थरीथरीका गुराँस

कमल मादेन

काठमाडौँ — गुराँसका प्रजातिहरू फागुनदेखि जेठसम्म फुल्छन् । यसबीच पत्रपत्रिकामा अक्सर गुराँसबारे समाचार आइरहन्छन् । त्यसमा नेपालमा पाइएको गुराँस प्रजातिको संख्या उल्लेख हुन्छ । पर्या–पर्यटनका निम्ति गुराँस प्रजातिको विविधताले छुट्टै महत्त्व राख्छ । सरकारले यो वर्ष गुराँस सम्बन्धी दुई पुस्तक सार्वजनिक गरेको छ ।

असोजमा लोकार्पण भएको ‘कञ्चनजंघा संरक्षण क्षेत्र र आसपासका गुराँसहरू’ पुस्तकमा नेपालमा पाइएका ३३ गुराँस प्रजातिबारे सचित्र बयान छ । यसैगरीे माघमा ‘गुराँस संरक्षण कार्ययोजना’ (२०७५–२०८०) पुस्तकले नेपालमा कम्तीमा ३१ प्रजातिका गुराँस पाइन्छ भन्छ ।

Citizen

डब्लुडब्लुएफ नेपालसँग सहकार्य गरी प्रकाशित पछिल्लो पुस्तकमा नेपालमा पाइने धेरैजसो गुराँस प्रजातिका आकर्षक तस्बीर
छन् । उक्त पुस्तकमा उल्लिखित ३१प्रजातिमध्ये नेपालमा नपाइने रोडोडेन्ड्रन इपेपिलाटम पनि समावेश छ (पृष्ठ २३) । यो गुराँस प्रजाति चीन, उत्तरपूर्वी भारत, भूटान र म्यान्मारमा मात्र पाइन्छ । यस्तै प्रचलनमा नरहेको एक अर्को प्रजातिको नाम रोडोडेन्ड्रन हेफ्टी लेखिएको छ । रोडोडेन्ड्रन वालिचीको पुरानो नाम रोडोडेन्ड्रन हेफ्टी हो । नेपालका गुराँस सम्बन्धी पुस्तक तथा लेखहरूमा यसअघि मैले कसैले पनि रोडोडेन्ड्रन हेफ्टी लेखेको पाएको छैन । कुनै विषयमा लेखिएको

पछिल्लो प्रकाशनमा समावेश तथ्यांकलाई सही मान्नुपर्ने हुन्छ । सरकारले गुराँस सम्बन्धी प्रकाशन गरेको पछिल्लो पुस्तकको तथ्यांकले गुराँस जिज्ञासु र अध्ययन–अनुसन्धान गर्नेलाई दिग्भ्रमित तुल्याउँछ ।

तथ्यांक नालीबेली
सन् २००० मा प्रकाशित जेआर प्रेस, केके श्रेष्ठ र डीए सुटन लिखित नेपालको वनस्पति सम्बन्धी एक पुस्तकमा रोडोडेन्ड्रन इपेपिलाटमसहित नेपालमा ३० गुराँस प्रजाति पाइने तथ्यांक छ । वनस्पति विभागले सन् २००५ मा ‘रोडोडेन्ड्रन्स अफ नेपाल’ शीर्षक एक पुस्तक प्रकाशन गर्‍यो ।

केशवराज राजभण्डारी र मार्क एफ वाटसन लिखित उक्त पुस्तकमा रोडोडेन्ड्रन इपेपिलाटम नेपालको गुराँसको सूचीबाट हटाइएको जानकारीसहित अन्य ३१ गुराँस प्रजातिको नालीबेली छ । पुस्तकमा नेपाल लगायत विश्वको विभिन्न संग्रहालयमा नेपालको गुराँस नमुना संग्रह गरिएको आधारमा लेखिएको बुझिन्छ ।

‘क्याटलग अफ नेप्लिज फ्लावरिङ प्लान्ट्स भाग ३’ (सन् २०१२) पुस्तक राष्ट्रिय हर्वारियम तथा वनस्पति प्रयोगशालाले प्रकाशन गर्‍यो । केशवराज राजभण्डारी, खेमराज भट्टराई र सुशिमरञ्जन बराल लिखित उक्त पुस्तकमा हाम्रो राष्ट्रिय हर्वारियम तथा वनस्पति प्रयोगशाला गोदावरी ललितपुरमा ३१ गुराँस प्रजातिका सयौं नमुना संग्रहित छन् भन्ने जानकारी छ । पुस्तकमा नेपालमा पाइने तर राष्ट्रिय हर्वारियम तथा वनस्पति प्रयोगशाला गोदावरीमा संग्रह नभएको रोडोडेन्ड्रन्स पेन्डुलम समावेश छैन । यसको नमुना बेलायत तथा जापानमा मात्र संग्रहित छ ।

वनस्पति विभागले सन् २०१७ मा ‘फ्लावरिङ प्लान्ट्स अफ नेपाल : एन इन्ट्रोडक्सन’ शीर्षक पुस्तक प्रकाशन गर्‍यो । केशवराज राजभण्डारी र सञ्जीवकुमार राई लिखित उक्त पुस्तकमा गुराँसको एक अर्को प्रजाति रोडोडेन्ड्रन हाइपेनान्थम थपिएको छ । पश्चिम, मध्य तथा पूर्वी नेपालको खुम्बु क्षेत्रमा रोडोडेन्ड्रन एन्थोपोगन उप–प्रजाति हाइपेनान्थम पाइन्थ्यो ।

यो उप–प्रजातिलाई नै एक छुट्टै प्रजाति रोडोडेन्ड्रन हाइपेनान्थम मानिएको हो । यसैगरी चीनका गुराँस विज्ञले ‘कञ्चनजंघा संरक्षण क्षेत्र र आसपासका गुराँसहरू’ पुस्तकमा सूचीकृत ३३ प्रजाति बाहेक एक अर्को रोडोडेन्ड्रन मेकोन्गेन्स पनि नेपालमा छ भन्ने जानकारी ‘फ्लोरा अफ चाइना’ (भोलम १४ पृष्ठ ३२०) मा छ ।

भरतकुमार प्रधान लिखित ‘अ नोट अन रोडोडेन्ड्रन मेकोन्गेन्स : अ न्यु स्पेसी रेकर्ड फ्रम सिक्किम हिमालय, इन्डिया’ (सन् २०१४) शीर्षक लेखमा पनि नेपालमा रोडोडेन्ड्रन मेकोन्गेन्स पाइन्छ भन्ने प्रसंग छ । माथिका विवरण आधारमा नेपालमा ३३ होइन, ३४ गुराँस प्रजाति छ भन्नु उपयुक्त हुन्छ । तर गुराँस सम्बन्धी कुनै पनि किताबमा नेपालमा ३४ प्रजाति छ भनिएको छैन । संखुवासभास्थित वरुण उपत्यका र डार्जिलिङ, सिक्किम जोडिएका भूभागमा गुराँस खोज अनुसन्धान गर्ने हो भने गुराँसका थप आधा दर्जनजति प्रजाति थपिन सक्छ ।

टिएमजेमा २५ प्रजाति
तिनजुरे–मिल्के–जलजले (टिएमजे) गुराँस प्रजाति प्रचुर मात्रामा पाइने क्षेत्र हो । यो क्षेत्र तेह्रथुम (लालीगुराँस, म्याङलुङ, मेन्छायाम), संखुवासभा (धर्मदेवी, मादी, चैनपुर, पाँचखपन, सभापोखरी) र ताप्लेजुङ (मैवाखोला र मिरिङदेन) मा पर्छ । आईयुसीएन नेपालले त्यस क्षेत्रमा गुराँस के कति प्रजाति छ र तिनका अवस्था कस्तो छ भन्ने अध्ययन सन् २००३–०४ मा गराएको थियो ।

त्यो अध्ययनमा म, हेमचन्द्र भण्डारी र विकास कार्की संलग्न थियौं । त्यसयता तिनजुरे–मिल्के–जलजले क्षेत्रमा गरिएका कैयन स्थलगत अध्ययन तथा प्रकाशित पुस्तक, लेखहरू अनुसार उक्त क्षेत्रमा नेपालमा पाइने ३४ मध्ये ९ प्रजाति ः रोडोडेन्ड्रन कोवानियनम, रोडोडेन्ड्रन लानाटम, रोडोडेन्ड्रन हुकेरी, रोडोडेन्ड्रन ल्वोन्डेसी, रोडोडेन्ड्रन मेकोन्गेन्स, रोडोडेन्ड्रन निभाले, रोडोडेन्ड्रन पेन्डुलम, रोडोडेन्ड्रन पुमिलम, रोडोडेन्ड्रन ट्राइकोक्लाडम फेला परेको देखिन्न ।

यस आधारमा तिनजुरे–मिल्के–जलजले क्षेत्रमा २५ गुराँस प्रजातिमात्र पाइन्छ भन्नु उपयुक्त हुन्छ । तर पत्रपत्रिकामा टिएमजे क्षेत्रमा २८ गुराँस प्रजाति पाइन्छ भन्ने जानकारी बारम्बार आइरहेको छ । जुन अहिलेसम्मको तथ्यांकको आधारमा सत्य होइन । यसको अर्थ भोलिका दिन त्यहाँ थप गुराँस प्रजाति भेटिन्न भन्नेचाहिँ होइन ।

अन्य गुराँस
रोडोडेन्ड्रन कोवानियनम र रोडोडेन्ड्रन ल्वोन्डेसी नेपालमा पाइने रैथाने गुराँस हुन् । यी दुई प्रजाति पश्चिम तथा मध्य हिमाली जिल्लामा कतैकतै पाइन्छ । बोट ज्यादै सानो भएकाले यी प्रजातिलाई स्थानीय बासिन्दाले गुराँस भनेर चिन्दैनन् । अघिल्लोको पात तथा फूल भाले सुनापाते (रोडोडेन्ड्रन लेपिडोटम) जस्तै र बोट २ मिटरसम्म अग्लो हुन्छ । पछिल्लोको बोट त अझ सानो जमिनभन्दा माथि अक्सर २,४ इन्च अग्लोमात्र हुन्छ । मैले पहिलोपटक म्याग्दी जिल्ला अन्तर्गत अन्नपूर्ण बेसक्याम्प नजिक गत असारमा रोडोडेन्ड्रन ल्वोन्डेसी फुलेकै अवस्थामा देखेँ । यो प्रजाति सन् १९५२ मा पत्ता लागेको हो ।

टिएमजेभन्दा बाहिर अरुण उपत्यका अन्तर्गत नुमभन्दा उत्तरतर्फको टासी गाउँ नजिकबाट रोडोडेन्डन हुकेरी र रोडोडेन्ड्रन ट्राइकोक्लाडम संकलन भएको देखिन्छ । रोडोडेन्ड्रन प्युमिलम अरुण र वरुण उपत्यकामै पाइन्छ । रोडोडेन्ड्रन पेन्डुलम तमर उपत्यकाको तोप्के गोला, पापुङ तथा कञ्चनजंगा र याम्फुदिनबाट संकलन भएको जानकारी छापिएका छन् । रोडोडेन्ड्रन लानाटम पाँचथर जिल्ला अन्तर्गत ठूलो भञ्ज्याङ, फेदुङ डाँडाबाट मात्र एकपटक संकलन भएको तथ्यांक छ । रोडोडेन्ड्रन निभाले पश्चिम, मध्य तथा पूर्वी नेपालको सगरमाथा क्षेत्रबाट संकलन भएको छ ।

रोडोडेन्ड्रन मेकोन्गेन्स नेपालको ३४ औं गुराँस प्रजाति हो । यो प्रजाति नेपालको कुन भागबाट कसले संकलन गरेको थियो भन्ने जानकारी छैन । सम्भवतः यो प्रजाति जापानका वनस्पति विज्ञबाट नेपाल तथा सिक्किम सीमा क्षेत्रबाट संकलन भएको हुनुपर्छ । जापानी वनस्पति विज्ञ समूहले नेपाल र सिक्किम सिमानामा वनस्पति संकलन गरेको छ ।

भरतकुमार प्रधानले कञ्चनजंगा संरक्षण क्षेत्रभन्दा पूर्वतर्फको युम्थाङ उपत्यकामा रोडोडेन्ड्रन मेकोन्गेन्स संकलन गरेको उल्लेख गरेका छन् । गुगल अर्थ इक्स्पलोर्र अनुसार हाम्रो सिमानाबाट युम्थाङ उपत्यकामा करिब ५० किलोमिटर हवाई दूरी टाढा छ । भौगोलिक बनावटको आधारमा सिक्किमको युम्थाङ, लाचुङ, लाचेन उपत्यकाबाट नेपालसम्म रोडोडेन्ड्रन मेकोन्गेन्स फैलिन सक्ने आधार देखिन्छ ।

प्रकाशित पुस्तक तथा लेखहरू अनुसार नेपालमा पाइने रोडोडेन्ड्रन पेन्डुलम र रोडोडेन्ड्रन मेकोन्गेन्सको नमुना राष्ट्रिय हर्वारियम तथा वनस्पति प्रयोगशाला गोदावरीमा संग्रह छैन । माथि उल्लेखित यस वर्ष प्रकाशित गुराँस सम्बन्धी २ सामग्रीमा रोडोडेन्ड्रन कोवानियनम, ट्राइकोक्लाडम हुकेरी, रोडोडेन्ड्रन लानाटम, रोडोडेन्ड्रन मेकोन्गेन्स, रोडोडेन्ड्रन पेन्डुलम, रोडोडेन्ड्रन प्युमिलम, रोडोडेन्ड्रन ट्राइकोक्लाडमका तस्बीर गैरनेपालीले खिचेका समावेश छन् ।

विद्युतीय सञ्जालमा उपलब्ध जानकारी अनुसार ती तस्बीरहरू देश बाहिर खिचेको बुझिन्छ । दुवै पुस्तकमा समावेश रोडोडेन्ड्रन कोवानियनमको तस्बीर स्कटल्यान्डस्थित अर्डुआइन गार्डेनमा खिचिएको हो । हामीकहाँ यो रैथाने प्रजातिको एउटै तस्बीर छैन । बेलायतमा प्रशस्त मात्रामा रोपिएका छन् । अर्डुआइन गार्डेनमा संसारभरका करिब ४ सय गुराँस प्रजाति लगाइएका छन् । प्रवेश शुल्क दर ५ पाउन्ड तोकिएको छ ।

अहिलेसम्म प्रकाशित तथ्य र तथ्यांक अनुसार नेपालमा पाइने गुराँसको सबै प्रजातिका नमुना र तिनका तस्बीर हामीकहाँ उपलब्ध छैन । यसले हाम्रा तर्फबाट गुराँसबारे अध्ययन, अनुसन्धान कम भएको संकेत गर्छ । ‘गुराँस संरक्षण कार्ययोजना’ (२०७५–२०८०) पुस्तकमा माथि उल्लिखित गुराँस सम्बन्धी कुनै सन्दर्भ सामग्रीको चर्चा छैन । तर ‘कञ्चनजंघा संरक्षण क्षेत्र र आसपासका गुराँसहरू’ शीर्षक पुस्तकमा छापिएका केही तस्बीर त्यो पुस्तकमा पनि परेका छन् ।

‘गुराँस संरक्षण कार्ययोजना’ (२०७५–२०८०) को लेखक गणले नेपालको गुराँस सम्बन्धी पूर्वप्रकाशित कृतिहरू कतै चर्चा किन गरिएन भन्ने प्रश्नको उत्तर दिनैपर्छ । यद्यपि यो ‘गुराँस संरक्षण कार्ययोजना’ (२०७५–२०८०) को उद्देश्य सराहनीय छ । २० कडोड रुपैयाँ लागत अनुमान गरिएको यो कार्ययोजना कार्यान्वयनबाट हाम्रा ४३ जिल्लाको गुराँसे वनजंगलको समुचित संरक्षणमा अवश्य सघाउ पुग्नेछ ।

प्रकाशित : चैत्र २, २०७५ ०७:५३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

लिच्छविकालीन पोखरीमा डोजर 

वृद्धाश्रमका लागि आधुनिक भवन बनाउने भन्दै स्थानीय उपभोक्ता समितिले पोखरीमा डोजर चलाएको हो
दामोदर न्यौपाने, प्रशान्त माली

ललितपुर — थेचोको पिंनः पोखरीमा ५ दिनअघिसम्म पानी थियो । अहिले यहाँ डोजर चलाइएको छ । लिच्छविकालीन मानिने यो पोखरीमा वृद्धाश्रमका लागि आधुनिक भवन बनाउने भन्दै स्थानीय उपभोक्ता समितिले डोजर चलाएको हो । समितिलाई वृद्धाश्रम निर्माणका लागि प्रदेश सरकारले ८० लाख र नगरपालिकाले २० लाख रुपैयाँ विनियोजन गरेको छ ।

ललितपुरको थेचोमा रहेको पिंनः पोखरीमा डोजर लगाइँदै  । तस्बिर : प्रशान्त/कान्तिपुर

सम्पदा मासेर नयाँ संरचना बनाउन लागेकोमा केही स्थानीयले भने भने आपत्ति जनाएका छन् । ‘यो पुरातात्त्विक पोखरी हो,’ पूर्णी गुठीका नाइके ज्ञानबहादुर महर्जन भन्छन्, ‘यसलाई मास्नु हुँदैनथ्यो । तर धमाधम डोजर लगाइएको छ ।’ बस्तीका ऐतिहासिक पोखरीको रेखदेख गुठीले गर्छ । थेचोमा मूल गुठी ७ वटा छन् । त्यसमध्ये बालुमारी र ब्रहमायणी गुठी मुख्य हुन् ।

बालकुमारीअन्तर्गत चतुर्दशी गुठी, पूर्णी, पारु र भैरव गुठी छन् । ब्रह्मायणीअन्तर्गत कोना, मु गुठी, न्हेस गुठी छन् । यीमध्ये धेरै सदस्य भएको गुठी ब्रह्मायणी हो । यहाँ करिब ३ सय सदस्य छन् । बालकुमारीमा २ सय ११ गुठीयार छन् । यीमध्ये पिनः पोखरीको संरक्षण ब्रहमायणी गुठीअन्तर्गतको न्हेस गुठीले हेर्थ्यो । पछिल्लो समय यसले पोखरी संरक्षण गरेन ।

थेचोका ९ मध्ये पिनः पोखरी एक हो । यहाँका सबै पोखरीका प्रयोजन भने अलग(अलग छन् । जसमध्ये कोही खानेपानी, कपडा धुन, नुहाउन, कोही भने भाँडा माझ्ने प्रयोजनमा थिए । कोही चौपायालाई खुवाउन र नुहाउने प्रयोजनका लागि खनिएका हुन् । कुनै जलभण्डार, कुनै बर्खामा आउने बाढी रोकेर बस्ती जोगाउन । त्यसमध्ये डोजर चलाइएको यो बस्ती जोगाउन, लुगा धुन, नुहाउने, सिँचाइ, भूमिगत जल भण्डारण प्रयोजनका लागि थियो । नेपाल भाषामा पिंनः को अर्थ बस्ती बाहिरको पोखरी हो ।

यो केही वर्षदेखि सुक्दै गएको थियो । पानी थोरै थियो । ठाउँ(ठाउँमा घाँस, बोजोलगायत वनस्पति उम्रिएका थिए । संरक्षण हुन सकेको थिएन । स्थानीयले फोहोर पनि यहीं फाल्दै आएका थिए । २० वर्षअघिसम्म यो पोखरीमा नुहाउने, लुगाधुने गरिन्थ्यो । घर(घरमा धारा आएसँगै यसको महत्त्व पनि घटदै गयो । घरमा भएका धारामा अहिले पानी आउँदैन । समस्या चर्को छ ।

‘पोखरी मासियो । पानीको समस्या बढेको छ,’ स्थानीय विनोद महर्जन भन्छन्, ‘ट्यांकरको पानी किनेर गुजारा चलाउनुपरेको छ ।’ पोखरीमा भवन बनाउन ब्राह्मायणीअन्तर्गत ३ गुठी, जनप्रतिनिधि र उपभोक्ता समितिबीच सहमति भएको छ । ‘सबैको सहमतिमा काम अघि बढाइएको हो,’ गोदावरी नगरपालिका १२ का वडाध्यक्ष जगतबहादुर महर्जन भन्छन्, ‘एकपटक बैठक राखेर पुनर्विचार गर्छौं ।’

नगर प्रमुख गजेन्द्र महर्जन सामाजिक काम गर्न लागेकाले पोखरीमा भवन बनाउनु जायज ठान्छन् । ‘यहाँ व्यापारिक भवन बनाउन लागेको होइन,’ उनी भन्छन्, ‘वृद्धाश्रम बनाउन लागेको हो । यो सामाजिक काम हो ।’ सामाजिक सेवा गर्ने नाममा सम्पदा मासेको भन्दै अभियन्ताहरूले आपत्ति जनाएका छन् । ‘वृद्धाश्रम त अरू ठाउँमा पनि बनाउन सकिन्छ,’ अभियन्ता तथा इन्जिनियर पद्मसुन्दर महर्जन भन्छन्, ‘सम्पदा त अरु ठाउँमा सार्न मिल्दैन नि । पोखरी सहरको वास्तुकलाअनुसार बनाइएका हुन्छन् । एउटा पोखरी मासिँदा त्यो बस्तीको वास्तु नै मासिन्छ ।’

प्राचीन वास्तुशास्त्रअनुसार बस्तीमा ३ तहमा पोखरी खनिएका हुन्छन् । एउटा बस्तीको सिरानमा हुन्छ । एक किसिमका बस्तीबीच र अर्को पुछारमा हुन्छन् । पानीविज्ञ पद्मसुन्दर जोशीका अनुसार पोखरी निर्माण मानव सभ्यताको विकाससँगै भएका हुन् । ‘सिरानका पोखरी रणनीतिक हिसाबले खनिएका हुन्,’ उनी भन्छन्, ‘वर्खाको भेल बस्तीमा नपोस् भनेर खनिएका हुन्छन् । यस्ता पोखरी ठूला हुन्छन् । माथिबाट आएका पानी नथुन्ने हो भने बस्ती घेरिन्छ । त्यही भएर पोखरी खनिएका हुन् ।’

बस्तीबीचको पोखरीचाहिँ साना हुन्छन् । वर्षाको पानी र कुलोबाट आएको पानी यहीं जम्मा हुन्छन् । भिरालो ठाउँमा बनेका पोखरीले बस्तीलाई बिर्गाला भनेर खनिएका हुन् । यस्ता पोखरी बर्खामा पानी जम्ने, हिउँदमा सुक्ने हुन्छन् । उपभोक्ता समिति अध्यक्ष मिलन महर्जन सडकले पनि पोखरी साँघुर्‍याउने भएकाले यसलाई मास्दा पनि खासै असर नपर्ने बताउँछन् ।

‘कान्ति राजपथ विस्तार हुँदा यसै पनि यो पोखरी साँघुरो हुन्छ,’ उनी भन्छन्, ‘सबै गुठीयारकै सहमतिमा गरिएको हो । भवनले पोखरी थोरै मात्र मिच्छ ।’ डोजर लगाइएको पोखरी छेउमै ह्यामु न्याः पुखुः (रातो माछा भएको पोखरी) जोडिएको छ । यहाँ पहिला राता माछा प्रशस्त हुन्थे । अहिले देखिँदैनन् यहाँ । पानीको सतह पनि घटै गएको छ । पोखरी दुर्गन्धित हुँदै गएको छ । ‘केही वर्ष वर्षअघिसम्म हेर्नेको भीड हुन्थ्यो,’ स्थानीय राकेश महर्जन सम्झन्छन्, ‘अहिले यो एकादेशको कथा भएको छ ।’

अहिले यहाँ झ्याल ढोका खुला राखेर बस्नसमेत नमिल्ने उनी बताउँछन् । पोखरीको पानीको मुख्य स्रोत राजकुलो हो । टीकाभैरबबाट ल्याइएको राजकुलोबाट पोखरी भरिँदै आएको थियो । राजकुलोबाट सबै पोखरीमा पुग्ने गरी कुलो निर्माण गरिएका छन् । यी कुलो पनि लिच्छविकालीन हुन् । केही वर्षदेखि राजकुलोबाट पानी ल्याउन सकिएको छैन । सबै गुठीयार पहरा बसेपछि मात्रै पानी आउँछ । ‘कुलो जताततै फोहोर छ,’ पूर्णी गुठीका नाइके महर्जन भन्छन्, ‘पहरा बस्दै, फोहोर सफा गर्दै ल्याउनुपर्छ । नजिकका अरुले लैजान्छन् । फोहोरलेकुलो थुनिन्छ ।’

कुलो थुनिनु त्यस क्षेत्रका खानी मुख्य कारक हुन् । लेले, नल्लु क्षेत्रमा १२ खानी सञ्चालनमा छन् । खानीबाट माटो र ढुंगाका गिर्खा बग्छ । त्यसलाई पानीले बगाएर ल्याएको कुलोबाट माटो थिग्रिँदै आउँछ । माटो थिग्रिएपछि कुलोको उचाइ बढदै जान्छ । अनि पानी बग्दैन । ‘पानी बगे पनि थोरै बग्छ,’ उनी भन्छन्, ‘थोरै बगेको पानी बस्तीसम्म आइपुग्दैन । माथिलाई नै ठिक्क हुन्छ ।’

मुख्य कुलो चापागाउँ, ठेचो, सुनाकोठी हुँदै लगनखेलको सप्तपातलसम्म जोडिएको थियो । चक्रपथ बनाउँदा लगनखेलसम्म जाने कुलो पुरियो । सुनाकोठीसम्म अहिले पनि कुलो छ । मुख्य कुलोबाट पोखरीसम्म लैजान सहायक कुलो बनेका छन् । सहायकमध्ये पनि केही पुरिएका छन्, केही राम्रै छन् । राजकुलो बिग्रन थालेको २०४६ पछि हो । कुलो रेखदेख गर्ने काम धलपाः ले गर्थे ।
धलपा सरकारी स्तरबाट व्यवस्था गरिएका कर्मचारी हुन् । यिनीहरूको तलब सरकारले बेहोर्थ्यो । २०४६ यता धलपा खारेज भयो । धलपा अवकाश हुँदै गएसँगै रेखदेख हुन छाडेकोस्थानीय बताउँछन् ।

प्रकाशित : चैत्र २, २०७५ ०७:४७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्