तातोपानी कुण्डबाट कमाइ

तातोपानी कुण्डलाई चीन र जापानले झैं नेपालले पनि विकास गर्न सक्छ । स्नान पर्यटन मात्र होइन, वैकल्पिक ऊर्जासमेत हासिल हुन्छ ।
नारायण घिमिरे

काठमाडौँ — तीर्थ र आरोग्यका लागि संसारभर तातोपानी कुण्डमा ‘तातोपानी कुण्डयात्री’ धाउने परम्परा छ । तातोपानीको छहरामा नुहाउँदा होस् या कुण्डमा डुबुल्की मार्दा, तातोपना, मिनरल र सूक्ष्म तत्त्वले शरीरलाई दिने थेरापी स्वास्थ्यलाभको वैकल्पिक उपचार हो ।

पृथ्वीको धेरै तल पुगेको पानी म्याग्माका कारण बेसरी तातेको पत्थरसँग सम्पर्कमा आउँदा तुरुन्तै तातो वाफ बन्छ । ठूलो दबाबमा पृथ्वीको सतहतिरै धकेलिन्छ । तातोपानीको मूल र कतिपय अवस्थामा फोहोराका रूपमा त्यो सतहमा पुगी तातोपानी कुण्ड बन्छ ।

माथि आउने क्रममा पृथ्वीको भित्री तहका क्याल्सियम, बाइकार्बोनेट, सिलिकेट, आइरन, सोडियम, म्याग्नेसियम, सिलिनियम, आर्सेनिक, आल्मुनियम, कपर, जिंक लिएर आउँछ । यस बाहेक पानीसंँगै कार्बनडाइ अक्साइड, हाइड्रोजन डाइसल्फाइड, नाइट्रोजन, अक्सिजन ग्याससमेत मिसिन्छ । नेपालका तातोपानी कुण्डमा सल्फर, सल्फेट, बाइकार्बोनेट, क्लोराइड, म्याग्नेसियम, पोटासियम, सोडियम, आर्सेनिक र बोरोनसमेत भेटिएको छ । पानीको पीएच ७ देखि ९ सम्म पाइएको अधिकांश तातोपानी कुण्डलाई तातो सल्फर कुण्ड भन्न मिल्छ ।

तातोपानी कुण्डमा हुने सल्फर र सल्फेटले शरीरका धेरै विकृति विरुद्ध उपयोगी देखिए पनि यो छालामा भएको इन्फेक्सन, श्वास–प्रश्वास, छाला पोल्ने र इन्फ्लामेसनको उपचारमा सहयोगी मानिन्छ । पिउने पानीमा सल्फेट धेरै हुँदा पखाला लाग्ने भए पनि छालामा मलमका रूपमा दल्दा यसले मांसपेशीलाई आराम दिन्छ । छालाका घाउखटिरामा भएका किटाणु मारी निको पार्न सहयोग गर्छ । सल्फेट एक महत्त्वपूर्ण केमोथेरापिक एजेन्टमात्र होइन, प्रभावकारी प्राकृतिक एन्टिसेप्टिक ड्रगसमेत भएकाले श्वास–प्रश्वास समस्यामा सुधार गर्नसकेको हो ।

छालालाई सुरक्षा दिने केराटिन प्रोटिन शरीरको इम्युनिटी व्यवस्थापन गडबडीमा अत्यधिक उत्पादन हुने, प्रतिरक्षा कोषिकाले आफ्नै कोषिकालाई वैरी ठानी आक्रमण गर्ने र मृत कोषिका बन्ने गर्दा छालामा रातो धब्बा हुने, पोल्ने, चिरचिराउने र कतिपय फुटेर रगत आउने हुन्छ । तातोपानीले असामान्य र घाउखटिरा भएका छालामा रक्तकोषिकाहरूको घनत्व बढाउँछ र प्रेसरमार्फत रक्तनलीभित्र जमेको फोहोर फाल्न सघाउँछ । बाइकार्बोनेटले जमेको फोहोर घुलाएर छालाको अन्त्यसम्म रक्तसञ्चार गराउँछ । छालाको चरचराहटमा कमी आउने, रक्तचाप घट्ने र घाउखटिरा निको पार्न सहयोगी हुन्छ ।

तातोपानी कुण्डमा डुब्दा पानीको प्रेसरले ग्रेभिटी विरुद्ध काम गरी हड्डीबाट शरीरको भार हटाई जोर्नीलाई ३६० डिग्रीमै सपोर्ट दिएर हल्का र खुकुलो बनाउने हुँदा दुखेको हड्डीले पूर्ण विश्राम पाउँछ । प्रशस्त पानी पिएर लगभग यो अवस्थामा शरीरलाई २० मिनेटभन्दा बढी राख्नसक्दा सुन्निएको कममात्र हुँदैन, भित्री दुखाइ कम हुँदै रक्तसञ्चार बढ्छ । वरपर जमेका फोहोर सफा हुन्छन् । पानीमा हुने क्लोरिनले दिने लामो समयको भौतिक र मनोवैज्ञानिक राहतका कारण मानिसलाई बाथजस्ता रोगबाट छुटकारा मिल्न सक्छ । सुचारु रक्तसञ्चार बाथरोग, जोर्नी सुन्निँदा, यातना र भयका कारण पैदा भएका शारीरिक तथा मानसिक विकृति र हड्डी तथा पाठेघरको रोग सम्बन्धी समस्यामा समेत सहयोगी हुने आममान्यता छ ।

सोडियमले बाथरोगमा हुने पीडा कम गर्न र शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीलाई सक्रिय राख्न उत्तेजित गरिदिने गर्छ । पोटासियमले मुटुको धुकधुकी स्थिर गराउने, उच्च रक्तचाप घटाउने र छालामा रहेको विषादी फाली छालालाई स्वस्थ राख्ने आमविश्वास छ । छालामा प्राप्त हुने म्याग्नेसियमले रगतमा भएको चिनीलाई इनर्जीमा बदल्न र छालालाई दुरुस्त राख्न सहयोग पुर्‍याउँछ । पानीमा आर्सेनिक धेरै हुनु शरीरलाई हानिकारक हुने भए पनि सूक्ष्म मात्रामा यसको उपलब्धताले प्लाज्मा र टिस्युको वृद्धिमा सहयोग गर्छ । सूक्ष्म मात्रामा हुने बोरोनले मांसपेशीको तौल बढाउने, हड्डी बलियो पार्ने र न्युरोनलाई चुस्त राख्न सहयोग पुर्‍याउँछ ।

जापानमा कम्तीमा २५ डिग्री सेल्सियस र जर्मनीमा कम्तीमा २० डिग्री सेल्सियस तापक्रम नभएको कुण्डलाई तातोपानी कुण्ड मानिँदैन । कुण्डले तातोपानी कुण्डको मान्यता पाउन कम्तीमा २५ डिग्री सेल्सियस हुनुपर्ने मापदण्ड तोकिएको छ । नेपालका हालसम्म पहिचान भएका २३ तातोपानी कुण्डमध्ये प्रख्यात १४ वटाको सतहको तापक्रम मापन गर्दा दार्चुलाको श्रीबगर (५७–७३), जुम्लाको लुमा दहचौरी (२४), तिला नदी (३६–४२), जोमसोम (२१), मुस्ताङ तातोपानी (७१), साधु खोला (६९), म्याग्दी (४०), रियोर (३३), सुरई खोला (३७), चिलिमे (५५) र कोदारी (४२) डिग्री सेल्सियस भेटिएको छ । सिना, चमेलिया र बझाङका तातोपानी कुण्ड मनतातोमा (२०–३० डिग्री सेल्सियस) भएको रेकर्ड छ ।

ग्लोबल वेलनेस इन्स्टिच्युटको रिपोर्ट अनुसार सन् २०१७ मा संसारका १ सय २७ देशमा रहेका अनुमानित ३४ हजार ५७ तातोपानी कुण्ड व्यवसायले १.८ मिलियन रोजगार दिँदै तातोपानी कुण्डयात्रीबाट मात्र ५६.२ बिलियन डलर आय गरे । त्यो सम्पूर्ण वेलनेस टुरिजमको आयको ८.८ प्रतिशत हो । वार्षिक वृद्धिदर ६.५ प्रतिशत रहेको तातोपानी कुण्डयात्राले सन् २०२२ मा पुग्दा ५६.२ बिलियन डलरको आय दिने अनुमान छ ।

संसारका तातोपानी कुण्डमध्ये २५ हजार ९ सय १७ (७६.१ प्रतिशत) एसिया प्रशान्त क्षेत्रमै पर्छन् । तातोपानी कुण्डयात्रीबाट सबैभन्दा धेरै आय गर्ने पहिलो र दोस्रो देश चीन र जापान हुन् । तातोपानी कुण्डयात्रीबाट सबैभन्दा धेरै आय गर्ने संसारका २० देशको सूचीभित्र एसियाका फिलिपिन्स, भियतनाम, इन्डोनेसिया र थाइल्यान्ड परे पनि भारत पर्दैन ।

नेपालमा कतिवटा तातोपानी कुण्ड छन् त ? यसबारे लेखाजोखा छैन । यद्यपि नेपाल र तिब्बतको सिमानामा मात्रै कम्तीमा ५० तातोपानी कुण्ड रहेको अनुमान छ । म्याग्दी, मुस्ताङ, सुर्खेत, सिन्धुपाल्चोक, रसुवा, धादिङ, गोरखा आदि ठाउँमा तातोपानीको स्रोत रहेको खबर छ ।

म्याग्दीमा मात्रै १४ वटा (तापक्रम ५०–५८ डिग्री सेल्सियस) कुण्ड बनाउन सकिने तातोपानीका स्रोत छन् । तीमध्ये ५ वटा बेनी नगरपालिका भित्रको म्याग्दी खोला किनारमा छन् । ९ वटा मुडीको बगर, दर्बङको भाले बास्ने पोखरी, भुरुङ तातोपानी, हिस्तान र घासाको कालीगण्डकी खोलाको तीरमा रहेका छन् । म्याग्दीमा वार्षिक २० हजारभन्दा बढी तातोपानी कुण्डयात्री पुग्ने सामान्य आँकडा हेर्दा काठमाडौंलाई मन्दिरै–मन्दिरको सहर भनेजस्तो नेपाललाई तातोपानी कुण्डै–कुण्डको मुलुक भनी संसारभरका तातोपानी कुण्डयात्रीलाई आकर्षण गर्न सकिने ठाउँ छ ।

तातोपानी कुण्डका मुख्य ग्राहक धेरैजसो बेबी बुमर छन् । नेपालका प्रकृति निर्मित लाभा र चिसो पानीसमेत नमिसिएको तातोपानी कुण्ड यातना, मानसिक आघात, युद्धका कारण तनावपूर्ण जीवन बिताइरहेकाहरूलाई आराम दिलाउन अब्बल ठानिन्छ । पृथ्वीको गर्भको लाभाबाट तातेका, पीएच ७ वा सोभन्दा माथिको क्षारीय पानी रहेको नेपालका तातोपानी कुण्ड उत्कृष्ट गन्तव्य हुन् । कुण्डका तमाम मिनरल्स पृथ्वीको भित्री भागबाट प्राकृतिक रूपमै आएकाले प्राकृतिक चर्म चिकित्साका लागि अब्बल गनिएका हुन् ।

संसारका पर्यटन संस्थाहरूले कुनै पनि मुलुकमा दिगो पर्यटनका लागि हुनुपर्ने १० आधारभूत खम्बामा होटल, यातायात, स्मारक, दर्शनीय स्थलकै हाराहारीमा तातोपानी कुण्डलाई समावेश गरेका छन् । पर्यटन नै नेपालको दिगो विकासको आधार भनी सुगारटान भइरहे पनि दोस्रो नेपाल भ्रमण वर्ष मनाइरहँदासमेत आफ्नो नाभीको कस्तुरीको पहिचान र सदुपयोग गर्न नसक्ने रोग हामीमा छ । तातोपानी कुण्ड स्नानका लागिमात्र होइन, विश्वले इन्धनका रूपमा प्रयोग गरिरहेका कोइला, पेट्रोलियम, युरेनियम, आणविक ऊर्जा आदि सकिने वा वैकल्पिक ऊर्जाको खोजी हुने अवस्थामा जियोथर्मल इनर्जीको स्रोतसमेत बन्न सक्छ ।

narayanghimire@yahoo.com

प्रकाशित : माघ ५, २०७५ ०९:४१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दूधभन्दा महँगो गहुँत

नारायण घिमिरे

काठमाडौँ — गत जुलाईमा भारतको राजस्थानमा गिर र थारपारकर जातको उन्नत नस्लका गाईको गहुँत १५ देखि ३० रुपैयाँ प्रतिलिटर बिक्री भइरहेको थियो । दूधको भाउ भने प्रतिलिटर २२ देखि २५ रुपैयाँ थियो । महाराष्ट्रको केशवशास्त्री गौशालाको २ सय ३० गाईबाछाबाट बिहानै ४ बजे २ सय लिटर गौमूत्र नजिकैको डिस्टिलेसन युनिटमा पुर्‍याइँदै थियो ।

डिस्टिलेसन युनिटले गौमूत्र पास्चराइज, फिल्टर, बोतल प्याक र लेबल गरी राज्यभरिकै किराना दोकानमार्फत साइजअनुसार प्रतिबोतल २० देखि ८० भारुमा बिक्री गर्दै थियो । बङ्लरुको माँगाय प्रडक्टले भारतको प्रसिद्ध अनलाइन ग्रोसरी चेन ‘बिग बास्केट’ मार्फत गहुँतबाट बनेको भुइँ र शौचालय सफा गर्ने फ्लोर क्लिनर (गिनोल), दाँत माझ्ने टुथ पाउडर, ओठ फुट्दा लगाउने बाल्म र अनुहारमा दल्ने फेस प्याक लन्च गर्‍यो ।

पहिलो महिनामै करिब १ लाख भारुको कारोबार भयो । माँगाय प्रडक्टजस्ता हजारौं गाईपालक आज बिग बास्केट, ई–वे र अमेजन आदि नामुद प्लेटफर्ममा गाईको प्रशोधित गोबर, पिसाब, दूध–घिउ–दही, पिसाबबाट निर्मित पञ्चगव्य, गोबर पोलेर बनाइएको विभूति, सिन्के अगरबत्ती आदिमा करोडौंको कारोबार गरिरहेका छन् ।

गुजरातको पिताम्बरी प्रडक्टले त्रिफलामा कन्सन्ट्रेटेड गोमूत्र हाली ‘गोमूत्र प्लस’ नामक पाउडरको क्याप्सुल बजारमा ल्याएको छ जुन ३० क्याप्सुलको २ सय भारु पर्छ । गुजराती हिन्दु समुदायले लन्डनको वेम्ली, अमेरिकाको न्युयोर्क र क्यानडाको टोरन्टोमा ५० एमएल युरिन डिस्टिलेट बोतलको २ सय ६० देखि ३ सय भारुमा किनेर १५ एमएल युरिन डिस्टिलेटमा १५ एमएल पानी हाली औषधिका रूपमा गहुँत खाइरहेका छन् ।

गहुँत ९५ प्रतिशत पानी, युरिया र मिनिरल–साल्ट २.५ प्रतिशत, इन्जाइम तथा हर्मोन २.५ प्रतिशत हुने ७.४ देखि ८.४ पीएचको क्षारीय पेय हो । अध्ययनले देखाएअनुसार गोमूत्रमा सोडियम, नाइट्रोजन, सल्फर,
भिटामिन ए, बी, सी, डी, ई आदिका म्याग्निज, आइरन, सिलिकन, क्लोरिन, म्याग्नेसियम, कपरलगायत २४ थरी मिनरल भेटिन्छन् ।

कम्तीमा १७ थरी इन्जायम तथा हर्मोन भेटिने गोमूत्रमा सिट्रिक, सक्सिनिक र क्याल्सियम साल्ट तथा कार्बोकसिलिक एसिड, ल्याक्टोज, फस्फेट र क्रिएटिनजस्ता तत्त्व भेटिन्छन् । गोमूत्रमा पाइने औरम हाइड्रोअक्साइड सुनको क्षार हो । यसले आयुर्वेदको दाबी सही प्रमाणित गर्छ ।

शरीरमा र्‍याडिकलाइज आयोन तुरुन्तै नियन्त्रण नहुँदा यसले फ्याट, न्युक्लिक एसिड, प्रोटिन आदिलाई आक्रमण गरी सेललाई बिगारिदिन्छ । शरीरमा क्यान्सरलगायत रोग तिनै अक्सिडेटिभ स्ट्रेसका कारण भित्रिन्छ । लगातारको रेडिएसन, प्रदूषण, चिन्ता र कुपोषण आदिका कारण हुने अक्सिडेटिभ स्ट्रेसबाट मानिसमा बुढ्यौली, छाला रोग, मधुमेह, हृदयघात, क्यान्सरलगायत जटिल रोग पैदा हुन्छन् ।

शरीरमा फ्री र्‍याडिकल पैदा हुँदा त्यसलाई आक्रमण गरी तुरुन्तै न्युट्रलाइज गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्न सहयोगी हुने एन्टी–अक्सिडेन्ट मानिसले प्राय: खानाबाट पूर्ति गर्नु जरुरी हुन्छ । अक्सिडेटिभ स्ट्रेस धेरै हुँदा मानिस छिट्टै बूढोसमेत देखिने हुँदा एन्टी–अक्सिडेन्टयुक्त खाना/पेयलाई एन्टी–एजिङ भनिएको हो ।

प्रयोगशालामा गरिएको वैज्ञानिक परीक्षणमा एक लिटर मानव कोषिकामा उत्पन्न र्‍याडिकलाइज आयोनलाई ५.२५ एमएल ताजा गहुँतले र ७.३७ एमएल युरिन डिस्टिलेटले तुरुन्तै नियन्त्रण गर्न सक्ने प्रमाणित गरिदियो । क्षारीय गोमूत्र सेवनले मानव शरीरभित्रका एन्टी–अक्सिडेन्टको आवश्यकताअनुरूप सन्तुलन गर्नसमेत उल्लेखनीय भूमिका खेलेको देखिएपछि ‘गोमूत्र थेरापी’ को माग संसारमै ह्वात्तै बढेको हो ।

लौठ सल्लाको बोक्रा र पातबाट पाठेघर र स्तन क्यान्सरको औषधि हुने टेक्सोल निकालिन्छ । बोक्रा ताछ्दा लौठ सल्ला मर्ने र बोक्राभन्दा पातबाटै सस्तोमा उच्च गुणस्तरको टेक्सोल बन्ने पहिचान भएपछि डाबर इन्डिया लिमिटेडले ११.५ करोड (अनुसन्धान खर्च मात्र ४ करोड) भारु खर्चमा लौठ सल्लाको पातबाट टेक्सोल बनाउने प्रविधि विकास गरी उत्पादन गरिरहेको छ । क्यान्सरका बिरामीलाई ८ पटक यो औषधि सेवन गर्दा जम्मा १.७ ग्राम जरुरी पर्छ । डाबर इन्डिया लिमिटेडको करोडौं लगानीको उद्योगमा टेक्सोल उत्पादन प्रतिमहिना ६ सय ग्राम मात्र हुने गरेको बताइएको छ ।

४०–५० डिग्री सेल्सियसमा डिस्टिल गरिएको गोमूत्र सेवनले टेक्सोलबाट स्तन क्यान्सरको उपचार गरिरहेका महिलामा टेक्सोलको प्रभावकारिता २० गुना बढाएको पाइएको छ । गोमूत्र आफैं कुनै रोग निवारणको औषधि रहेको प्रमाणित नभए पनि मधुमेह, पत्थरी, कलेजोको समस्या, छालाको रोग, छारेरोग, ट्युमर, क्षयरोग आदिरोग निदानमा सहयोगी हुने प्रमाणित भएको छ ।

गोमूत्रमा प्रचुर मात्रामा कार्बोनिक एसिड हुन्छ, जसले गहुतको बासना दिन्छ । कार्बोनिक एसिड मूलत: फिनोल र क्रिसोलको मिश्रण हो, जसका कारण गाईको पिसाब डिस्इन्फेक्टेन्ट र एन्टी–सेप्टिक हुने गर्छ । बजारमा पाइने चलनचल्तीको सेन्थेटिक फिनोलले हाम्रो वातावरण बिगार्ने भए पनि भुइँ र शौचालय सफा राख्न ५ प्रतिशत फिनोल प्रयोग हुने गरेको छ ।

गोमूत्रलाई भुइँ र शौचालय सफा गर्ने वातावरणमैत्रीफ्लोर क्लिनर बनाएर गौनाइलका नाममा बिक्री व्यापक छ । गौनाइल कम्पनीअनुसार गौमूत्रमा युकालिप्टस, पाइन, क्यासटर, निम ओएल, लेमन ग्रास, बाबरी, वनफाडाको मुना, धूपी, सयपत्रीलगायत एन्टी–ब्याक्टेरियल हब्र्सका एक्सट्रेक्ट हालेर बेच्ने गरिन्छ ।

कामधेनु गाईलाई भारत र नेपालको रैथाने गाईको नस्ल मानिन्छ । हाल भारतमा मात्र कम्तीमा २७ थरी र नेपालमा ७ थरीका रैथाने गाई भएको रेकर्ड छ । गोबर पञ्चगव्य पेयको एक भाग हो । गोबरलाई सुकाएर डढाउँदा आउने खरानीको विभूति निधारमा लगाइन्छ । यसकोधुवाँले वातावरण शुद्ध गर्छ, लामखुट्टेलगायतपरजीवीलाई धपाउँछ ।

रैथाने जुरो हुने ‘गिर गाई’ को दूधमा ए–टू एमिनो एसिड र ओमेगा–थ्री भेटिन्छ । जुरो नहुने आयातीत होलिस्टिन, एचएफलगायत गाईको दूधको प्रोटिनमा ए–वान एमिनो एसिड हुने हिस्टिडिन र ओमेगा–सिक्स भेटिन्छ । ओमेगा–सिक्स केटाकेटीको वृद्धि विकासमा ओमेगा–थ्रीजस्तो सहयोगी मानिँदैन । रैथाने गाईको दूधमा हुने प्रोलिन र ओमेगा फ्याट नवजात शिशुको वृद्धि विकासमाउत्कृष्ट मानिन्छ ।

नेपालमा प्राय: आयातीत गाईले दूध धेरै दिन्छन् तर रैथाने गाईको दूध र दूधका परिकार विकासे गाईको भन्दा उच्चकोटिको भेटिएको छ । रैथाने गाईको मल र पिसाबसमेत मेडिकल, आयुर्वेदिक, कस्मेटिक, स्यानिटाइजर, क्लिनरलगायत सांस्कृतिक र मनोवैज्ञानिक प्रयोजनमा समेत अब्बल भेटिएको छ । आयातीतभन्दा रैथाने गाईबाट हुने फाइदा धेरै रहेकाले कालान्तरमा रैथाने गाईपालन नयाँ पुस्ताको छनोटमा पर्ने निश्चित छ ।

प्रकाशित : पुस ८, २०७५ ०८:०८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT