नवजात शिशुलाई बुझौं

डा. दिनेश धरेल

काठमाडौँ — घरमा नवजात शिशुको आगमन हुँदा खुसी र उत्साहसँंगै परिवारमा एक प्रकारको बेचैनी पनि सुरु हुन्छ । जन्मेको पहिलो केही हप्तामा बच्चामा देखिने शारीरिक परिवर्तन, रुवाइ, सुताइ, खानपान, प्रतिक्रियासंँगै तपाईको अनुभूति तीव्र गतिमा फेरिँदै जान्छ । हरेक दिन कुनै न कुनै आश्चर्य पाउनुहुन्छ ।

सानो, कोमल र संवेदनशील बच्चामा के कुरा सामान्य हो ? कुन कुरा सम्भावित समस्याको संकेत हो भन्ने छुट्याउन सजिलो छैन ।

छालामा विभिन्न खालको दाग वा डाबर देखिन सक्छ । कुनै जन्मजात हुन्छन् त कुनै केही दिनपछि आउँछन् । यी मध्ये धेरैजसो आफै हराएर जाने र कुनै असर नगर्ने खालका हुन्छन् । कुनै डाबर संक्रमणले गर्दा आएको हुनसक्छ त कुनै ताप वा एलर्जीको दाग हुनसक्छ । दुर्लभ खालका केही दाग जन्मजात गम्भीर समस्याको संकेत पनि हुनसक्छ । यदि नवजात शिशुको मुख वा योनिबाट रगत आएको देख्नुभयो भने तर्सिनु हुन्छ होला । कहिलेकाहीं बच्चाले जन्मिने बेला आमाको रगत निलेको हुन्छ, जुन पछि उल्टी गरेर निकाल्छ । आमाको हर्मोनको प्रतिक्रियाले गर्दा कुनै–कुनै बच्चामा योनिबाट रगत आउँछ ।

भिटामिन केको कमीले गर्दा रक्तस्राव हुने समस्या पनि शिशुहरूमा देखिराखेका हुन्छौं, जुन गम्भीर तर रोकथाम र उपचार गर्न सकिने समस्या हो । त्यस्तै कहिलेकाहीं बच्चाको स्तनबाट दूध आइरहेको हुन्छ, जुन आफै हराएर जान्छ । कसै–कसैले दूध निचोर्दिने गर्छन् । यसले गर्दा संक्रमण भएर पिलो बन्छ र बच्चाको ज्यान जोखिममा पार्न सक्छ ।

मस्तिष्क तीव्र गतिमा बढ्नुपर्ने भएकाले शिशुको तालु पुरिएको हुँदैन । जन्मिने बेला थिचिएको टाउकोको आकार राम्रोसँंग गोलाकार हुन ६ हप्ताजति लाग्न सक्छ । कुनै–कुनै शिशुमा तालुमा नभएर असामान्य ठाउँमा गिलो भेटिन्छ वा टाउकोकोआकार फरक बनावटले गर्दा असामान्य देखिन्छ, जुन गम्भीर परिणाम हुने जन्मजात अवस्थाकोसंकेत हुनसक्छ ।

नवजात शिशुलाई कहिले र कसरी नुहाउने ? सफा र न्यानो कसरी बनाउने ? शिशु गर्भभित्र रहँदा न्यानो गर्भेपानीमा पौडिरहेको हुन्छ । जन्मने बित्तिकै सफा न्यानो कपडाले पुछेर सुख्खा गर्नुपर्छ । मौसम अनुसार न्यानो ठाउँमा एक वा दुईसरो कपडाले टाउकोसहित छोपेर राख्नुपर्छ । जन्मेको २४ घन्टाभित्र नुहाउनु हुँदैन । यो शितांग हुन नदिनका लागि हो ।

अर्को दिनदेखि हरेक दिन अनुहारबाट हात हुँदै तलसम्म नरम साबुन पानीले सफासँंग पुछिदिनुपर्छ । ठूलो बच्चालाई झैं खलखली नुहाउनु पर्दैन । आँखा, कान, नङ तथा दिसापिसाब गर्ने ठाउँ सफा राखिदिनुपर्छ । धेरै गुम्स्याएर राख्नु हुँदैन । दिसा गरेपछि सफा गर्दिहाल्नुपर्छ । डाएपर प्रयोग गर्नुहुन्छ भने बेलाबेला फेरिदिने गर्नुपर्छ । सफा र सुख्खा राख्न सकिएन भने डाबर आउन सक्छ ।

नवजात शिशुको निद्राको विशेष ढाचा हुन्छ, जुन उमेर बढ्दा फेरिँदै जान्छ । निद्रा हल्का, गहिरो र यी दुई बीचको संक्रमणकालीन चरण झन्डै आधा घन्टाको फरकमा फेरिन्छ । त्यसैले हातखुट्टा चलिरहेको वा तपाईको आवाजले आँखा खोलेको बेला पनि शिशु निदाइरहेको हुन सक्छ । उनीहरू झिँजो मानेर, आँखा मिचेर वा हाइ काढेर निद्रा लागेको संकेत गर्छन् ।

पहिलो एक–दुई महिना उनीहरू २ घन्टाभन्दा बढी जागा भएपछि निदाउन खोजिहाल्छन् । २४ घन्टामा १६ देखि १८ घन्टा निदाउँछन् । निद्रा लागेको बेला तुरुन्तै सुताइदिएन भने थप झिँजिन्छन् र निद्रा पुग्दैन । निद्रा बच्चाअनुसार केही फरक पर्ने भएकाले आफ्नो बच्चा कतिखेर र कतिन्जेल निदाउँछ भन्ने दिन बित्दै गएपछि आफैं थाहा पाउनुहुन्छ । शिशुहरू आमा वा बाबुको छातीमा टाँसिएर सुत्न मन पराउँछन् । आमाबाबुको स्पर्श बच्चासँंग भावनात्मक बन्धनका लागि मात्र हैन, उसको मानसिक तथा संवेगात्मक विकासका लागि पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

नवजात शिशुको तौल पहिलो हप्ता घट्दै जान्छ । दोस्रो हप्तामा जन्म तौल बराबर पुग्छन् । यो शरीरमा पानीको मात्रामा आउने स्वाभाविक परिवर्तनले गर्दा भएको हो । त्यसपछि तौल हरेक दिन बढ्दै जान्छ । महिनामा आधा किलोजति बढेर ५ महिनामा दुई गुणा बढ्छ । नवजात शिशुले २४ घन्टामा ६ देखि ८ पटक पिसाब गर्छन् । यो दूध पुगेको सबैभन्दा भरपर्दो प्रमाण हो ।

सुरुका केही दिन आउने बिगौती दूध पोषिलो तर थोरै परिमाणमा हुन्छ, अनि दूध विस्तारै बढ्दै जान्छ । दूधमा धेरैजसो पानी हुने भएकाले छुट्टै पानी वा अरू झोलिलो कुरा खुवाउनु पर्दैन, हुँदैन । बरु एक पटकमा एउटा स्तन पुरै रित्याएर अर्कोपटक अर्को स्तनबाट सुरु गर्दा बच्चा सन्तुष्ट हुन्छ । आमाको दूध बच्चाका लागि सम्पूर्ण आहार हो ।

नवजात शिशुसंँगका सुरुका केही दिन र रात खुवाउने, सुताउने, दिसापिसाब सफा गर्दिने, अंँगालोमा राख्ने र रोएका बेला फकाउने बीचको कहिल्यै नटुंगिने चक्रजस्तै लाग्छन् । जति आफ्नो बच्चालाई चिन्दै गयो र उसले पनि चिन्दै जान्छ, तब तपाईलाई अनिश्चयको भयले सताउन छाड्छ । असामान्य र जोखिमपूर्ण अवस्थाका चिन्ह प्रस्ट हुन थाल्छन् । त्यसैले आफ्नो नवजात शिशुलाई बुझौं ।

dineshdharel13@gmail.com

प्रकाशित : चैत्र ९, २०७५ ०८:३२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

सम्पदा अतिक्रमण : मापदण्डविपरीत ठडिँदै घर

लीला श्रेष्ठ

भक्तपुर — भूकम्पपछि बनेका निजी घरहरूले चाँगुनारायणलाई मन्दिर छेकेको छ  । विश्वसम्पदामा सूचीकृत मन्दिरको गजुरै ढाकिने गरी मापदण्डविपरीत भवन बन्दै गर्दा नियमनकारी निकाय मौन छ  ।

विश्व सम्पदामा सूचीकृत चाँगुनारायण मन्दिर परिसरमा बनेका मापदण्डविपरीतका घरहरू । तस्बिर : लीला/कान्तिपुर

सम्पदा क्षेत्रमा परम्परागत शैलीका घरहरू निर्माण गर्नुपर्ने नियम छ । तर, भूकम्पपछि निर्माण गरिएका संरचनामा नियमको पालना ख्याल गरेको पाइँदैन । विशेषगरी मन्दिरवरिपरि घर बनाउँदा ३५ फिटभन्दा अग्लो बनाउन नपाइने, मन्दिरभन्दा अग्लो बनाउन नपाइने, बाहिरी मोहडा कलात्मक हुनुपर्ने, देखिने गरी झिंगटीको प्रयोग गर्नुपर्ने, डाँची अपा, माँ अपाको प्रयोग गर्नुपर्ने, चुनासुर्कीको प्रयोग गर्नुपर्ने, रूफटप राख्न नपाइने नियम छ ।

विश्व सम्पदामा सूचीकृत चाँगुनारायण मन्दिर, भक्तपुर दरबार स्क्वायर, पचपन्नझ्याले दरबार, यक्षश्वर महादेव (पशुपति), पाँचतले (न्यातपोल) मन्दिर, दत्तात्रय मन्दिरलगायत क्षेत्रमा नियमविपरीत घर ठडिने क्रम बढ्दो छ । सम्बन्धित निकायले अनुगमनसमेत गरेको छैन । चाँगुनारायण मन्दिर आसपासका कतिपय घरको नक्सापास नभएको र स्मारक संरक्षणको ख्यालै नगरी भवन निर्माण गरेको स्थानीय बासिन्दा बताउँछन् ।

‘मन्दिर छिर्ने मोहडाकै घरको नक्सा पास छैन, देखासिकीको गर्दै पहुँचको भरमा मापदण्ड मिचिँदै छ,’ स्थानीय उकेश श्रेष्ठले भने, ‘वडाध्यक्षकै घर मापदण्डभित्र छैन, नक्सापास भएको छैन ।’ चाँगुनारायण मन्दिर वरिपरिका अधिकांश घर मापदण्डविपरीत छन् । नवनिर्मित भवनमा रूफटप/स्लोभ कार्य भएको छ । ‘चाँगुनारायण संरक्षित स्मारक क्षेत्रमा हुने संरक्षण एवं निर्माणसम्बन्धी मापदण्ड २०६४ अनुसार मन्दिर वरिपरि बनेका अधिकांश नवनिर्मित भवन पनि मापदण्डअनुसार छैनन् । घरको छाना झिंगटी वा टायलले छाएको परम्परागत दुईपाखे शैलीको हुनुपर्ने मापदण्डमा उल्लेख छ ।

निर्माण हुने घरजग्गाको तीनैतिर अरू घरहरूले घेरिएको भएमा सडकपट्टि एकपाखे छाना राख्नुपर्ने, ढलानको स्लोप बनाई त्यसमाथि झिंगटी वा टायल टाँसी पनि निर्माण गर्न सकिने र छानाको बाहिरबाट देखिने तल्लो भागलाई काठले छोपी परम्परागत स्वरूप निर्माण गर्नुपर्ने उल्लेख छ । भूकम्पपछि बनेका घर आधुनिक शैलीमा (कौसी राखेर) बनेका छन् । तर, सम्बन्धित निकाय मौन छ ।

भक्तपुर दरबार स्क्वायरस्थित घट्खा जाने बाटोमा निर्माण गरिएका घरहरूको उचाइ मन्दिरभन्दा अग्ला छन् । ख्वपं छें, भक्तपुर स्विट होम, शिव गेस्ट हाउस, क्याफे डी ट्रेडिसनल, दरबार रेस्टुरेन्टलगायत ठूला व्यवसायीले मापदण्ड मिचेर भवन निर्माण गर्नुको साथै रूफटप राखिएको छ ।

भक्तपुर नगरपालिकाले सम्पदा संरक्षणका लागि जिल्लाको अन्य नगरपालिकाको दाँजोमा पर्याप्त कार्य गरिरहेको छ । तर, स्मारक क्षेत्रमा निर्माण भएका मापदण्डविपरीतका घरहरूलाई भने न कारबाही गरेको छ, न त अनुगमनकै कार्यलाई अघि बढाएको छ । पहुँचकै भरमा गन्यमान्य व्यक्तिहरूकै मिचाहा प्रवृत्ति बढेको स्थानीयको गुनासो छ ।

यस्तो प्रवृत्ति बढ्दै गए युनेस्कोले नेपालका सम्पदालाई विश्व सम्पदा सूचीबाट हटाउने सम्पदा संरक्षणकर्मीहरू बताउँछन् । ‘बुद्धिजीवी र पहुँचवाला व्यक्तिहरूकै मिचाहा प्रवृत्ति बढेको छ,’ सम्पदा संरक्षणकर्मी रवीन्द्र पुरीले भने, ‘नेपालका जति पनि सम्पदा युनेस्कोबाट मान्यता प्राप्त छ, त्यसको संरक्षण गर्न सकेका छैनौं ।’

पुरातत्त्व र नगरपालिकाको बेवास्ताकै कारण सम्पदाको अवस्था धरासायी बन्दै गएको उनले बताए । यता स्मारक संरक्षण तथा दरबार हेरचाह कार्यालय (पुरातत्त्व विभाग) भक्तपुरले भने घरको नक्सापास अनुगमन गर्ने, मापदण्डविपरीतको घर भत्काउने अधिकार नगरपालिकाको भएको जनाएको छ । ‘विश्व सम्पदा सूचीमा परेको नै हाम्रो परम्परागत मौलिक पहिचानको कारणले हो,’ पुरातत्त्व विभाग भक्तपुर प्रमुख मोहनसिं लामाले भने, ‘पहिचान जोगाउने जिम्मा पुरातत्त्व विभागको मात्र होइन ।’

स्थानीय बासिन्दा, नगरपालिका र पुरातत्त्व सँगसँगै मिलेर काम गर्न सके सम्पदाको पहिचान बच्ने उनले बताए । स्मारक क्षेत्रभित्र बनेका निजी संरचनाकै कारण युनेस्कोले उपत्यकाका सम्पदालाई विश्वसम्पदा सूचीबाट हटाउने जोखिम बढेको लामा बताउँछन् । ‘स्मारकलाई ढाकिने गरी संरचना निर्माण गर्नु, सम्पदामाथिको अतिक्रमण हो,’ उनले भने, ‘मापदण्ड विपरीतका संरचना भत्काउने हैसियत विभागसँग छैन, नगरपालिकासँग छ ।’

भक्तपुर नगरपालिकाले भने स्थानीय तह लागू हुनुअघि स्मारक क्षेत्रभित्र बन्ने संरचनाको नक्सापासमा कडाइ नगरे पनि अब सुधार गर्ने जनाएको छ । ‘जनप्रतिनिधि आउनुअघिको संरचना कस्तो थियो, हामीलाई थाहा भएन,’ नगरप्रमुख सुनील प्रजापतिले भने, ‘अब बन्ने संरचनामा कडाइ गरेका छौं, मापदण्ड विपरीत बनेका भवन भत्काएका छौं ।’

मापदण्डको पूर्ण पालना गरी निर्माण भएका घरहरूलाई ३५ प्रतिशत छुटको व्यवस्था गरेको नगरप्रमुख प्रजापतीले बताए । नगरपालिकाले मापदण्ड बमोजिम भवन निर्माण गर्न डकर्मीहरूलाई तालिम दिइँदै आएको उनले बताए । चाँगुनारायण नगरपालिका ४ का वडाध्यक्ष बुद्धिलाल मर्हजनले स्थानीय तहले अनुगमन गर्न नसक्दा मिचाहा प्रवृत्ति बढेको बताए ।

प्रकाशित : चैत्र ९, २०७५ ०८:२९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT