जस्केलाले झस्किन सक्छ चीन 

लक्ष्मी लम्साल

राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीको ९ दिन लामो चीनको राजकीय भ्रमण तिब्बतको 'हाई अल्टिच्युड' का कारण ८ दिनमै सीमित भएपछि नवौं दिनमा काठमाडौं उत्रिएका परराष्ट्रमन्त्री प्रदीप ज्ञवालीले पत्रकारहरूसँग साक्षात्कार गरे । भ्रमण टोलीका एक सदस्य एवं पारवहन सम्झौताको प्रोटोकलमा हस्ताक्षरकर्ता भएको नाताले उनले राष्ट्रपतिको भ्रमणको बेलीविस्तार लगाए र चिनियाँ बन्दरगाह प्रयोगबारेमा सुनाए ।


राष्ट्रपति भण्डारीले चिनियाँ समकक्षी सी चिनफिङसँग द्विपक्षीय भेटवार्ता गरेपश्चात् बेइजिङमा प्रोटोकलमाथि हस्ताक्षर भयो । अब चिनियाँ बन्दरगाहको प्रयोगबारे वैशाख १९ गते पत्रकारले सोधेको प्रश्नमा उनले अनौठो जवाफ दिए, 'घरमा मूलढोका सँगसँगै पछाडिपट्ट ि'जस्केलो' पनि राखिएको हुन्छ ।'

Citizen


जस्केलोको अर्थ घरको मूलढोकाका अतिरिक्त बनाइएको अर्को ढोका अर्थात् पाश्र्वद्वार हो । उनको यो भनाइले चीनसँगका नाका र बन्दरगाह त एउटा विकल्पका लागि मात्रै तय गरिएको हो कि भन्ने शंकाको सुविधा दिन्छ ।

सन् २०१५ मा नेपालले जारी गरेको संविधानप्रति बेखुस भएको दक्षिणी छिमेकी भारतले नेपालमाथि नाकाबन्दी लगायो । सो नाकाबन्दीले यहाँको जनजीवन तहसनहस भएपछि तत्कालीन सरकारले उत्तरतर्फका नाका खुलाएर समुद्रसम्मको पहुँचको सोच बनायो । कुनै बेला अनिवार्य आवश्यकता बनेका चिनियाँ नाका र बन्दरगाहहरू तेस्रो मुलुकमा प्रयोग हुनका लागि नभएर केवल जस्केलो मात्रै हुने हुन् कि भन्ने चिन्ता बिस्तारै देखिने सम्भावना छ ।

पारवहन प्रोटोकलमा हस्ताक्षर हुनेबित्तिकै नेपाली अर्थतन्त्रको स्वर्णयुग सुरु भएको ठान्नेहरूका लागि यो एउटा नमीठो झट्का हो । प्रोटोकल कार्यान्वयनमा कहिले आउँछ, यसै भन्न सकिने अवस्था छैन । कानुनी र व्यावहारिक रूपमा नेपालले तुरुन्तै चीनका ४ सामुदि्रक बन्दरगाह (थ्येनचिन, लियानयुनकाङ, चानचियाङ, शनचन) प्रयोग गर्न पाउँछ । साथै सिगात्से, ल्हासा र लान्चौ सुक्खा बन्दरगाहसम्म पहुँच हुने भए पनि नेपालतर्फको बाटोको हालत नाजुक छ ।

विनाशकारी भूकम्पको ४ वर्षपछि बल्लतल्ल तातोपानी नाका खुल्दै छ । चार वर्षसम्म त चीनले आफ्नो कारणले नाका खोल्न चाहेन वा नेपालको कूटनीतिक पहलले शक्ति देखाउन सकेन भन्ठानौं । चार वर्षमा काठमाडौंदेखि तातोपानीसम्म पुग्ने नेपालतर्फको बाटो बनाउने सवालमा नेपालका जिम्मेवार निकायहरूले के हेरेर बसिरहेका थिए भन्ने यकिन छैन । सम्भवतः केही समयपछि नेपाली अधिकारीहरूले दोषारोपण गर्न सक्नेछन्,' चिनियाँहरूले काठमाडौंसम्मै बाटो बनाइदिएपछि मात्रै प्रोटोकल कार्यान्वयनमा आउँछ, तर ढिलाइ त चीनले नै गरिरहेको छ ।'

नेपाल सरकारले जिम्मेवारीबोध गरेको दिनदेखि नै बाटोको स्तरोन्नति हुने नै छ । किनकि भूकम्पले क्षतिग्रस्त भएपछि त्यस क्षेत्रका नेपाली नागरिकको जीवनस्तर आकुलव्याकुल भएको कुरामा सरकार बेखबर छैन ।

प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले सन् २०१६ को मार्चमा चीन भ्रमण गर्दा भएको व्यापार तथा पारवहन सम्झौतालाई ऐतिहासिक सोच्दासोच्दै तीन-तीन वटा वर्षहरू व्यतीत भए । आवश्यक प्रोटोकल बनाउनसमेत यतिका वर्ष लाग्यो । केही दिन वा साता र केही व्यक्तिको तदारुकताले हुन सक्ने काममा सिंगो सरकार, राजनीतिक अस्थिरता, सत्ताको लुछाचुँडीका नाममा नेपालले व्यर्थै गुजारेको समयको कुनै क्षतिपूर्ति त नहोला तथापि प्रोटोकलमाथि हस्ताक्षर तत्काल ऐतिहासिकताको सुःस्वादु मिठाई बन्छ कि बन्दैन भन्ने आशंका त अझै पनि यथावत् छ ।

संयुक्त राष्ट्रसंघले सन् १९८२ मै भूपरिवेष्टित मुलुकका लागि सुझाएको अधिकारको विषय बल्ल नेपालको चेतनामा घुसेको छ । समुद्रसम्म सीधा पहुँच पनि स्थापित भएको छ । भारतसँग गर्दै आएको सामुदि्रक आवतजावत चीनसँग पनि हुनेवाला छ । यहाँनेर राजनीति गर्नका लागि चाइना कार्ड र भारतीय कार्डवाला बुद्धिजीवीहरू सल्बलाउने निश्चित छ । तर विशुद्ध व्यापार गर्नुपर्ने अंगहरूले चल्मलाउनुपर्ने समय नजिकै आएको छ ।

उत्तरी नाका एउटा विकल्पका रूपमा फालिएको जालो मात्रै थियो भन्ने सोच्ने हो भने नेपालको व्यापार क्षेत्र फेरि पनि विकल्पविहीन अवस्थामै रहनेछ । तत्काल प्रारम्भ गरेर बाटो बनाएपछि मात्रै यताउता लहसिनु उपयुक्त हुन्छ । तर प्रारम्भ नै नगरीकन जस्केलो छँदैछ भनेर बस्ने हो भने नेपालले प्रगति गर्ने सम्भावनाहरू शिथिल नै रहनेछन् ।

भारतका दुई बन्दरगाह कोलकाता र विशाखापट्नम हाल नेपालले प्रयोग गर्दै आएका समुद्री बन्दरगाह हुन् । व्यापारीहरूले बेलाबेलामा झमेलाहरू बेहोरेको र सरकारलाई गुहारिरहेको गुञ्जायस सुनिन्छ । चिनियाँ बन्दरगाह प्रयोग गर्दा के कस्तो झमेला आउँछ भन्ने कुरा पनि सक्दो छिटो अनुभव गर्न पाउनुपर्छ । नमरी स्वर्ग देखिन्न भनेजस्तै सुरुवात नै नगरी के कस्तो हुन्छ भन्ने कसरी थाहा पाउनु ? करिब ३०-३५ दिनको दूरीलाई १४-१५ दिनमा झारेर सस्तो, सजिलो र छरितोको सूत्र लगाउनु उपयुक्त हुन्छ भनेर कसैले सम्झाइरहनु नपर्ला ।

फलाम तात्तिएका बेलामा घनले ठोक्नुपर्छ अनि चाहेको आकारमा ढाल्न सकिन्छ । प्रोटोकलमाथि हस्ताक्षर भएको यो रापतापको घडीमै गर्नुपर्ने काममा लागिहाल्नुपर्छ । अन्यथा सेलाइसकेपछि अन्ततः उपलब्धि नै बिर्सिने रोग लाग्न सक्छ । नेपालले उत्पातै विपत्ति आइलागेका बेलामा मात्रै उत्तरी छिमेकी सम्झिन्छ भनेर कतिपयले भन्ने गर्छन् । अहिले 'केही बित्दो छैन' भनेर गर्नुपर्ने काम नगर्दा भविष्यमा पछुताउनुपर्ने दिन नआओस् भन्नेतर्फ पनि सजग रहनुपर्छ । जस्केलोबाट चीनले झस्किहाल्नुपर्ने कुनै बाध्यता त छैन तर कुन साथी कस्तो मोडलको हो भनेर चिन्ने अवसरचाहिँ अवश्य पाउनेछ ।

प्रोटोकलमा हस्ताक्षर भएपछि उत्साहित भएको नेपालको अर्थ क्षेत्रलाई 'जस्केलो' ले झस्काउने मात्रै छैन । बरु नेपालसँग सहकार्य गर्न आतुर उत्तरी छिमेकी चीनलाई केही हदसम्म सशंकित बनाउन सक्नेछ ।

प्रकाशित : वैशाख २१, २०७६ ०८:१६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

उपकरण विग्रिँदा वीरको बिजोग

बिरामीको चाप, प्राविधिकको अभाव र कमसिनको खेलमा देशकै ठूलो अस्पताल रुमलिँदा बिरामीलाई सास्ती 
फातिमा बानु

काठमाडौँ — वीर अस्पतालका विभिन्न उपकरण बिग्रँदा दिनहुँ बिरामीले सास्ती खेपिरहेका छन् । उपकरण बिग्रने र मर्मत नगर्ने समस्याले बिरामीले रिफर भएर उपचार गर्नुपर्ने बाध्यता छ । जम्मा २० बेडको आईसीयू कक्षमा अहिले ६ भेन्टिलेटर बिग्रिएका छन् ।


अस्पतालमा दैनिक १० नयाँ बिरामी आईसीयू चाहिने खालका आउँछन् । अस्पतालको आईसीयू नपाउँदा उनीहरू निजीमा महँगो शुल्क तिरेर भर्ना हुन बाध्य छन् ।

वीरमा ३ हजार रुपैयाँमा पाइने आईसीयू बाहिर चार गुणा बढी छ । भेन्टिलेटर बिगि्रएको एक वर्ष बितिसक्दा पनि मर्मत भएको छैन । एक वर्षदेखि उपकरण बिग्रिएकै कारण नाक, कान, घाँटी विभाग पनि प्रभावित छ । शल्यक्रिया गर्नका लागि आवश्यक पर्ने माइक्रोसकोप उपकरण बिग्रँदा आएजति बिरामीले सेवा पाउन सकिरहेका छैनन् । विभागमा पहिले २ माइक्रोसकोप थिए । एउटा बिग्रेर काम नलाग्ने भएपछि बिरामीले निजी निजी अस्पतालबाट सेवा लिन बाध्य भएका छन् ।

वीरमा २ हजार रुपैयाँमा हुने शल्यक्रिया निजीमा ३० देखि ४० हजार रुपैयाँ तिरेर शल्यक्रिया गराउने गरेको बिरामी बताउँछन् । निजीको खर्च व्यहोर्न नसक्ने बिरामी एक वर्ष कुरेर वीर अस्पतालबाटै सेवा लिने गरेका छन् । अहिले यो विभागमा कानको शल्यक्रियाकै लागि तीन सय बिरामी लाइनमा छन् । उपकरण मर्मत हुन सकेमा अहिलेभन्दा चार गुणा बढी शल्यक्रिया गर्न सकिने विभागका प्रमुख डा. ढुण्डीराज पौडेलले बताए ।

महिलाको स्तन क्यान्सर पहिचान गर्ने उपकरण मेमोग्राम पनि वर्षौंदेखि बिगि्रएर थन्केको छ । यो सेवाको दैनिक आउने १५ देखि सेवाग्राही उपचारबिना फर्किन बाध्य छन् । रेडियोलजी विभागको स्पेसल एक्सरे उपकरण -फ्लुरोस्कोपी) २ वर्षदेखि बिगि्रएको छ । छ वर्षअघि डेढ करोड रुपैयाँमा खरिद गरिएको यो उपकरणबाट सामान्य एक्सरेबाट पत्ता नलाग्ने समस्या थाहा हुन्छ । यो उपकरणबाट मर्मत हुन नसक्दा बिरामी बाहिरबाटै सेवा दिन्छन् ।

वीर अस्पतालमा १ हजार ५ सयमा हुने उपचार शुल्क निजीमा बिरामीले यो सेवाका लागि ५ हजार रुपैयाँसम्म तिरिरहेका छन् । दुर्गमबाट आएका गरिब बिरामी निजीको महँगो शुल्क तिर्न सक्दैनन् । कोही बिरामी उपचार नै नगरेर फकिन बाध्य छन् । यही विभागको पुरानो सीटी स्क्यान उपकरण पनि मर्मत हुन सकेको छैन । बढी चलाएकै कारण अस्पतालसँग भएको नयाँ सीटी स्क्यान उपकरण बिगि्ररहने समस्या छ ।

पुरानो उपकरणलाई मर्मत गर्न सकेमा नयाँ उपकरण बिग्रँदा काम लाग्न सक्ने कर्मचारी बताउँछन् । एक दिनमा ३० बिरामीको सिटी स्क्यान गर्न सकिने उपकरण बनाउन अस्पतालले कुनै पहल नगरेको विभागका कर्मचारीको भनाइ छ । यो उपकरण मर्मत हुन सकेमा अर्को उपकरणको विकल्प हुन सक्ने र बिरामीले धेरै दिन पर्खनुपर्ने हुन्न । मुटुको उपचारका लागि अत्यावश्यक उपकरण क्याथल्याब पनि बिग्रेर अलपत्र छ । क्याथल्याब नहुँदा मुटुका गम्भीरखाले बिरामीले उपचार पाइहरहेका छैनन् । आएका बिरामी सहिद गंगालाल हृदयरोग उपचार केन्द्रमा रिफर भएर उपचार गरिरहेका छन् ।

किन बिग्रन्छन् उपकरण?
केन्द्रीय अस्पतालमा बिरामीको चाप र उपकरणको प्रयोगबीच सन्तुलन नहुनु पहिलो कारण हो । बिरामीको चाप धान्नकै लागि क्षमताभन्दा बढी चलाउँदा उपकरण बिग्रेकोबिग्रै हुन्छन् । सार्वजनिक खरिद ऐन २०६३ अनुसार टेन्डर हालेका कम्पनीमध्ये सबैभन्दा सस्तो मूल्यमा सामान दिन स्वीकृत गर्नुपर्छ । सस्तो मूल्यको उपकरण खरिद गर्ने चक्करमा अस्पताल सधैं फस्ने गरेको छ ।

ऐनअनुसार अस्पतालले कम्पनीबीच प्रतिस्पर्धा गराएर सस्तोमा उपकरण पाए पनि ती उपकरणको गुणस्तरीयता कमजोर हुन्छन् । यसले गर्दा उपकरण खरिद गरेका छोटो समयमै बिग्रने गरेका छन् । उपकरण बिगि्ररहनुको अर्को कारण हो, पुरानो भवन । अस्पताल भवन मुसाको बासस्थान बनेको छ । उपकरणभित्र मुसा पस्छन् र तार काट्छन् । अस्पतालका एक कमचारी भन्छन्, 'मेसिन बिग्रनुमा मुसा त कारक हुन् नै । यहाँभित्र केही कर्मचारी पनि मुसा प्रवृत्तिका छन् ।'

उनका अनुसार उपकरण बिगारेर नयाँ उपकरण खरिदको कमिसन खेलका लागि केही कर्मचारी जानाजान उपकरण बिर्गाछन् । उपकरण बिग्रनुको अर्को मुख्य कारण हो, बिजुली बत्ती । स्वास्थ्यका कतिपय उपकरणलाई २४ नै घण्टा चिसो 'मेन्टेन' गरेर राख्नुपर्ने हुन्छ । अस्पतालमा २४ नै घण्टा बिजुली बत्तीको व्यवस्था नहुँदा चिसो 'मेन्टेन' गरेर राख्नुपर्ने उपकरण बिग्रन्छन् ।

किन बन्दैनन् उपकरण ?
वीर अस्पतालमा अच्चम त के छ भने, नयाँ उपरकण किन्नुपरेमा केही दिनमै भित्रिन्छन् । पुराना उपकरण भने वर्षौसम्म बिगि्रएर थन्किन्छन् । एक कर्मचारी भन्छन्, 'नयाँ उपकरणमा किन्दा कम्पनी र र्फमसँग मिलेर कमिसन खान पाइन्छ, पुराना उपकरणमा बनाउँदा कुनै आर्थिक लाभ नहुने हुँदा कसैले वास्ता गर्दैनन् ।' कर्मचारीका अनुसार उपकरण मर्मतका लागि स्वीकृत गरिएका फाइलहरू अस्पतालभित्रै गायब बनाइन्छन् ।

मर्मत शाखा के भन्छ ?
अस्पतालमा अहिले बायोमेडिकल इन्जिनियरको दरबन्दी नहुँदा उपकरण मर्मत हुन सकिरहेका छैनन् । त्यसैले उपकरणसम्बन्धी साना समस्या आउँदा पनि समाधान हुन्न । मर्मत शाखाका भएका कर्मचारी सामान्य विद्युतीय प्राविधिक मात्रै छन् । यस्ता जनशक्तिलाई ठूला उपकरणबारे ज्ञान छैन ।

मर्मत शाखा प्रमुख सुनील श्रेष्ठका अनुसार अस्पतालले ठूला उपकरण खरिद गर्दा कर्मचारीले तालिम पाउने अवसर भएमा यस्ता समस्या समाधान हुन्छन् । वीर अस्पतालका निर्देशक डा. केदार सेञ्चुरीका अनुसार अस्पतालका अधिकांश उपकरण विदेशबाट आयात गरिएका छन् । उनी भन्छन्, 'कति उपकरणका सामान नै फेर्नुपर्ने छ । ती सामान नेपालमै नपाइने हुँदा थन्काउन बाध्य
भएका हौं ।' स्क्यान, स्पेसल एक्सरे र मेमोग्रामको मर्मत लागत अत्यन्तै महँगो भएकाले बनाउन नसकिएको सेञ्चुरीको भनाइ छ । महँगो खर्च हालेर उपकरण मर्मत गर्नका लागि टेन्डर प्रक्रियाबाटै जानुपर्ने हुन्छ ।

उनले भने, 'हामी खरिद ऐनले बाँधिएका छौं । पाँच लाख रुपैयाँभन्दा बढी खर्च हालेर काम गर्दा टेन्डर प्रक्रियाबाटै जानुपर्छ । यो लामो र झन्झटिलो भएकाले समयमा उपकरण बन्न सक्दैनन् ।'

बजेट अभावलाई कारण देखाएर उपकरण मर्मत बनाउन पहल नगर्नुमा अस्पताल प्रशासन दोषी रहको स्वास्थ्य सचिव डा.पुष्पा चौधरी बताउँछिन् । उनी भन्छिन्, 'वीर अस्पतालमा दिएको बजेट बेरुजु भएर गइरहेको छ । दिएको बजेट व्यवस्थापन गरेर अस्पतालले उपकरण मर्मत गर्नुपर्छ ।'

प्रकाशित : वैशाख २१, २०७६ ०८:१०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT