अनुसार गुरुको सान्निध्यमा गुरुकुलमा हुन्थ्यो या संस्कृत विद्यापीठ अन्तर्गत । यी दुबै राज्य सम्पोषित हुन्थे वा सम्पन्न जातीय समाजले यिनको भरणपोषण गथ्र्यो, जहाँ जातीय सनातनी रूढीबाट बच्ने कुनै उपाय नै थिएन ।

नेपालकै संस्कृत अध्ययन–अध्यापनको इतिहासलाई हेरौं । राणाशासनमा त पूजापाठका लागि मात्रै कर्मकाण्डी ब्राह्मणले संस्कृत पढ्न पाउँथे । आम जनताका लागि शिक्षा नै निषेध भएकाले संस्कृतको कुरै के गर्ने † तर राणा शासनपछि पनि गुठी सञ्चालित, राज्य सम्पोषित संस्कृत पाठशालामा ब्राह्मणका छोराले मात्र भर्ना पाउँथे । हुन त यो आरक्षण हिन्दु कर्मकाण्ड सम्पादनका लागि भनेर गरिएको थियो । तर तीनधारा पाठशालाबाट उत्पादित छात्रमध्ये कति कर्मकाण्डी पण्डित भए ? कति सीडीओ र मन्त्रालयका सचिव भए ? पञ्चायतको शेषकालमा पचहत्तर जिल्लामध्ये चालीसमा तीनधाराका विद्यार्थी सीडीओ थिए भनिन्छ । सचिव त कति हो कति । संस्कृत पठन–पाठनमा यो आरक्षण अहिले पनि अनौपचारिक रूपमा यथावत छ भन्दा अतिशयोक्ति नहोला ।
सन् २००७ मा मैले अमेरिकी कलेजका पच्चीसजति विद्यार्थीलाई एक सेमेस्टर भारतभरि घुमी–घुमी साहित्य, संस्कृति, समाज र पर्यावरण पढाएँ । त्यसक्रममा हामी दस दिनका लागि वाराणसी पुग्यौं । ‘गंगा मैली है’ भन्ने विषयमा संकटमोचन मन्दिरका महन्थबाट र बनारसको प्राचीन र आधुनिक महिमाबारे बनारस हिन्दु विश्वविद्यालयका विद्वानहरूबाट प्रवचनपछि एकदिन हामीलाई पण्डित तयार गर्ने पाठशाला लगियो । दस–पन्ध्र जनाजति किशोरले वेद पाठ गरिरहेका थिए ।

घिमिरे थरका नेपाली पण्डित तिनका शिक्षक थिए । ‘यी मेरा छात्र भारतका विभिन्न राज्यबाट आएका छन्,’ तिनले भने । मेरा एक छात्रले प्याच्च सोधिहाले, ‘यी विद्यार्थी कुन जातबाट आएका हुन्, महाशय ? भर्खरै डा. मिश्रले हामीलाई जाति व्यवस्थाबारे पढाउनुभएको छ । यहाँ कोही दलित वा अरू कुनै समुदायबाट आएका छन् ?’ यी सबै विभिन्न थरका ब्राह्मण जातिबाटै आएका हुन् भनेर तिनले भने । उत्तर सुनेपछि मेरा छात्रछात्रा एकछिन पनि त्यहाँ बस्न मानेनन् । मलाई लाजमर्दो भयो । हालै नेपाल साप्ताहिकमा प्रकाशित नेपालका यस्तै पुरोहित उत्पादन गर्ने पाठशालाबारे पढ्दा संस्कृत शिक्षाको जातीय समीकरणमा परिवर्तन आएजस्तो लागेन ।

संस्कृतमा विद्रोही विचारै नभएको होइन । दक्षिण एसिया विशेषज्ञ डेविड सुलमनका अनुसार उपनिषदमै पनि ब्राह्मण वर्चस्वको विरोध र यस विरुद्ध विद्रोह पाइन्छ । वैदिक कर्मकाण्ड समेतको विरोध पाइन्छ । समानताका पक्षमा, संस्थापन विरोधी, विद्रोही विचार शास्त्रीय परम्परामा सधैं रहँदै आएको छ । दक्षिण भारतमा वीरसैव विचारकहरूले संस्कृतमा असमान ढाँचा, पदानुक्रम सोपान, कर्मकाण्ड र मन्दिर विरुद्ध पुरै आन्दोल चलाए ।

तिनीहरूको ग्रन्थ श्रीकरभाष्यमा यसको प्रमाण प्रशस्त पाइन्छ । कन्नौजमा अभिनान्द र तिनका समकालीनहरूका संस्कृत श्लोकहरूमा दलित जीवनबारे सहानुभूतिपूर्ण वास्तविक चित्रण गरिएको छ ।तर यी सब हुँदाहुँदै पनि संस्कृत पठन–पाठन र यसका विद्यार्थी भर्नामा ढाँचागत परिवर्तन किन हुनसकेन ? अहिले पनि नेपाल र भारतमा यी संस्कृत गरुकुल र विद्यापीठहरूमा औपचारिक या अनौपचारिक तवरमा ब्राह्मणेतर जात, खासगरी दलित समुदायका विद्यार्थीमाथि बन्देज किन छ ? यसका राजनीतिक र सामाजिक कारण छन् ।

भारतमा मुसलमान र अंग्रेज शासनका बेला संस्कृत ज्ञान ब्राह्मणका जिम्मा रह्यो र तिनैले यसलाई जोगाएर राखे । तर जब भारत स्वतन्त्र हुनलाग्यो र भयो, संस्कृत ज्ञानका हिसाबले तीन धारबाट बेवारिसेमा पर्‍यो । तीनमध्ये मुख्य धारलाई नेहरू–गान्धी र तिनका पाश्चात्य उदारवादले प्रतिनिधित्व गरेको थियो । गान्धी र नेहरू दुवै संस्कृत जान्दैनथे र तिनीहरूको शिक्षादीक्षा र अभिमुखीकरण अंग्रेजी माध्यममा पाश्चात्य प्रणालीबाट भएको थियो ।

लङ्गोटी–धोती लगाए पनि, खेतमा शौच गरी मल तयार पार्ने कुरा गरे पनि, गुजरातीमा लेखे पनि, भारतलाई औद्योगिक हैन, ग्रामीण लघु र चर्खा क्रान्तिद्वारा विकास गर्ने कुरा गरे पनि, नजानेकाले वा संस्कृत ब्राह्मणमा आश्रित भएकाले, संस्कृतप्रति गान्धीको अनुराग थिएन ।

आफ्ना किताबहरूमा प्राचीन भारतको जतिसुकै गुनगान गरे पनि अंग्रेजीपरस्त नेहरूले संस्कृतको संरक्षण गर्ने कुरै भएन । न्युयोर्क र लन्डनमा पढेका दलित विचारक अम्बेदकर ब्राह्मणाश्रित संस्कृतका सोझै विरोधी हुने नै भए । बाँकी रहे सावरकर र गोलवाकर नितृत्वका हिन्दुवादीहरू । संस्कृत साहित्य र दर्शनभन्दा पनि तिनीहरूको ध्याउन्न हिन्दुवादी शासन र गैरहिन्दु, खासगरी मुसलमान विरोधी क्रियाकलाप र विचार प्रतिपादनमै केन्द्रित रह्यो ।

तर यीमध्ये कसैले चाहेको भए पनि पहिले हिन्दु जाति व्यवस्थामाथि मौलिक आधारभूत प्रहार नगरी संस्कृतको उद्धार गर्न सम्भव थिएन । नेपालमा भने राणाहरू त निरक्षर नै थिए भन्दा पनि हुन्छ र तिनले निरक्षरता नैआफ्ना रैतीमाथि थोपरे । र २००७ सालपछि लोहिया समाजवादी वा कम्युनिस्ट भएकाले बीपी लगायतका नेताहरूमा संस्कृतजनित ज्ञान थिएन । र भए पनि कतिपय सनातनी ब्राह्मण कांग्रेसीजन भएकाले जाति व्यवस्थाको संस्थागत र ढाँचागत विरोध र संस्कृतबाट जातीय वर्चस्व उन्मूलन गर्न सक्दैनथे ।

त्यसैले आजपर्यन्त पनि राज्य र समाज सम्पोषित संस्कृत शैक्षिक संस्थाहरूमा ब्राह्मणलाई नै भर्ना लिइन्छ वाग्राह्यता दिइन्छ । अनि संस्कृत सर्वस्वीकार्य कसरी होओस् र यसको अरू जाति–समुदायद्वारा विरोध किन नहोस् ?

संस्कृतलाई सर्वस्वीकार्य बनाउन दुइटा कार्य गर्नु अनिवार्य छ । एक, सबै संस्कृत पाठशालामा सबै जात वर्गलाई प्रलोभन र आरक्षणसहित भर्ना दिनुपर्छ । दुई, कर्मकाण्डी पण्डित जुनसुकै जातिको योग्य व्यक्ति पनि हुने व्यवस्था हुनुपर्छ । यी काम सामाजिक र संस्थागत रूपमा हुने बित्तिकै ब्राह्मणेतर समुदायमा संस्कृत विरुद्ध सहस्राब्दियौंदेखिको विरोध र पूर्वाग्रह हराएर जान्छ । र अर्को कुरा संस्कृत पठन–पाठनमा भाषा सिक्नमा बढी र व्याकरण घोक्नमा कम जोड दिनुपर्छ ।

यसका लागि अमेरिका, युरोपमा जसरी भाषाशास्त्रीय आधारमा संस्कृत पढाइन्छ, त्यसरी नै पढाउनुपर्छ । किनभने संस्कृतको घोकन्ते प्रणाली अरू विषयमा पनि सरेकाले दक्षिण एसियाकै शिक्षा प्रणाली सोचनशीलभन्दा पनि आँखा चिम्लेर पछिलाग्ने भिड उत्पादन गर्ने कारखाना बन्न पुगेको छ । नेपाल र भारतका स्कुल, कलेजमा मैले दस वर्ष संस्कृत पढेंँ । व्याकरण घोक्नु र साहित्य अनुवाद गर्नुबाहेक मैले केही गरिन । फलस्वरूप दस वर्षपछि पनि श्लोक र शब्द र धातुरूप त मलाई निकै कण्ठस्त भए, तर मैले संस्कृत बोल्न–लेख्न भने जानिन ।

तर आजका दिनमा संस्कृतविद र संस्कृत पक्षधरहरू संस्कृत पतनको विलौनाले नपुगेर हिन्दुत्ववादी पनि बन्नपुगेका छन् । तिनीहरूको हिन्दुत्ववादको त आम जनसमुदायले विरोध गर्ने नै भए । त्यही विरोधमा तिनको संस्कृत जगेर्ना गर्ने दलील पनि पानीको फोका बनेको छ । वास्तवमा यो अवस्था साहित्य, कला, समाज, दर्शन, र वैचारिक गहनताका लागि बडा उदेकलाग्दो हो । किनभने संस्कृत यी सबैको स्थानीय अथाह स्रोत हो, जोबिना महान साहित्य र दर्शन नेपाल र भारतमा जन्मिन गाह्रै छ ।

मिश्र संयुक्त राज्य अमेरिकास्थित लुइस विश्वविद्यालयमा अंग्रेजीको विभागाध्यक्ष हुन् ।

प्रकाशित : पुस २१, २०७५ ०७:५९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT