शिवपुरीमा 'नो सफारी’

नारायण कोजु

नेपालको राजधानीसँगै जोडिएको शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्जमा जिप सफारी सञ्चालन गर्ने सम्बन्धमा समाचारहरू प्रकाशित भइरहेका छन् । वातावरणविद्देखि सामान्यजनसम्म यो परियोजनाप्रति सन्तुष्ट छैनन् । हुन त पर्यटन उद्योग र आम्दानीको तर्क राखेर यस्ता परियोजनाको पैरवी गर्ने गरिन्छ । तर वनजंगल मानिसको भ्रमणस्थल, रोमाञ्चस्थल र नाफा कमाउने स्रोतमात्र होइन ।

यो वन्यजन्तुको घर हो, पर्यावरणको अमूल्य अंग हो । त्यसमाथि शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्जका आफ्नै विशिष्टता छन् ।
यो मध्यपहाडी क्षेत्रमा रहेको देशको एकमात्र राष्ट्रिय निकुञ्ज हो । काठमाडौं उपत्यकाजस्तो अति सघन जनसंख्यायुक्त र प्रदूषित स्थानको सिरानमा बसेर यसले फोक्सोको काम गरिरहेछ । यो निकुञ्जसँगै नगरकोट, गोदावरी, गोकर्ण, चन्द्रागिरि लगायतका वनक्षेत्रले राजधानीको जलाधारको काम गरिरहेका छन् ।

शिवपुरी क्षेत्रको ११४ वर्ग किलोमिटर र नागार्जुनको १५ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा यो निकुञ्ज फैलिएको छ । यो निकुञ्ज ३० प्रजातिका स्तनधारी जनावर, ३१८ प्रजातिका चरा र १०२ प्रजातिका पुतलीको वासस्थान हो । साथै यसको वरिपरि मानव बस्ती र सामुदायिक वनहरू छन् ।

सन् २०१६ मा मध्यवर्ती क्षेत्र घोषणा गरिएसँगै यसको वरिपरि ११८.६१ वर्गर् किलोमिटर क्षेत्रफलको मध्यवर्ती क्षेत्र निर्माण भएको छ । त्यसलाई सञ्चालन गर्न ११ वटा मध्यवर्ती उपभोक्ता समिति गठन गरिएका छन् । यी मध्यवर्ती क्षेत्रमा ६६ हजारजति मानिस बस्छन्, जसमध्ये अधिकांशको प्रमुख आयस्रोत कृषि हो ।

सफारी किन ?
२०७५ असोज २९ गते शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्जसँग जोडिएर राष्ट्रिय वन्यजन्तु संरक्षण ऐनको पाँचौं संशोधन भयो । यो संशोधनले यो निुकञ्जलाई अरूलाई भन्दा फरक बनायो । संशोधन अनुसार, शिवपुरी मात्र यस्तो निकुञ्ज बन्नपुग्यो, जसले कुनै पनि किसिमको वन्यजन्तुबाट हुने हरेक क्षतिको राहत वितरण गर्छ । यो देशकै धनी निकुञ्ज भने होइन ।

निकुञ्ज घनाबस्ती नजिकै रहेकाले मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व न्युनीकरण गर्न यस्तो राहतको व्यवस्था अनिवार्य र सराहनीय छ । यो व्यवस्थाले निकुञ्जलाई आर्थिक भार थपिदिएको पनि अर्को सत्य हो । राहत वितरणको बढ्दो मात्राले यही पुष्टि गर्छ । आर्थिक वर्ष २०७३/७४ मा निकुञ्जले जम्मा २ लाख ७ हजार ५ सय रुपैयाँ राहत वितरण गरेको थियो ।

आर्थिक वर्ष २०७४/७५ मा यो अंक ३० लाख ९ हजार ५ सय ८७ र २०७५/७६ मा ३२ लाख २९ हजार ७१ पुग्यो । अर्थात् ऐन संशोधन भएसँगै राहत रकम ५०० प्रतिशतले वृद्धि भयो । यो राहत पाउनेमा बाँदरले क्षति पुर्‍याएका मात्र ६६ घर–परिवार छन्, जसलाई राहत बापत निकुञ्जले १९ लाख रुपैयाँ बाँडेको थियो ।

यी अंकले निकुञ्जलाई बढ्दो आर्थिक भार देखाउँछन् । सम्भवतः यही कारणले जंगल सफारीको अवधारणा आएको हो । जंगल सफारीले निकुञ्जको आयस्रोत मात्र बढाउँदैन, मध्यवर्ती क्षेत्रका बासिन्दालाई रोजगारी र व्यवसाय पनि प्रदान गर्छ । तर पर्यावरणीय सन्तुलन र वनजंगल संरक्षणको हिसाबले यो उपाय कति उचित हो भन्नेबारे छलफल आवश्यक छ ।

निकुञ्जमा जिप सफारी गर्ने भनिए पनि तत्कालै शिवपुरी वनक्षेत्रमा पूर्वाधार तयार छैन । नागार्जुन जंगलमा भने यसका लागि आवश्यक पूर्वाधार तयार छ । अहिले पनि नागार्जुनमा दैनिक १०/१२ वटा निजी गाडी प्रवेश गरी जमाचो मन्दिर जाने गर्छन् । शनिबारको दिन यो संख्या ३०/३५ सम्म पुग्छ । यस्तो आवागमनले वन्यजन्तुलाई पार्ने प्रभावबारे भने कसैको चासो भएको पाइँदैन ।
नागार्जनु क्षेत्रमा हामीले गरेको अनुसन्धान यस्तो छलफलका लागि सहायक हुनसक्छ ।

सन् २०१७ देखि २०१८ बीच मेरो नेतृत्वको समूहले १८ महिना क्यामेरा ट्र्यापिङ गरी त्यस क्षेत्रका वन्यजन्तुबारे अध्ययन गरेको थियो । उक्त ट्र्यापिङबाट हामीले त्यस क्षेत्रमा कम्तीमा १८ प्रजातिका स्तनधारी जनावर भएको पत्ता लगायौं । तीमध्ये सालक अत्यन्त संकटमा परेको जीव हो । त्यस्तै तराईको जंगलमा मात्र पाइने जरायो मध्यपहाडी क्षेत्रमा यो जंगलमा मात्र पाइन्छ । १८ महिनामा हाम्रा क्यामेराले धेरैपटक मध्यदिनमै चितुवा हिँडेको खिचेका छन् ।

क्यामेरा ट्र्यापिङको तथ्यांकले भक्षक –सिकारी, मांसाहारी) जन्तु र भक्ष्य (सिकारमा पर्ने, शाकाहारी) जन्तु हरेक दिन आपसमा जोगिएर हिँडेको देखाउँछ । क्यामेराहरूले १५ वर्ग किलोमिटरको सानो क्षेत्रफलमा १८ महिनामा सातचितुवाको तस्बिर खिचेका छन् । ती चितुवामध्ये तीनवटा नियमित छन् । यति सानो क्षेत्रफलमा यस्तोखालको जैविक विविधताले यत्तिकै निरन्तरता पाएको होइन । त्यसका लागि वन्यजन्तुले आफ्नो आनीबानीको तालिकालाई नियमित र अनुशासित बनाएको देखिन्छ । यस्तो ठाउँमा नियमित जिप चल्न थाले के होला ?

जिप चल्ने भनेकै दिउँसो हो । जिपको आवागमन र आवाजका कारण वन्यजन्तु आफ्नो गतिविधि रातमा मात्र गर्न बाध्य हुनेछन् । वन्यजन्तुको गतिविधि निश्चित अवधिमा मात्र गर्नुपर्ने बाध्यकारी परिस्थितिको सिर्जनाले भक्षक र भक्ष्यबीच असन्तुलन ल्याउनेछ । जसले गर्दा भक्षक जन्तु आहाराका लागि वरिपरि रहेको मानव बस्तीमा जान बाध्य हुनेछन् । र, तिनको सिकार मानिस हुनेछन् । वन्यजन्तुले गर्ने क्षतिको भार न्यून गर्न चलाइएकोसफारीले उल्टो द्वन्द्व बढाउनेछ । त्यसका साथै गाडीको चापसँगै उड्ने धूलो र
बढ्दो ध्वनिले प्रदूषण बढाउनेछ । त्यसैले उच्च प्रदूषण प्रभावको मूल्यांकन पनि आवश्यक छ ।

समाधान के ?
शिवपुरी नागार्जुन मात्रै होइन, गोदावरी, फूलचोकी, नगरकोट, चन्द्रागिरि, गोकर्णको जंगल काठमाडौं उपत्यकाको जीवनका अभिन्न अंग हुन् । सुरुमै उल्लेख गरेजस्तै यिनको महत्त्व काठमाडौं उपत्यकाका लागि फोक्सो बराबर छ । यी जंगलकै कारण यहाँका महानगरपालिका, उपमहानगरपालिका र नगरपालिकाका बासिन्दाले थोरै भए पनि स्वच्छ हावापानी पाएका छन् ।

हामीले बुझ्न जरुरी छ— यी वनजंगल नभएको भए काठमाडौं उपत्यका बस्नलायक हुने थिएन । तर यी वनजंगल संरक्षणका लागि सीमावर्ती क्षेत्रका जनताले मात्र मूल्य चुकाउँदै आइरहेका छन् । अब वनजंगल संरक्षणका लागि काठमाडौं उपत्यकाका बासिन्दाले पनि योगदान गर्नुपर्छ । निकुञ्जको भार वितरणलाई कम गर्न यहाँका हरेक बासिन्दाको योगदान आवश्यक छ ।

काठमाडौं उपत्यकाको हरेक स्थानीय तहले जंगल संरक्षण र त्यसको निरन्तरताका लागि अपनत्व ग्रहण गर्नुपर्छ । जंगल संरक्षण गर्ने तर जंगलकै कारण सीमावर्ती क्षेत्रका बासिन्दाको दुःखमा साझेदारी नगर्नु अन्यायपूर्ण हुन्छ । त्यसैले शिवपुरी र नागार्जुन क्षेत्रमा जिप सफारी गरेर रोजगारी र आयआर्जनको खोज्नुको साटो काठमाडौं उपत्यकाका अन्य स्थानीय तहले सीमावर्ती क्षेत्रका जनताका लागि सोच्न जरुरी छ ।

त्यसो गरियो भने निकुञ्जले थप आम्दानीका लागि सफारी चलाइरहनु पर्दैन । सीमावर्ती क्षेत्रका जनताले पनि रोजगारी पाउनेछन्, उपत्यकाका जनताले वनजंगलप्रति अपनत्वबोध पनि गर्नेछन् ।

हिमाली पर्यावरणमा विद्यावारिधि गरेका लेखक उपत्यकाको जैविक विविधता संरक्षणबारे अनुसन्धानरत छन् ।

प्रकाशित : जेष्ठ ३२, २०७६ ०८:०७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गाँजाको पुनर्जागरण

रमेश घिमिरे

गाँजा हरेक मानव सभ्यताको इतिहासमा उच्च महत्त्व दिइएको वनस्पति हो । तर यो निर्दोष औषधीय वनस्पति विश्व राजनीतिको भुँमरीमा परेर पीडित बन्न पुग्यो । कुनै समय गाँजा प्रतिबन्ध गर्न भूमिका खेलेको अमेरिका अहिले बल्ल गाँजा प्रबर्द्धनमा लागेको छ । नेपालले पनि ढिला नगरी गाँजाको गुमेको सम्मान फिर्ता गर्नुपर्छ ।

गाँजामा नशा लगाउने र औषधीको रूपमा उपयोग हुने दुई प्रमुख तत्त्व हुन्छन् । गाँजामा हुने ८० रसायनमध्ये फूलमा हुने क्यान्ना बिडियोल (सीबीडी) र टेट्रा हाइड्रो क्यान्नाबिनोल (टीएचसी) को मात्राको आधारमा अमेरिकामा २ वर्गमा छुट्याइएको छ । गाँजामा टीएचसी ०.३ प्रतिशतभन्दा बढी भए म्यारुवाना र सोभन्दा कम भए हेम्प भनिन्छ । टीएचसीमा औषधीय गुण भए तापनि यसले नशा लगाउने कार्य गर्छ । मदिराले जस्तो गाँजाको नशाले मानिसलाई झैझगडा गर्न प्रोत्साहन गर्दैन ।

हार्वड विश्वविद्यालयमा मेडिकल विषयका प्रोफेसर पिटर ग्रिन्सपोन भन्छन्, ‘क्यान्नाबिसमा हुने रसायन सीबीडीले दुखाइ (पेन), चिन्ता (एन्जाइटी), अनिद्रा (इन्सोमेनिया), मिर्गी (इपिलेप्सी), मनोविकृत (साइकोसिस), अटिजम जस्ता सबै मानसिक रोगमा सबैभन्दा प्रभावकारी औषधीको काम गर्छ ।’

अर्थराइटिस (जोर्नी खिइने) रोगमा गाँजाको तेल सबैभन्दा प्रभावकारी पाइएको छ । सीबीडीले कलेजोलाई बलियो पार्ने रिसर्चबाट देखिएको छ । केही रोगमा सीबीडी सेवनको मात्रा अझै यकिन गर्न बाँकी छ । जनावरहरूमा यसको परीक्षणमा पूर्ण सफलता मिलेको छ । यसको कुनै साइड इफेक्ट हुँदैन ।

अमेरिकामा गाँजाको जीन आलुको बीउमा हालेर आलुमा सीबीडी उत्पादन गरिएको छ । अमेरिकामा टीएचसी कम र सीबीडी ज्यादा उत्पादन हुनेगरी बीउ बनाएर खेती गरिएको छ । त्यस बाहेक गाँजा (हेम्प) बाट बनेका मलम, तेल, चक्की र गैर औषधीय वस्तुसमेत गरी २५ सयभन्दा बढी प्रडक्ट बजारमा छन् । नियन्त्रित रूपमा उत्पादन गरिएको र अनुसन्धानमा धेरै लागत परेको कारण हाल औषधी र अन्य प्रडक्ट महँगा छन् । भविष्यमा गाँजा खेती बढेपछि मूल्य घट्नेछ ।

अमेरिकामा सन् २०१४ मा गाँजाबारे रिसर्च गर्न विश्वविद्यालय र राज्यहरूलाई खुला गरियो । सन् २०१८ मा किसानहरूले राज्य सरकारमा दर्ता भएर मापदण्ड पूरा गरेर सिफारिस गरिएका गाँजाका प्रजाति खेती गर्न खुला गरियो । गाँजा खेती ४६ वटा राज्यले खुला गरिसकेका छन् भने ४ वटा राज्यले खुला गर्न मापदण्ड तर्जुमा गरिसकेका छैनन् । धान, मकै, तरकारीजस्तो खेती गर्न र बिक्री–वितरण गर्न भने खुला गरिएको होइन ।

अमेरिकाले गाँजाको महत्त्वलाई ढिलो गरी स्वीकार गरेको हो । सन् २०१४ अघि गाँजाबारे अनुसन्धान गरी यसका लाभपक्ष उजागर गर्ने कतिपय व्यक्ति अहिले बल्ल जेलमुक्त हुँदैछन् । केही राज्य सरकारले आजभोलि पनि गाँजाको कारोबार गर्नेलाई जेल हालिरहेका छन् । यस अघि नै युरोप र क्यानाडामा गाँजालाई वैध गरेर धेरै प्रडक्टहरू तयार भइसकेका छन् । गाँजाबाट निर्मित अर्बौं डलरका सामान अमेरिकाले क्यानाडाबाट आयात गरिरहेको छ ।

नगदेबालीको रूपमा कपास खेतीलाई प्रबर्द्धन गर्दै आएको अमेरिकी सरकारले अब गाँजालाई प्रबर्द्धन गर्न लागेको छ । गाँजा खेतीबाट किसानको आम्दानी चार गुणा बढ्ने प्रक्षेपण अमेरिकामा गरिएका छन् । अमेरिकामा कपास खेतीबाट किसानले गर्ने आम्दानी गाँजाको फाइबरबाट मात्र हुने अनुमान गरिएको छ । गाँजाको फाइबर निकै बलियो हुनेहुँदा कपडा बनाउन उपयोगी हुन्छ ।
अमेरिकामा सन् १९३७ मा म्यारुवाना कर ऐनले गाँजाको कारोबारलाई प्रतिबन्ध लगाएको थियो ।

मेक्सिकोबाट मानिसहरू त्यतिखेरदेखि नै अमेरिकामा घुस्ने र बसोबास गर्ने गर्थे । अमेरिकामा गाँजालाई क्यान्नाबिस भनिन्थ्यो भने मेक्सिकोमा म्यारुवाना । म्यारुवाना मेक्सिकनको जीवनशैली थियो । उनीहरूले औषधी र आनन्दका लागि यसको सेवन गर्थे । अमेरिकी सरकारले मेक्सिकनको र अफ्रिकीको दबदबालाई निरुत्साहन गर्न उनीहरूको संस्कृतिमाथि प्रहार गर्ने रणनीति अनुरुप म्यारुवानामा प्रतिबन्ध लगाएको थियो ।

संघ र राज्य सरकारहरूले गाँजालाई विष, लागूऔषध आदिको संज्ञा दिई विभिन्न ऐन, कानुन बनाएर अमेरिकामा मात्र प्रतिबन्ध लगाएनन्, अमेरिकाले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै गाँजालाई लागूऔषधको रूपमा चित्रण गरी प्रतिबन्ध लगाउन प्रोत्साहन र दबाब दिने रणनीति लियो । नेपाल पनि त्यसको हिस्सा बन्न पुगेको हो । अमेरिकाले गाँजालाई राजनीतिक एजेन्डाको रूपमा दुरुपयोग गरेको अमेरिकी गाँजा विशेषज्ञहरू बताउँछन् ।

दोस्रो विश्वयुद्धताका नेपालको गाँजा विश्वमा लोकप्रिय थियो । त्यतिखेर नेपाली किसानको मुख्य नगदेबाली गाँजा थियो । सन् १९६० को दशकमा अमेरिकामा परम्परागत धर्म, संस्कृति र जीवनशैलीलाई नमान्ने युवा अभियान ‘हिप्पी संस्कृति’ विस्तार भएको थियो । हिप्पीहरू लामो कपाल पाल्ने, फरक लुगा लगाउने, गाँजाको धुवाँ उडाउने र आनन्द लिने गर्थे । नेपालमा सस्तो गाँजा पाइने हुँदा उनीहरू काठमाडौं आएर लामो समय बिताउँथे ।

नेपाल सरकारले सन् १९६१ मा विदेशीलाई गाँजा बेच्न काठमाडौंमा ३० वटा पसललाई लाइसेन्स दिएको थियो । यसबाट सरकारले ठूलो राजस्व प्राप्त गरेको थियो । अमेरिकामा नेपालबाट गाँजा तस्करी भएको भन्दै अमेरिकाले गाँजा नियन्त्रण गर्न दबाब दियो । सरकारले सन् १९७३ मा पसलहरूको लाइसेन्स रद्द गर्‍यो भने १९७६ को लागूऔषध नियन्त्रण ऐनले गाँजालाई पूर्ण प्रतिबन्ध लगायो ।

अमेरिकामा गाँजा खेतीका लागि माटो, बीउ, हावापानी र अन्य बालीमा पर्ने असरका बारेमा निकै खर्चिलो रिसर्च गर्नुपरेको छ । नेपालको माटो यति गाँजामैत्री छ कि हरेक वर्ष गाँजा नष्ट गरे पनि अर्को वर्ष आफैं उम्री सप्रिन्छ । तराईदेखि पहाडसम्म सबैतिर गाँजाको लागि उर्वर वातावरण छ । प्रायः खेत बाँझो रहने सुख्खा मौसममा गाँजा उम्रन्छ । त्यसैले नेपालमा गाँजा खेतीका लागि लगानी एकदमै कम पर्छ ।

अथर्व वेदका अनुसार पाँच आधारभूत वनस्पतिमा गाँजा पर्छ । वेदका अनुसार, यसले स्वतन्त्रता, खुसी र एकाग्रता दिन्छ । विषले मुर्च्छित व्यक्तिलाई गाँजाको उपचारले बचाउन सकिने हिन्दु कथामा उल्लेख छ । विभिन्न रोग लाग्दा मानिस र पशुपन्क्षीलाई गाँजाको पात, फूल र फल (दाना) खुवाउने चलन पनि छ । फल (भाँगो) त्यसै वा अचार बनाएर खान अत्यन्त स्वादिलो र स्वास्थबर्द्धक मानिन्छ ।

आशा गरौं, गाँजाबाट हुने फाइदा वैज्ञानिक पुष्टिसहित थपिएर आउनेछन् । हालै नेदरल्यान्डको बाली संरक्षण अनुसन्धान केन्द्रले पत्ता लगाए अनुसार गाँजाको जराले माटोमा हुने हानिकारक जीवाणु र ब्याक्टेरियालाई नष्ट गर्छ । एक सिजनमा गाँजा खेती गरेको खेतमा अर्को सिजनमा अन्य बाली लगाउँदा त्यो बालीसमेत रोगमुक्त हुनसक्छ । अमेरिकी सरकारले अहिले उच्च प्राथमिकता दिएर गाँजामा अनुसन्धान, उत्पादन, उपभोग र निर्यातको नीति लागू गरेको छ । नेपाल सरकारले पनि गाँजामा लगाएको प्रतिबन्धमा फुनर्विचार गर्न अब निकै ढिला गर्ने छैन ।

प्रकाशित : जेष्ठ ३२, २०७६ ०८:००
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्