हाम्रो राष्ट्रभाषा कुन हो ?

दानराज रेग्मी

करिब बाह्र वर्ष अगाडिसम्म नेपालको राष्ट्रभाषा कुन हो भनेर प्रश्न गर्दा सबैजसोले कण्ठै भन्थे- देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली । २०१९ र २०४७ सालमा जारी दुवै संविधानले नेपालीलाई नै राष्ट्रभाषा मानेका थिए । २०४७ सालको संविधानले नेपालमा बोलिने अरू मातृभाषालाई राष्ट्रिय भाषा मानेको थियो । यसमा जनगुनासो रहिरह्यो ।

जनआकांक्षा अनुसार २०६३ सालको अन्तरिम संविधान र २०७२ सालको संविधानमा भने नेपालमा मातृभाषाका रूपमा बोलिने सबै भाषालाई राष्ट्रभाषाको दर्जा दिइएको छ । संघमा नेपालीलाई सरकारी कामकाजको भाषा तोकिएको छ । प्रदेशमा नेपाली भाषाको अतिरिक्त बहुसंख्यकले बोल्ने एक वा एकभन्दा बढी मातृभाषालाई प्रदेश सरकारको कामकाजको भाषा बनाउन सकिने प्रावधान छ । भाषा आयोगले यसबारे काम गर्दैछ ।

सबै भाषालाई राष्ट्रभाषाको सम्मान दिनु सराहनीय काम हो । यसले मातृभाषीमा भाषा प्रयोग र विकास गर्ने मनोबल बढाउँछ । भाषाको कारण उब्जेका वा उब्जन सक्ने वैमनस्यतालाई न्युनीकरण गर्छ । जातिको पहिचानलाई सुदृढ बनाउँछ । राष्ट्रिय पहिचानमा टेवा पुर्‍याउँछ । यसमा कसैको दुईमत हुन सक्दैन ।

एउटा सानो घटनाले भने मलाई नेपालका राष्ट्रभाषाबारे सोच्न बाध्य बनायो । २१ फेब्रुअरीलाई बङ्गलादेशले सहिद दिवस र मातृभाषा दिवसको रूपमा विभिन्न कार्यक्रम गरी मनाउने गर्छ । त्यही अवसरमा यस वर्ष पनि अन्तरजातीय मातृभाषा प्रतिष्ठानले गरेको गोष्ठीमा म पनि सहभागी थिएँ । उक्त गोष्ठीका एक सहभागीले मलाई प्रश्न गरे, 'नेपालको राष्ट्रभाषा कुन हो ?' केही समय त मलाई बोल्ने आँटै आएन । रातोपिरो हुँदै गएछु क्यारे उनले फेरि थपे, 'मैले नेपालको संविधान पढेको छु ।

सबै मातृभाषालाई राष्ट्रभाषा भनेको छ । तर कुन-कुन भाषा नेपालका राष्ट्रभाषा हुन् भन्नेबारे संविधानमा अनुसूची पनि दिइएको छैन, त्यसैले तपाईलाई सोधेको ।' मैले घुमाउरो पाराले जवाफ दिएँ, 'नेपालमा आधिकारिक भाषिक गणना भएको छैन, सन् २०११ को जनगणनाले १२३ भाषालाई मातृभाषा स्वीकारेको छ । संविधानले नेपालमा बोलिने सबै भाषालाई राष्ट्रभाषा हुनसक्ने सैद्धान्तिक आधार तय गरेकोले नेपालमा सबैले आआफ्ना भाषालाई राष्ट्रभाषाका रूपमा लिँदै आएका छन् ।' मेरो जवाफले उनी सन्तुष्ट हुन सकेनन् । यस्तो उत्तरले सन्तुष्ट हुने कुरा पनि भएन ।

नेपाल फर्केपछि पनि मलाई उनको प्रश्नले सताइरह्यो । राष्ट्रभाषा भनेको के हो ? राष्ट्रभाषा चयनका आधारहरू के-के हुन् ? नेपालको परिप्रेक्ष्यमा के कस्ता आधारहरू हुनुपर्छ ? राष्ट्रिय पहिचानका लागि राष्ट्रभाषा चाहिन्छ कि चाहिँदैन ? यसैबारे घोत्लिएर यो आलेख तयार पारेको हुँ । संविधानको सदाशयतामाथि टिप्पणी गर्न खोजेको होइन । सैद्धान्तिक रूपमा मेरालागि सबै भाषा बराबर छन् । व्यावहारिक रूपमा भाषाबारे सरकारी रवैया के छ र भाषिक समुदायले के कति दायित्वबोध गरेका छन् र कसरी भाषाका सवालमा समनता कायम गर्न सकिन्छ भन्ने प्रमुख सवाल हुन् ।

नेपालको राष्ट्रभाषा कुन हो भन्ने प्रश्नको उत्तर कसैले पनि सजिलै दिन सक्दैन । राष्ट्रभाषाको परिभाषा भने समाज भाषाविज्ञानका किताबमा स्पष्ट रूपमा दिएको पाइन्छ । घरमा पुस्तौंदेखि बोलिँदै आएको भाषालाई पैतृक -हेरिटेज) भाषा भनिन्छ भने वक्ताको सबैभन्दा राम्रो क्षमता भएको भाषालाई प्रभावशाली भाषा भन्ने चलन छ । यस्तो भाषा पैतृक भाषा हुन पनि सक्छ, नहुन पनि । राष्ट्रभाषा पनि कसैको पैतृक भाषा हुन पनि सक्छ, नहुन पनि ।

प्रकार्यका रूपमा राष्ट्रभाषा भनेको मुलुकभरका जातिभाषिक समूहका बीच विचार आदान-प्रदान गर्नका लागि प्रयोग हुनसक्ने हैसियत भएको भाषा हो । यसरी हेर्दा नेपाली बाहेक अरू राष्ट्रभाषा बन्न सक्ने स्थति छैन । यो आधारमात्र पर्याप्त भने छैन । राष्ट्रभाषाको साइनो देशको भूगोलसँग गाँसिएको हुन्छ ।

नेपालको सन्दर्भमा राष्ट्रभाषा भनेको यहाँको कुनै निश्चित भूभागमा परम्परादेखि बोलिँदै आएको भाषा भन्ने बुझ्नु राम्रो हुन्छ । यस्तो भाषालाई जाति विशेषले पहिचानको रूपमा लिएका छन् । जीवन उपयोगी ज्ञानको पुस्तान्तरणका लागि यो अति आवश्यक छ ।

भाषा अधिकारको विषय हो । यसमा धेरै बोल्ने प्रयास गर्नु राम्रो मानिन्न । दोस्रो परिभाषा अनुसार नेपालमा कुन-कुन भाषा राष्ट्रभाषा हुन्, सहजै अनुमान लगाउन सकिन्न । नेपालको परिप्रेक्ष्यमा न विशुद्ध प्राज्ञिकता न विशुद्ध जनआकांक्षालाई यस्ता विषयमा निणर्ायक तत्त्व मान्न सकिन्छ । नेपाली समाजले आफ्नो भाषाप्रति भावनात्मक रूपमा मात्र सकारात्मक अभिवृत्ति देखाएको पाइन्छ । दैनिक जीवनमा मातृभाषा प्रयोग गर्ने भाषिक समुदाय पनि दिन-प्रतिदिन नेपाली भाषातिर अपसरित हुँदै गएका छन् । ५६ प्रतिशतभन्दा बढी भाषा लोपोन्मुख भइरहेका छन् ।

जनगणनाका क्रममा टिपिएका भाषाका नामलाई नै पूर्ण आधिकारिक मानी सबै मातृभाषी मख्ख परेर बसेका छन् । कति भाषाका वक्ता संख्या वास्तविकभन्दा न्यून देखाइएको छ । कति भाषामा अपत्यारिलो अधिक देखाइएको छ । पश्चिमी नेपालका सबै जिल्लामा बोलिने नेपालीका भाषिकालाई स्वतन्त्र भाषा मानिएको छ ।

एकजना पनि वक्ता नभएका दुरा, दुई-चारजना मात्र वक्ता भएको कुसुन्डा पनि स्वतन्त्र मातृभाषामा उभ्याइएका छन् । अन्तर्राष्ट्रिय भाषाका रूपमा सिकाइने अंग्रेजी पनि नेपालको मातृभाषा बन्न पुगेको छ । मातृभाषामा शिक्षा प्रभावकारी छैन । भाषा आयोगले पनि आशा गरे अनुसारको गति लिनसकेको छैन ।

राष्ट्रिय अपनत्वका हिसाबले नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषा राष्ट्रभाषा मान्नु केवल भावनात्मक अभिवृत्तिको कुरा हो । प्रकार्यका रूपमा वक्ता नै नभएका भाषालाई पनि मातृभाषा र त्यसैको आधारमा फेरि राष्ट्रभाषा मान्नु हास्यापद छ । प्रकार्यका रूपमा देशका सबैजसोले बुझ्न सक्ने भाषा वा नेपालको निश्चित भूगोलमा बोलिने भाषा वा नेपालमा बोलिने भनिने अंग्रेजीजस्ता सबै भाषा र नेपालीका भाषिकालाई राष्ट्रभाषा मान्ने भन्ने यसबारे काम गर्ने निकाय, आयोग र भाषाविज्ञहरूले बहस चलाउने बेला भएको छ ।

पञ्चायत र बहुदलकालमा जस्तै नेपालीलाई मात्र राष्ट्रभाषा मान्नुपर्छ भन्ने होइन । भाषा प्रयोगको क्षमतालाई मूल्याङ्कन गरी राष्ट्रभाषा, प्रादेशिक भाषा र स्थानीय मातृभाषाका रूपमा नेपालमा परम्परादेखि बोलिँदै आएका भाषालाई वर्गीकरण गरी संविधानको अनुसूचीमा तुरुन्तै राख्ने हो कि ? यो बृहत छलफलको विषय हो । जसरी भाषा जातिको पहिचानको विषय हो, त्यसरी नै यो देशको पहिचानको विषय पनि हो ।

आजको प्रमुख सवाल लोपोन्मुख भाषालाई बचाउनु हो । समुदायलाई जागरूक बनाई मातृभाषाको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्नु हो । लेखन प्रणालीको विकास गरी बालबालिकालाई विद्यालयमा मातृभाषामा पठन-पाठन गराउनु हो । विकास निर्माणका कामसँग एकीकृत रूपमा भाषा विकासका कार्यक्रम तय गरी गाउँ-गाउँमा कार्यान्वयन गर्नु हो । बसाइँ-सराइलाई न्युनीकरण गरी भाषिक वक्तालाई छरिनबाट जोगाउनु हो । जसरी हुन्छ, भाषा बोल्न लगाउनु हो, बोलिएन भने भाषा मर्छ ।

प्रदेशमा सरकारी कामकाजका भाषा छनोटका आधारबारे निकै छलफल भैसकेको छ । सरकारी कामकाजको भाषा र राष्ट्रभाषाका बीचमा फरक पक्कै हुन्छ । पाकिस्तानमा पन्जाबी निकै मानिसले बोले पनि दस प्रतिशतभन्दा कमले बोल्ने उर्दूलाई सरकारी कामकाज र राष्ट्रिय पहिचानको भाषा मानिएको छ । भारतमा सरकारी कामकाजको भाषाको रूपमा हिन्दी र अंग्रेजी प्रयोग गरिन्छ । हिन्दीलाई राष्ट्रिय पहिचानको भाषा मानिएको छ ।

नेपालमा पनि पहिचानको भाषाका रूपमा जहिले पनि देशको मौलिक भाषालाई लिनुपर्छ । राष्ट्रिय एकता वा पहिचान दिनसक्ने भाषालाई नै राष्ट्रभाषा मान्नुपर्छ । भाषाका अधिकार बारेमा नेपालका अल्पसंख्यक भाषिक समुदायले चाहेको र पाएको कुरामा निकै अन्तर छ । उनीहरूले चाहेको भाषिक समानता हो । भाषिक समानताको अधिकार व्यावहारिक रूपमा कसरी सुनिश्चित गर्ने भन्ने सवालमा न राजनीतिक दल, न भाषा सम्बन्धी निकाय न भाषिक समुदाय नै लागिपरेका छन् । सबै भाषा बराबर भने पनि प्रयोगमा बराबर एकैचोटी हुन सक्दैनन् ।

मातृभाषा शिक्षाका लागिसमेत विद्यालय खोल्ने जिम्मा समुदायलाई दिइएको छ । एउटा संस्कृत वाङ्मयको संरक्षणका लागि विभागमात्र होइन, विश्वविद्यालय नै सरकारले खोलेको छ । आदिवासी र अल्पसंख्यक भाषा संरक्षण, सम्बर्द्धन र विकास गर्न विश्वविद्यालयमा आदिवासी अध्ययन विभाग खोल्ने प्रयास किन नगर्ने ? अनि अमेरिकामा जस्तै त्यस्ता विभागमा औपचारिक शिक्षा प्राप्त गर्न नसकेका तर आदिवासी ज्ञानको खानी भएका मानिसहरूले प्रशिक्षण दिनसक्ने व्यवस्था किन नगर्ने ? अनि पो समानता होला ।

रेग्मी भाषाविज्ञान केन्द्रीय विभागका प्राध्यापक हुन् ।
danrajregmi8@gmail.com

प्रकाशित : वैशाख २१, २०७६ ०८:२३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

शंखधर, छन्द र पहिचान

अभि सुवेदी

गतसाता म काठमाडाैंका दुइटा साहित्यिक घटनामा सहभागी भएँ, एउटामा सक्रिय, अर्कोमा लुप्त र ध्यानातित भएर । पहिलो साहित्यिक घटना मेरोनिम्ति अप्रत्यासित र नौलो थियो, सिर्जनात्मक चुनौती बोकेर आएको थियो । दोस्रो कार्यक्रमको विषय परिचित, बहुचर्चित र काव्यिक थियो । प्रयोगात्मक थियो ।

पहिलो कार्यक्रम नेपाल भाषा उर्फ नेवारी भाषाका उपन्यासकार मल्ल के सुन्दरको नेपालीमा रूपान्तरण गरिएको उपन्यास 'शंखधर' को विमोचनमा मैले प्रमुख वक्ता भएर बोल्नु थियो । मैले निकै प्रश्नका उत्तर, नेपाल सम्वत् र अध्ययनका प्रसङ्गहरू खोजेर तयार हुनुपथ्र्यो, १३ बैसाखको दिन ।

भोलिपल्टै दोस्रो कार्यक्रम, युवा पुस्ताकी साधक, पत्रकार र कवि भूषिता वशिष्ठको उनैले छानेका नेपाली छन्द कविताहरूको वाचन थियो । नेपालयका सीईओ र मेरा पूर्वविद्यार्थी एवं मित्र किरण श्रेष्ठले एक शान्त ध्यानानित क्षणको निम्ति उदारतापूर्वक पठाइदिएको निम्तोबाट प्राप्त भएको थियो, त्यो अवसर । यी दुवै कार्यक्रम केही साम्य र केही भिन्नता लिएर नसोचेको किसिमले आएका थिए ।

मल्ल के सुन्दरको उपन्यासले दुईपटक पढेपछि मलाई तरङ्गित बनाइदियो । नेपाल भाषाका यी लेखक यस्ता सूक्ष्म दृष्टि र वर्णन शैलीलेे उपन्यास लेख्ने मानिस हुन् भन्ने मैले थाहा पाएको थिइन । देबे्र ढल्कुवा मल्ल के सुन्दरलाई नेवार भाषा र संस्कृतिको निम्ति संघर्ष गरिआएका व्यक्तिका रूपमा चिनेको थिएँ ।

व्यक्तिगत रूपमा नजिकबाट जानेका मानिस भए पनि ती सिर्जनशील लेखक हुन् भन्ने मलाई थाहा थिएन । एउटै देशको अर्को भाषामा लेखिएका समृद्ध साहित्य नेपालीमा रूपान्तरण भएर पढिएका उदाहरणथोरै छन् । म यो उपन्यासले सहजै तानिएँ । जसबारे यहाँ लामो लेख्ने ठाउँ छैन ।

म नेपालयको सानो सुन्दर हलभित्र १४ बैसाखको साँझमा पस्दा वरिष्ठ सङ्गीतकार आभास हार्मोनियम लिएर ससाना लयका तरङ्ग यसै उडाएर बसेका थिए । छेउमा शुभ्र वस्त्र लाएर बसेकी उज्यालो अनुहार भएकी भूषिता अध्र्दमुदि्रत आँखाले एउटा काव्यिक ध्यानको तरल मुद्रा अभिनय गरिरहेकी थिइन् । अर्केष्ट्रा वादक कलाकारहरू तयार बसेका थिए । घिमिरे युवराजको निर्देशनमा माघ २०७५ मा कुमार नगरकोटीको नाटक 'बाथटब'मा अभिनय गर्दा मुण्डन गरेको कपाल केही बढेको अवस्थाकी भूषिता त्यो मुद्रामा झन् ध्यानातित देखिन्थिन् ।

भूषिताले आफूले छानेका छन्दोबद्ध कविताका शृङ्खला गाउन आरम्भ गरिन् । मैले स्कुल वयदेखि कण्ठै गाउँदै आएका कवि भीमनिधि तिवारीका मेरा अत्यन्त पि्रय कविताले गाउन थालेपछि उत्तेजित भएर पछाडि कुनामा कवि मञ्जुलसँगै बसेको म पनि खुलेर गाउन थालेंँ, जसले एउटा काव्यको हार्मोनी, लय र त्यसको सम्वादिक क्षणको रचना भएको अनुभव गरेंँ । भूषिताले लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, भानुभक्त आचार्य, लेखनाथ्ा पौड्याल, माधवप्रसादघिमिरे र अरू कविका विभिन्न छन्दका कविता दुई घन्टाभन्दा बढीे पाठ गरिन् ।

यो छोटो लेखमा धेरै छलफल गर्न सक्दिन । तर यी युवा प्रस्तोताले छन्दका कविता छानेर यसरी आकर्षक शैलीमा गाउनुले नेपाली कवितामा चलेका केही समालोचकीय मान्यतालाई फेरि बहसमा ल्याएको छ । नेपाली समालोचनामा छन्दोबद्ध कविता र गद्य कविताको भेद नै एउटा मानक ठानिँदै आएको छ ।

विडम्बना यस्तो छ- छन्दोबद्ध कविता गेय हुन्छन्, गद्य कविताका लय हुन्छन् र ती पाठ गरिन्छन् । छन्दोबद्ध कविताको गेयपक्ष नै गौण हुँदै जानु आश्चर्य हो । आधुनिकता र परम्पराजस्ता धारणा जोडिएका छन्, यसमा । मलाई पोखरा, झापा र अरू ठाउँमा गएको बेला त्यहाँ छन्द कवितालाई उत्थान गर्ने समाजका अभियन्ताहरूले दिएका किताबहरू निकै भइसके । म कहिले-कहिले तिनमा समावेश भएका छन्द कविताहरू सस्वर पढ्छु ।
नेपालमा छन्द कविताले बोकेको पहिचान व्यापक, कालिक र अर्थपूर्ण छ । मान्यताहरू बनिसकेका छन् । सिर्जनशील उक्ति भनेकै अन्त्यानुप्रास भएको गेय छन्द रचना मानियो, जसले सिर्जनाको पहिचान बनायो र निकै कालसम्म त्यो एकमात्र सम्वादिक माध्यमको रूपमा रह्यो । त्यो मात्र मानक भएको कथा विचित्रको छ र त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण पनि ।

छन्दोबद्ध कविता रचना गर्नेहरूले एकतन्त्री राणा शासनकालमा यसलाई एक वाचाल रचनाको माध्यम बनाएको कुरा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ । नेवारी भाषाप्रति राज्यले विभेदकारी नीति लिएको बेला अनि नेपालीमा रचना गर्नेहरूका अभिव्यक्तिमाथि निगरानी राखेको बेला छन्दोबद्ध कवितामात्र अभिव्यक्तिको यस्तो माध्यम थियो, जसको अनुशीलन कविहरूले नगरेका भए नेपालीमा सिर्जनाको बोली नै रहने थिएन । यो वाङ्मय वञ्जर हुने थियो । नेवारी वा नेपाल भाषाका कविहरूले नेपालीमा छन्दोबद्ध कविता लेख्ने यो आवश्यकता र एकमात्र विधि बुझेर यसको निम्ति काम गरेको कथा वाचाल र महत्त्वपूर्ण छ ।

'जोग-मण्डलीका कवि र कविता' -२०५२) शीर्षकमा स्व.शरद्चन्द्र शर्माले खोज, सम्पादन र पाण्डुलिपि खोजी तयार गरेको एउटा ऐतिहासिक किताबको वाचाल उदाहरण लिने हो भने मैले भन्न खोजेको कुरा प्रस्ट हुनेछ । जोगवीर सिंह उदास उर्फ योगवीर सिंह कंसाकार -१९४२-१९९८) नेपाल भाषाका कवि, चित्तधर हृदयका पनि गुरु थिए, जसले नेपाली छन्द कविताको माध्यमिककालीन परम्परालाई निरन्तरता दिएका थिए ।

उनले मोतीमण्डली पछिको शून्य समय भर्न 'रसिक समाज' बनाए, जसको नामकरण शरद्चन्द्र शर्माले जोगमण्डली राखिदिएका छन् । छोरी विद्यावतीलाई नर्स तालिमका निम्ति इलाहबादसम्म पठाउने प्रगतिशील व्यक्ति थिए, जोगवीर । मछिन्द्रबहालमा कपडाको पसल थियो, उनको । जोगवीर नेपाल भाषामा महाकवि भनेर मानिन्छन्, तर उनी आफूलाई नेपाली कवितामा 'सुन्दरी' पत्रिका काल -१९६३-१९६५) का समस्या पूर्तिकार कविका रूपमा पनि परिचित गराउँथे ।

उनी नेपाली र नेपाल भाषामा कविता लेख्थे । उनले नेपाल भाषामा लेखेका थोरै कविता जोगमण्डलीमा सुनाएका देखिन्छन् । शर्माले ती कविता पनि संकलनमा राखेका छन् । त्यसमा केही हरफ पढ्दा रमाइलो लाग्छ । रोमानी भावमा उनले हामीलाई पनि सुन्दरीहरूले यसो हेरिदिए राम्रो हुने थियो भन्ने भावमा लेखेको छन्द लय यसरी बग्छ : 'अतिछि हिसी दु नानी सोय जिम्त मगानी ।/भति-भति थुख सोसा खुसी जुये जिपिंनी ।।' जोगमण्डलीमा त्यति प्रस्तुत नभएका भए पनि नेपाल भाषाका कविहरूले छन्दमा सुन्दर कविता लेखेका धेरै उदाहरण छन् ।

जोगमण्डलीमा सहभागी कविहरू नाम चलेका र नचलेका दुवैथरीका थिए । चक्रपाणि चालिसे -१९४०-२०१४) पढाइ सकेर 'आजीविकाको खोजीको' निम्ति केलटोलमा डेरा गरी बस्न थालेपछि सिध्दिदास अमात्य -१९२४-१९८६) र जोगवीर उनीसँंग काव्य शिक्षा ग्रहण गर्न आए ।

उनैले लेखेका छन्, 'सिध्दिदास कविश्रेष्ठ अमात्य पनि मैसँग/पढ्थे छन्द अलङ्कार ध्यान दी प्रेमको सँग ।' जोगमण्डलीमा आउने नेपाली छन्द काव्यका कविहरूमा शम्भुप्रसाद ढुङ्ग्याल -१९४६-१९८६), बाबुराम आचार्यर् -१९४४-२०२९) लेखनाथ पौड्याल -१९४१-२०२२), को सहभागिता महत्त्वपूर्ण थियो । यसमा लेखनाथ पौड्यालका कवितामा किञ्चित नेवारलाई होच्याउने र केही अतिरोमानी भाव देखिए पनि त्यो उनले जोगमण्डलीको 'स्पिरिट'मा एक आनन्दी 'फलानर' हुनखोजेको र नेपाल भाषाका कविहरूसँगको मैत्रीपूर्ण छेडछाडको रूपमा लेखेको देखिन्छ । शम्भुप्रसाद ढुङ्गेलले जोगवीरको यसरी प्रशंसा गरेका छन्- 'खासा बोली-वचन् मिजायस असल् 'जोग्विर सिं' साहुको ।/ बेपारी भई बस्नुहुन्छ, खुसीले प्रेमी भई भित्रको ।।/ प्रेमीजन्हरू आई बैठकमहाँ जम्बा सदा काल् हउन् ।।/लक्ष्मीले परिपूर्ण होस् ढुकुटीमा रक्षा हरिले गरून् ।।१।।'

नेपालमा छन्द कविता व्यापक, बलियो र एक अमिट गेय संस्कृतिको नाम हो । अनुप्रास र लययुक्त भाषामा भूगोल, समय, नक्सा, दर्शन, सम्बन्ध र प्रणयका बहुलचित्र जसरी छन्द कविताहरूले प्रयोग र प्रस्तुत गरेका छन्, नेपाली साहित्यमा । त्यसको सम्यक् परिपूर्ति छन्देतर कविताहरूले गर्नको निम्ति निकै ठूलो साधना, लगनशीलता र इमानदारिता चाहिन्छ । इटलीका दार्शनिक गियोर्गियो आगाम्बेनका भनाइले निकै प्रभावित मानिस भएकोले उनको एउटा उद्धरण यहाँ राख्छु, 'दर्शन ढल्न थालेपछि पनि कविता जीवित रहन्छ ।' नेपाली वाङ्मयमा त्यो सोझै देखिन्छ । भूषिताको एक साँझको प्रस्तुतिले मलाई ध्यानातित बनाएको पक्कै हो, यो छलफल भने मेरो त्यत्ति अनुभवबाट निःसृत होइन ।

आजको साहित्यिक छलफलका विषयमा चाख राख्ने समीक्षक र अध्येताले बुझ्नुपर्ने विषय- छन्दमा कविता लेख्ने कविहरूले साधना गरेको एउटा बलियो पक्ष हो, कविताका प्रत्येक हरफहरूलाई पूर्ण र वाचाल बनाउनु । त्यो सम्वादिक लयको रचना गर्नु हो । त्यसभन्दा पनि पछिल्ला सिद्धान्तहरूले भन्नुभन्दा पहिल्यै नेपालका कविहरूले लय र गेय काव्यको माध्यमले एक निर्वयैक्तिक काव्यिक कला सिर्जना गरेका हुन् । भूषिताले त्यही गाएकी थिइन्, त्यो साँझ ।

प्रकाशित : वैशाख २१, २०७६ ०८:२२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT