कुकुरबारे किन यति धेरै किताब ?

न्युयोर्क टाइम्स

‘संगीत वा खोलानाला वा हरियाली र मुलायम घाँसबिना यो विश्व कस्तो होला ?’ कवि म्यारी ओलिभर आफ्नो किताब ‘डग संग्स’मा प्रश्न गर्छिन्, ‘कुकुर बिना यो संसार कस्तो होला ?’कुकुर बिनाको विश्वबारे सोच्न पनि मुस्किल छ  । कुकुरसँगको हाम्रो सम्बन्ध कुनै लिखित दस्तावेज र युगभन्दा पहिल्यै सुरु भएको हो  ।

कुकुर बिनाको विश्वबारे सोच्न पनि मुस्किल छ । कुकुरसँगको हाम्रो सम्बन्ध कुनै लिखित दस्तावेज र युगभन्दा पहिल्यै सुरु भएको हो । उनीहरू हाम्रा सिकारका साथी भए । खाट तताउने माध्यम बने । कहिलेकाहीं केही नभेटेका बेला खाना नै पनि हुन्थे । कुकुरहरू हाम्रो घरभित्र, भान्छा कोठामा डुल्छन् र सोफामा सुत्छन् । व्यावहारिक भएर विचार गर्दा ६ करोड अमेरिकी घरमा कुकुर बस्छन् । कुकुरबारे प्रकाशित किताबहरू अधिकांश कसरी कुकुर चयन गर्ने, तालिम दिने र स्याहर गर्ने भन्ने छन् ।


यो शताब्दी अझ भिन्न छ । जोन ग्रोगानद्वारा लिखित २००५ को मेगा बेस्ट सेलर ‘मार्ले एन्ड मी’ले कुकुरबारे हामीले के सोच्छौं भन्ने विषयमा महत्त्वपूर्ण बदलाव ल्याइदिएको छ । सन् १९९० मा कुकुर पाल्न थाल्दाको हाँसोउठ्दो अवस्थाबाट सुरु हुन्छ । कसरी ठूलो, बलिष्ठ मासु खाने जनावरलाई रेस्टुरेन्टमा वा हावाहुरी र चट्याङका बेला शान्त भएर बस्ने तथा समुद्र किनारमा डुल्दा दिसा नगर्ने भनेर सिकाउने ? किताबको अन्त्यसम्ममा ग्रोगान पूर्णरूपमा आफ्नो ल्याब्रोडर जातको कुकुर मार्लेको आन्तरिक जीवनमा केन्द्रित थिए । मार्लेले विश्वका बारे के सोच्छ, महसुस गर्छ र बुझ्छ भन्नेमा उनी चिन्तित थिए ।


यो शताब्दीको सुरुदेखि नै कुकुरहरूको दिमागमा के चल्छ भन्ने किताबहरू धेरै प्रकाशित भए । हाल एम्याजोनमा मात्रै कुकुरबारे लेखिएका ७० हजारजति किताब उपलब्ध छन् । केही दर्जन चर्चित उपन्यास पनि छन् । ‘द आर्ट अफ रेसिङ इन द रेन’, ‘ए डग्स पर्पोज’ पाठकहरूको आँखाबाट आँसु झार्न सफल उपन्यास हुन् । कुकुरहरूको दिमागमै आधारित भएर आख्यान लेखन बढ्दो छ ।
कुकुरहरूसँग १४ हजार वर्षसम्म सँगै रहेर अहिलेमात्रै किन हामी तिनीहरूले के सोच्छन् भन्ने विषयमा केन्द्रित भएका छौं ? यसबारे धेरै व्याख्या हुनसक्छ । त्यस मध्येको एक भनेको विज्ञानले दुई शताब्दीयता कुकुरहरूबारे धेरै अनुसन्धान गरेकोले हो । सन् १९०० देखि १९९९ सम्म अधिकांश मानसिक क्षमता सम्बन्धी अनुसन्धानकर्ताले कुकुरबारे अध्ययन गर्न रुचि नै राखेनन् । घरपालुवा बनाइएकाले यसको सम्पूर्ण क्षमता क्षय भइसकेको उनीहरूको अनुमान थियो ।


१९३१ मा प्रकृतिविद फ्रान्सिस पिटले कुकुरहरूको बुद्धि नभएको दाबी गरेका थिए । ‘कुकुरहरूमा बाँच्न आवश्यक पर्ने सम्पूर्ण क्षमता मानिसहरूको संरक्षणका कारण हराइसकेको विभिन्न प्रकारका प्राकृतिक परीक्षणबाट देखिएका छन्,’ उनले भनेका थिए । १९७१ मा पशु चिकित्सक माइकल फक्सले पाल्तु बनाइएकै कारण तिनमा नैराश्यता, अत्तालिने जस्ता मानसिक समस्या, दम, झाडा र पक्षाघातको समस्या देखिन थालेको उल्लेख गरेका थिए ।


१९५० देखि जनावरको मानसिक क्षमता जान्न गरिएका विभिन्न प्रयोगले तिनमा भएको बुद्धिको स्तर देखाउन थालेका थिए । सन् १९८० सम्म डल्फिनले कम्प्युटरको आवाजको नक्कल गर्नसक्ने पत्ता लागेको थियो । परेवाहरूमा विभिन्न वस्तुको तस्बिर हेरेर
छुट्याउन सक्ने क्षमता रहेको थाहा भएको थियो । हाम्रो पुर्खा मानिएका बाँदरहरूको मानसिक क्षमता मानिस जतिकै तेज हुने पनि देखिएको थियो । कुकुरको क्षमताबारे भने धेरै कुरा पत्ता लागेको थिएन । १९५० देखि २००० सम्म कुकुरको मानसिक क्षमताबारे केही लेखिएको छैन भने पनि हुन्छ ।


त्यसपछि भने एक्कासी कुकुरको मानसिक क्षमताबारे लेखिएका सामग्री छ्यापछ्याप्ती प्रकाशित हुनथाले । मनोविज्ञान, मानवशास्त्र र मस्तिष्क विज्ञानका अध्येताहरूले पनि यस विषयमा लेखे । मनोवैज्ञानिक एलेक्सान्ड्रा होरोविजको २००९ मा प्रकाशित ‘इन्साइड अफ ए डग’ यो क्षेत्रमा कोशेढुंगा नै बन्यो । त्यसले कुकुरहरूले आफू वरपरको संसारलाई कसरी हेरिरहेका हुन्छन् भन्ने थाहा पाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो । सन् २०१३ मा प्रकाशित गर्जोरी बर्न्सको ‘हाउ डग्स लभ अस’ले कुकुरहरूको दिमागी क्षमताबारे नयाँ आयाम उजागर गर्‍यो । उनी पहिलोपटक जीवित कुकुरको दिमागको एमआरआई गर्न सफल भए । उनले कुकुरको दिमागमा रहेको पुरस्कार–केन्द्रले खानेकुरामा मात्रै नभई प्रोत्साहन गर्दा पनि समान प्रतिक्रिया जनाउने पत्ता लगाए । कुकुरको दिमागमा मानिसहरूको अनुहार चिन्नका लागि छुट्टै भाग हुने उनको अध्ययनले देखायो ।


कुकुरबारे हाम्रो सोच अग्रगामी छ । सँगै बसेपछि उनीहरूप्रतिको मनोवृत्ति परिवर्तन हुने हाम्रो इतिहासले नै देखाउँछ । कुनै बेला हामी कुकुरलाई उपयोगी माने पनि सफा जनावरका रूपमा लिँदैन थियौं । कुनै बेला हामी आफ्नै बच्चाहरूलाई पनि त्यही रूपमा हेर्थ्यौं । १८ औं शताब्दीको सुरुमा युरोपमा काम गराउनका लागि बच्चा जन्माइन्थ्यो । जन्मिएका सबै बच्चा जीवित नरहने भएकाले पनि त्यसबेला अभिभावक धेरै बच्चा पाउँथे र जीवित रहेकालाई काममा लगाउँथे ।


१९ औं शताब्दीमा बाल मृत्युदर घट्यो । त्यसपछि काम गर्नेको संख्या पनि बढ्यो । अभिभावकहरूले उनीहरूलाई कामदारको रूपमा मात्रै हेर्न छाडे । बालबालिकाका लागि १९ औं शताब्दी परिवर्तनको युग भएझैं २१ औं शताब्दी कुकुरका लागि हो । अहिले अधिकांश कुकुरलाई धेरै काम लगाइँदैन । उनीहरूको काम केवल हामीलाई माया गर्ने भएको छ । उनीहरू त्यसो गर्न माहिर पनि छन् ।
उड्स र हेयर विकासवाद सम्बन्धी मानवशास्त्रका प्राध्यापक हुन् । उनीहरूको ‘द जिनियस अफ डग्स’ पुस्तक प्रकाशित छ ।


न्युयोर्क टाइम्सबाट अनुदित ।

प्रकाशित : वैशाख २८, २०७६ ०८:५०
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

अप्ठेरोमा चिनियाँ अर्थतन्त्र

न्युयोर्क टाइम्स

बेइजिङ — पश्चिमी चीनको चङकिङ महानगरका तीन ठूला मोटर एसेम्ब्ली कारखाना अहिले सुनसान छन् । जिआङसु प्रदेशको पूर्वी भेगका सयौं रासायनिक कारखाना बन्द भएको धेरै भयो भने गुआङदोङ प्रदेशका उद्योगमा कामदारहरू काम नभएर फुर्सदिला बनेका छन् । समग्रमा भन्दा चीनको विशाल अर्थतन्क्र अहिले चिसिने त्रममा छ ।

चिनको साङदोङ प्रान्तको बिन्झाउस्थित आल्मुनियम कारखाना । फाइल तस्बिर : रोयटर्स 

सन् २०१८ को पछिल्ला तीन महिनामा चिनियाँ अर्थतन्त्र विश्व वित्तीय संकटयताकै सुस्त गतिमा चलेको चिनियाँ अधिकारीले बताएका छन् । चीनको वार्षिक आर्थिक विकासको दर यसपटक ६.५ प्रतिशतमा झरेको छ । अमेरिकासँगको व्यापार युद्धपछि विकासक्रम झनै सुस्ताएको छ । यो साता सार्वजनिक भएको तथ्यांक हेर्दा यहाँको उत्पादनमूलक क्रियाकलापमा नयाँ माग आउन छोडेको र खुद्रा बिक्री घटेको देखिन्छ ।

विगतमा चीनले आर्थिक मन्दीका बेला विश्वलाई सघाएको थियो । यस पटक आफैं कमजोर आर्थिक स्थितिमा पुगेको छ । ८ महिनायता अटोमोबाइल बजार सबभन्दा अप्ठ्यारोमा परेको छ ।

स्मार्टफोनको बिक्री घटिरहँदा घरजग्गा बजार गतिहीन बनेको छ । पश्चिमसँगको व्यापार द्वन्द्व र वैदेशिक लगानीमा बेइजिङको कडा नीतिका कारण स्थानीय र विदेशी कम्पनीलाई चीनमा लगानी गर्न गाह्रो परेको मानिन्छ । यसबारे चीनले यसै साता नयाँ ऐन पारित गरेपछि सहज हुने अनुमान गरिएको छ । ‘चीनमा युरोपेली लगानी घटदो छ,’ युरोपियन युनियनको ट्रेड कमिस्नर सेसिलिया मलम्स्ट्रम भन्छिन्, ‘प्रविधि हस्तान्तरण, पारदर्शिता अभाव, स्थानीय कम्पनीका दाँजोमा हुने विभेद आदिका कारण त्यहाँ व्यापार गर्न जटिल भएकाले यस्तो भएको हो ।’ चिनियाँ प्रधानमन्क्री ली कच्याङले शुत्रबार देशको अर्थतन्त्र सुस्ताउँदै गएको र यसबाट अनेक अप्ठ्यारा आउन सक्ने बताएका थिए । उनले विदेशमा सञ्चालित चिनियाँ प्रविधि कम्पनीले बेइजिङको आदेशमा त्यहाँको गुप्तचरी गर्ने कुरा झूट भएको पनि दाबी गरे ।

चिनियाँ अर्थतन्त्र अधोगतितर्फ ढल्केको भन्दै उनले अब बलियो कदम चाल्नु आवश्यक भएको अभिव्यक्ति दिएका थिए । ‘हामीले कडा उपाय अपनाएर यो अवस्थासँग जुध्नु छ,’ लीले भने, ‘कम्पनी करमा भारी कटौती होला । सरकारी बैंक र सरकारी उद्योगलाई बेइजिङसँग आफ्नो मुनाफा बाँड्न अनुरोध गरिनेछ ।’

उनले भनेजस्तो गर्न राजनीतिक रूपमा जटिल हुने देखिन्छ । कम्युनिस्ट पार्टीले राजनीतिक नियन्त्रण, आफ्ना लाखौं पार्टी सदस्यलाई रोजगारी प्रदान गर्न र आर्थिक मन्दीलाई अन्त्य गर्न सरकारी बैंक र संस्थामाथि भर पर्दा गाह्रो हुने अनुमान गरिएको छ । चीनले आफ्नो बजेट घाटा देशको आर्थिक उत्पादनको ३ प्रतिशतभन्दा कम राख्न चाहेको छ । स्थानीय सरकारले भने अस्पष्ट वित्तीय माध्यमबाट ऋण लिएर सरकारी दस्तावेजमा ऋण उल्लेख नगर्ने गरेको छ ।

ली सहभागी भएको सम्मेलनअघि चीनको संसद् नेसनल पिपल्स कंग्रेसले वैदेशिक लागनीसम्बन्धी नयाँ कानुन पारित गरेको थियो । यसलाई अमेरिकासँगको व्यापार वार्ता सहज गर्ने पहलका रूपमा समेत लिइएको छ ।

विदेशी उद्योगलाई चिनियाँ प्रतिस्पर्धीसरह कानुनी अधिकार प्रदान गर्न ट्रम्प प्रशासनले चीनलाई दबाब दिँदै आएको थियो । नयाँ कानुनमा पनि चिनियाँ संसद्ले कर्पोरेट ट्रेड सेक्रेट सुरक्षित राखेर स्थानीयलाई राम्रो जागिर दिन मिल्ने खालको व्यवस्था समेटेको छ ।

‘नयाँ व्यवस्था सामान्य खालकै छन्,’ चीनस्थित अमेरिकी च्याम्बर अफ कमर्सका अध्यक्ष टिमोथी पी स्ट्राटफोर्डले भनेका छन्, ‘यसले विदेशी कम्पनी वा वैदेशिक लगानीमा सञ्चालित कम्पनीका विद्यमान थुप्रै चासोलाई सम्बोधन गरेको छैन ।’ नयाँ व्यवस्थाले पनि विदेशी व्यापारीलाई कानुनी असुविधा छोडेको उनले बताएका छन् । प्रधानमन्त्री लीले भने आफूहरूले स्थानीय र विदेशी उद्योगलाई समान व्यवहार गर्ने दाबी गरेका छन् ।

चिनियाँ सरकार, घरधुरी र गैरवित्तीय व्यापारको ऋण सन् २००७ मा कुल गार्हस्थ उत्पादको १४६ प्रतिशतबाट सन् २०१८ मा २५३ प्रतिशत पुगेको छ । यो उच्च वृद्धि दर हो । पछिल्लो २५ वर्षमा चीनले आफूलाई विश्वका ठूलो अर्थतन्त्रमध्ये दोस्रो स्थानमा पार्न सफल भएको थियो । विश्वका आधाजसो स्टिल, तामा, कोइला र सिमेन्ट चीन जानेका गरेका छन् भने सुँगुरको मासु र धानसमेत ठूलो मात्रामा चीनले लिन्छ ।

प्रकाशित : चैत्र ५, २०७५ १०:०८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT