अन्तरिक्षमा अन्तर्मनको यात्रा

मधुसूदन दाहाल

मेरो नाम ‘नेपाल स्याट १’ । नेपालको पहिलो भूउपग्रह । पहिलो भएकोले मेरो चर्चा ठूलो होहल्लासहित गरियो । अन्तरिक्ष युगमा पुगेको भनेर त हाम्रा देशका प्रधानमन्त्रीले नै भनिदिए । त्यसैले मलाई कमसेकम सतही रूपमै भए पनि चिन्नुभएकै होला । म चाहिँ आफैँलाई चिन्न आफ्नो अन्तर्मनको यात्रा गर्न खोज्दैछु । मेरो स्वयात्रा पढेर मेरो मर्म बुझिदिनुभयो भने मलाई ज्यादा खुसी लाग्नेछ । कारण खुल्दै जाने नै छ ।

जब पहिलोपटक ब्याट्रीको प्लस र माइनस जोडियो मेरो शरीरमा तरङ्ग उत्पन्न भए । मेरा अङ्गहरू चलमलाउन थाले । म जन्मिएँ र मेरा ज्ञानेन्द्रीयहरू विस्तारै सक्रिय हुनथाले । मेरो शरीरमा सबैभन्दा सक्रिय हुनुपर्ने आँखा र दिमाग हो । म तलमाथि दायाँ–बायाँ हेर्न थालेँ ।

परिकल्पना गरेको करिब ३ वर्षमा म जन्मिएँ । मेरो न्वारन गरियो र चन्द्रसूर्य अंकित झण्डाको छाप लगाइयो ।जापानमा अध्ययनरत दुई नेपालीले अध्ययनको सिलसिलामा जापानमा जन्माए । त्यसका लागि रकम जुटाउन पनि उनीहरूले राम्रै पापड बेल्नुपरेको थियो रे । सरकारबाट आर्थिक सहायता पाएपछि उनीहरूले ठूलै मिहेनत गरे । उनीहरूको पनि पहिलो प्रयास थियो । र म नेपालको पहिलो स्याटलाइट भएँ । मसँगै जन्मिएका थिए, अरू दुई श्रीलङ्का र जापानका स्याटलाइट पनि ।

हामी सबैलाई एउटै टोलीले बनाएको हो । तर ती स्याटलाइटहरू मभन्दा क्षमतावान् छन् । यसो भनौं, उनीहरूको आँखा र दिमाग दुवै तेज छन् ।

म र उनीहरू बीचको फरक कस्तो छ भने एउटै टोलमा जन्मिए पनि धनी र गरिब परिवारमाझ हुर्किन पाएजस्तो । हामीलाई चाहिँ परिवारले होइन, देशले जन्मायो । अध्ययन–अनुसन्धान अनि स्रोतसाधनमा धनी र गरिब देशको तुलना जसरी हुन्छ, कल्पना गर्नुस्, मेरो र अरू दुई साथीबीच ठ्याक्कै त्यस्तै फरक छ ।

उनीहरूको क्षमता मेरोभन्दा कता हो कता धेरै छ । उनीहरू आकाशमा पुगेर उच्चस्तरको फोटो खिच्न, खिचेको फोटोलाई पठाउन अनि ज्ञानेन्द्रीयहरूले दिएको सूचनालाई परिस्कृत पारेर आफ्नो देशमा रहेको ग्राउन्ड स्टेसनसँग सम्पर्क गर्न सक्छन् । म भने सामान्य स्तरको फोटो खिच्नसम्म सक्छु । पठाउने ल्याकत ममा छैन । न त मेरा ज्ञानेन्द्रीयहरूले राम्रोसँग काम गरेर आवश्यक सूचना नै लिन सक्छन् । त्यसैले आफूलाई म निरीह ठान्छु ।

अरू दुई स्याटलाइटले भने जन्मिसकेपछि धेरै फुर्ती लगाउँदै ‘चस’ गरे । मेरोभन्दा ज्यादा क्षमता भएकाले उनीहरू मलाई जिस्काइरहन्थे । मसँग चुप लाग्नु र चित्त दुखाउनुको विकल्प छैन ।

जापानको विश्वविद्यालयमा हामीहरूलाई अन्तिम रूप दिइरहँदा म भने मनमनै सोचिरहेको थिएँ, मलाई अझै क्षमतावान् बनाएको भए हुन्थ्यो । अरू दुई स्याटालाइट भने हामी छिटो तयार हुनपाए पृथ्वीको चक्कर काटी विभिन्न सूचनाहरू आफ्नो देशमा पठाइ सम्भावित ठूलो जनधनको क्षति कम गर्न सक्थ्यौं भन्नेमा मख्ख थिए ।

जब विशेष टोली हामीलाई जाँच गर्न आयो, म नपढीकनै सरको अगाडि उभिएको छात्रजस्तो भएँ । श्रीलङ्का र जापानका अरू दुई स्याटलाइटहरू ‘मेरो परीक्षण पहिला’, ‘मेरो परीक्षण पहिला’ भनी तँछाड–मछाड गरिरहेका थिए ।

पालैपालो तिनीहरूको जाँच गरिसकेपछि विशेष टोली मख्ख देखिन्थ्यो । मलाई जाँच गर्दा भने उनीहरूको अनुहार शिथिल बिरामीको अगाडि उभिएको कुशल डाक्टरको जस्तो देखिन्थ्यो । त्यस्तो डाक्टर जसले केवल तत्कालको अवस्था जाँच्न सक्छ, तर क्षमता भरिदिनेगरी उपचार गर्न पाउँदैन । चमक बिना त्यो टोलीले मलाई ‘प्रक्षेपणका लागि ठिक छ’ भनेर गयो ।

मेरा आँखासँगै परीक्षण गरिएका दुई स्याटालाइटसँग जुधे । नतिजा लगत्तै उत्कृष्ट नतिजा ल्याउने विद्यार्थीसँग कमजोर विद्यार्थीको आँखा जुधेजस्तो क्षण थियो । मैले ग्लानिले भरिएका आँखा अन्तै कतै मोडेँ ।

सोच्नुस् त एउटा उच्चकोटीको क्यामेरा भएका दुई फोटोग्राफर छन् । जोसँग उच्च क्षमताकै इन्टरनेटसुविधा पनि छ र उनीहरूको कनेक्सन आफ्नो देशसँग राम्री हुन्छ ।

मैले चाहिँ सामान्य क्षमताको क्यामेरा बोकेको छु, जसले देशको अवस्था सामान्य स्तरकै भए पनि कैद गर्न सक्छ, तर त्यसरी संकलन गरिएका सूचना पठाउन सक्दिनँ । मसँग उनीहरूको जस्तो दौडिने क्षमताको इन्टरनेट त परको कुरा बामे सर्ने खालको इन्टरनेट सुविधा पनि छैन । मेरो शरीरमा आफ्नो देशसँग जोडिनका लागि उपकरण हालिएको छैन । अनि श्रीलङ्का र जापानका स्याटालाइटसँग मैले प्रतिस्पर्धा गर्ने आँट कसरी गरौं ?

यतिकैमा हामीलाई पृथ्वीभन्दा ४ सय किलोमिटरमाथि प्रक्षेपण गर्ने तयारी हुनथाल्यो ।म भनेँ आफ्नै क्षमतामा ढुक्क नभएर डराइरहेको थिएँ । प्रक्षेपणका लागि हामीलाई अमेरिका लैजाने निधो भएको थियो । एसियाको विकसित मुलुकबाट विश्वकै विकसित मुलुकमा म जाँदै थिए, अर्को परीक्षा दिनका लागि । जापानी स्याटालाइट आफ्नो देशबाट उड्न नपाएर मन खुम्चाउँदै थियो । मैले त आफ्नै देशमा बन्नेमात्रै सपना देख्नु पनि आकाशको फलजस्तो थियो ।

२०७६ वैशाख ४ गते बुधबार । एकाबिहानै २ बजेर ३१ मिनेट जाँदा हामीलाई प्रक्षेपण गरियो । म एक्लै हुँदो हुँ त परिस्थिति अलि सहज भइदिने थियो ।

उनीहरू पृथ्वीबाट ४ सय किलोमिटरको कक्षमा पुगिसकेपछि कसरी के–के काम गर्ने भनेर योजना बुन्दै थिए । म भने उनीहरूको कुरा सुनेर आफू केही गर्न नसक्ने लाचारजस्तो महसुस गर्दै थिएँ । हाम्रो सूचना पद्धतिले पृथ्वीमा रहेको ग्राउन्ड स्टेसनमा सम्बन्ध
स्थापित गर्न सक्छ । पृथ्वीको परिक्रमा गर्ने काम भने ४५ दिनपछि मात्रै थियो । स्कुले विद्यार्थीले मिन पचासको विदा मनाए जस्तै ।
मलाई प्रक्षेपण गर्ने दिन मेरो देशमा ठूलै हल्लीखल्ली भयो ।

जापान र श्रीलङ्कामा भन्दा निकै धेरै । उनीहरूका लागि पो यो निकै सामान्य थियो । हाम्रो देशको लागि त पहिलो प्रक्षेपण । साधारणदेखि ठूला व्यक्तिसम्मले सामाजिक सञ्जालमा धमाका पिटेका थिए । नेपाल अब अन्तरिक्ष युगमा पुग्यो भनेर प्रधानमन्त्रीले नै आफ्नो कार्यकालको एउटा उपलब्धिजसरी प्रस्तुत गरे । मैले सोचिरहेँ, मैले भोगिरहेको हीनताबोधको थोरैमात्रै हेक्का गरेर मलाई अरू देशका स्याटालाइटलाई जस्तै क्षमतावान् बनाउन लागेको भए कस्तो हुँदो हो । मलाई मेरोबारे भएको हल्लीखल्ली अरू दुई साथीले थाहा नपाइदिउन् भन्ने लागेको थियो । तर मेरो कामनाले काम गरेन ।

यत्तिकैमा श्रीलङ्कन साथीले भन्यो, ‘ओइ तैँले त के–के न गर्छस् भनेर हल्लीखल्ली छ त तेरो देशमा ?’ उसको प्रश्नमा म घाइते पन्क्षीजस्तै छटपटाएँ भित्रभित्रै । फेरि अर्को साथीले घोचपेच गर्‍यो, ‘धाकभन्दा धक्कु ठूलो, हिँड्न लागे खुट्टा लुलो ।’ हो, मलाई आफ्नो खुट्टाको भर नभए जस्तो भएको छ । हिँड्न सुरुमात्रै गर्दा फतक्क गलिसके जस्तो । उनीहरूको छेडखानीले म लाजले लज्जावती झारझैं भएको थिएँ ।

यही घोचपेचमाझ हाम्रो यात्रा सुरु भयो । हामी भर्जिनिया राज्यको स्टेसनबाट आकाशतिर लाग्यौं । यात्राभरि पनि उनीहरू दुईजना आआफ्नो क्षमताको कुरा गर्दै थिए ।

म भने मनमनै सोचिरहेको थिएँ, बरू मलाई नेपालकै विश्वविद्यालयमा लगेर राखेको भए हुन्थ्यो । बिना उपलब्धिको अन्तरिक्षमा पठाउनुको सट्टा मेरोबारे विद्यार्थीहरूमाझ अनुसन्धान गर्न लगाएको भए हुन्थ्यो । वैज्ञानिकहरूले कसरी मेरो क्षमता बढाउन सकिन्छ, अध्ययन गरेको भए हुन्थ्यो ।

नेपालका विद्यार्थी, त्यहाँका प्राध्यापकहरू र सम्बन्धित सरोकारवालाहरूले मलाई पूर्ण क्षमताको अवश्य बनाउन सक्थे । त्यति गरेर पठाएको भए आज म अरू स्याटालाइटसँगै कुममा कुम मिलाएर प्रतिस्पर्धा गर्दो हुँ । उनीहरूले आफ्नो देशका लागि देखेको जस्तै सपना देख्दो हुँ । देशमा भविष्यका लागि अत्यावश्यक हुनसक्ने सूचना पठाउँदो हुँ ।

कहिले पूर्वी तराई त कहिले सुदूर पश्चिमको समथल भूमिमा हावाहुरीले गाउँ सखाप बनाएकै छ । हावाहुरी बेलाबेला राजधानीबासीकै मनमा पनि ढ्याङ्ग्र्रो ठोक्न आइपुग्छ । जलवायु परिवर्तनको बहस विकसित मुलुकले गरिरहँदा हाम्रा हिमनदी कहिले अत्तोपत्तो नदिइ फुट्ने हुन्, कसलाई हेक्का छ र ?

यी सम्भावित खतराको सूचना पठाउन सक्नेगरी मलाई क्षमतावान बनाउन लगाएको भए पो देशका प्रधानमन्त्री लगायतले गरेका तारिफ सुन्न मज्जा आउँदो हो ।

सोचको यही उडानमै रहँदा अरू दुई साथीहरूले भने, ‘यान किन हल्लियो ?’ मैले त त्यसको चाल पनि पाइन । मेरा ज्ञानेन्द्रीयले उनीहरूको जस्तै चनाखा भएर कहाँ थाहा पाउन सक्छन् र ? उनीहरूसँगको प्रतिस्पर्धा कहाँ वर्तमानसँग मात्रै थियो र ? विगत पनि उनीहरूका त्यतिकै सशक्त थिए ।

जापानी र श्रीलङ्कन दुवैलाई अन्तरिक्षमा रहेका अरू स्याटालाइटहरू ‘राम्रोसँग काम गर्नु आफ्नो देश नियाल्नु’ भन्दै थिए । परे सहायता माग्नु पनि भने । कति ठूलो आडभरोसा छ, उनीहरूलाई । म त परिवारमा कोही नभएको एक्लो थिएँ । डर एक्लो भएँ भन्नेमात्रै थिएन, अन्तिम नै हुन्छु कि भन्ने पनि थियो । म पछि कोही जन्मनै नपाउलान् कि भन्नेसम्म हुन थाल्यो ।

मपछि अर्को नयाँ पुस्ता जन्माउन नेपालले दुई–तीन वर्षअघि फ्रान्ससँग स्याटालाइट किन्ने कुरा अघि बढेको थियो । मेरो देश यस्ता कुरालाई कति हल्काफुल्का रूपमा लिन्छ । फ्रान्ससँग किन्न लागिएको उक्त स्याटालाइट प्रक्षेपण गरेर जाने ठाउँ आफ्नो देशबाट जाने स्याटालाइट नजिकै हुने भयो भनेर लाओसले पत्राचार गरेकोसम्म ख्याल गर्दैन । ख्याल गरेकै भए पनि त्यसबारे पत्राचार गर्नुपर्छ वा अर्को समाधानको उपाय खोज्नुपर्छ भन्ने गम्भीरता देखाउँदैन ।

प्रधानमन्त्री यसपालि युरोप भ्रमणमा निस्किए । एउटा एजेन्डा फ्रान्ससँग उक्त स्याटालाइट किन्नेबारे सम्झौता गर्ने पनि थियो । त्यसबारे थाहा पाएर लाओसले सिधै फ्रान्सलाई जानकारी गरायो । सम्झौता तत्कालका लागि तुहियो । मपछिको अर्को पुस्ता इतिहासकै गर्भमा रह्यो ।

म किन उत्साही थिएँ भने उक्त नयाँ स्याटालाइट मजस्तो एक केजीको पुन्टे र कम क्षमताको थिएन । मेरो लागत जम्माजम्मी २ करोड थियो, उसको २० अर्बभन्दा माथि । क्षमताको हिसाब तपाईँ यहीबाट लगाउन सक्नुहुन्छ । तर त्यो केवल सपनै भयो ।

म आकाशमा यस्तै कुरा मनमा खेलाउँदै फन्को लगाइरहेछु । आकाशमा अनगिन्ती स्याटालाइट पृथ्वीभन्दा छिटो गतिमा हिँडिरहेछन् । जब उनीहरू आकाशबाटआफ्नो देशको सामुन्ने पुग्छन्, तब त्यहाँ देखिएका सूचनाहरू पठाउने काम थाल्छन् । उनीहरूले यस्तो गरिरहँदा आफ्नो मन भने भत्भती पोल्छ । केही गर्न नसक्ने यति निरीह बनाएर पठाउनुभन्दा त नपठाएकै भए वेश हुन्थ्यो ।
पृथ्वीबाट अध्ययनका लागि आकाशको यो उचाइमा आएको आज ४५ दिन भयो । मीनपचासको विदा पनि सकियो । अब क्षमता अनुसारकै भए पनि काम त गर्नैपर्छ, आफ्नै सन्तुष्टिका लागि भए पनि । मैले जापानको ग्राउन्ड स्टेसनसँग सम्बन्ध स्थापित गर्न सकेँ । मलाई उडाउनु अगावै नेपालमै ग्राउन्ड स्टेसन बन्न सक्छ भनेर आस पनि देखाएका थिए । तर आयोजना तय भएको २२ वर्षसम्म मेलम्चीको पानी त देशको राजधानीमा पुग्न सक्दैन, ग्राउन्ड स्टेसन बन्ने कुरा त परको भयो ।

ग्राउन्ड स्टेसनका लागि बल्ल टेन्डरका लागि आह्वान गर्ने काम भएको छ । मनमनै सोचेँ, ‘मेरो देशको प्रगतिको कछुवा गति थाहा पाए यी दुई साथीहरूले के सोच्दा हुन् ?’

मलाई मेरो देशले जापानमा लगेर जन्मायो, अमेरिकाबाट प्रक्षेपण गर्‍यो । अब मैले नेपाल सम्बन्धी सूचनाहरू जापानमा पठाउनुछ । हरे मेरो भाग्य । पुर्पुरोमा हात लगाएर बस्छु । तैपनि हाम्रा देशका प्रधानमन्त्री शानले भन्छन्, ‘हाम्रो देश अन्तरिक्ष युगमा प्रवेश गर्‍यो ।’

पृथ्वी एकपटक घुम्दा लगभग तीन मिनेटजति मात्रै नेपाल देख्छु । दिनमा चारपटक पृथ्वी घुम्न पाइन्छ । सोझो हिसाबले म एकदिनमा जम्मा १२ मिनेट नेपाल देख्छु । जे देखेँ, त्यो आफ्नै देशमा पठाउन पाए पनि आँत अघाए जस्तो हुँदो हो । म खाली पेट भौँतारिरहेको मानिसजस्तो आफैँलाई बेकम्मा ठानेर पृथ्वीको चक्कर लगाइरहन्छु ।

न कोही चिनेजानेका छन् न कोही नातागोता । यो जुनी यस्तै रहेछ । तीन वर्षका लागि ल्याएको यो जीवन अनन्त आकाशमा केवल काल पर्खेर बित्ने भो । म छोटो जीवनमा अन्तर्मनको यात्रा गर्दै मर्ने दिन कुरेर बसिरहेछु ।

लेखक दूरसञ्चारमा विद्यावारिधि गर्दैछन् ।

ट्वीटर : MSNdahal

प्रकाशित : असार १४, २०७६ ०७:२२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

स्याटेलाइट प्रक्षेपणका भ्रम र यथार्थ

मधुसूदन दाहाल

काठमाडौँ — गत साता अमेरिकाको भर्जिनियाबाट नेपालको पहिलो भूउपग्रह ‘नेपाल स्याट १’ प्रक्षेपण भयो । नेपालको ठूलै उपलब्धि जस्तोगरी त्यसबारे प्रधानमन्त्रीदेखि सर्वसाधारणसम्मले चर्चा पनि गर्‍यौं । प्रधानमन्त्री ओलीले त हामी अन्तरिक्ष युगमा प्रवेश गरेकोसम्म भने । उनी यतिमै रोकिएनन् ।

नेपाल स्याटेलाइट प्रक्षेपण गर्ने मुलुकहरूको सूचीमा जोडिएको समेत भनिदिए । तारिफ र आलोचना देख्न क्षणभर कुर्नु नपर्ने सामाजिक सञ्जालमा पनि त्यसप्रति प्रशंसा नै वर्षियो । पहिलो पटक, त्यो पनि भूउपग्रह प्रक्षेषण, त्यो पनि नेपालजस्तो तेस्रो मुलुकबाट !

ठूलै हल्ली–खल्ली गरिएको यो विषय यसको हकदारचाहिँ थियो कि थिएन ? यसका लागि केही आधारभूत प्रश्नमा छलफल गर्नु वाञ्छनीय हुन्छ ।

त्यो स्याटेलाइट कसरी बन्यो र बन्छ ?
प्रक्षेपण गरिएको स्याटेलाइट नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान (नास्ट) का दुई कर्मचारीले जापानको एउटा विश्वविद्यालयमा आफ्नो एउटा अनुसन्धान अन्तर्गत बनाएका हुन् । झन्डै २ करोड रूपैयाँ खर्चिइएको, १.३ किलो तौलको न्यानो स्याटेलाइट विश्वविद्यालयको प्रत्यक्ष संलग्नतामा बनेको हो । यो विशुद्ध अध्ययन–अनुसन्धानका लागिमात्र बनाइएको हो । यस्ता स्याटेलाइटहरू जापानका धेरै विश्वविद्यालयका लागि यति सामान्य हुन्, कलेज स्तरमै यिनको प्रतिस्पर्धासमेत हुने गर्छ ।

कसरी प्रक्षेपण भयो ?
स्याटेलाइट निर्माणभन्दा महत्त्वपूर्ण विषयचाहिँ प्रक्षेपण हो । नेपालले स्याटेलाइट त बनाउने क्षमता राख्दैन भने प्रक्षेपण गर्ने त कुरै भएन ! थोरै मुलुकले मात्र प्रक्षेपण क्षमता राख्छन् र यसमा भारत अहिलेसम्म अग्रणी छ ।

बनाइसकिएका स्याटेलाइटहरू प्रक्षेपण गर्नका लागि चाहिने प्राविधिक क्षमता, अन्य प्रविधिमा अगाडि रहेका देशमै पनि नभएकाले, धेरै युरोपेली देश पनि भारतमै निर्भर छन् । ‘नेपाल स्याट १’ अमेरिकाबाट प्रक्षेपण गरियो । श्रीलंका र जापानका स्याटेलाइटको प्रक्षेपण पनि हाम्रोसँगै गरिएको थियो ।

प्रक्षेपणपछि यसको डाटा कसरी लिने ?
स्याटेलाइट निर्माण र प्रक्षेपणभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष त्यसले पठाएका डाटा रिसिभ गर्नु हो । त्यसका लागि ग्राउन्ड स्टेसन हुनुपर्छ, जुन नेपालमा हालसम्म छैन । नास्टले बनाउने त भनेको छ, तर अझै कति वर्ष लाग्छ, त्यसको अनुमान छैन । नबनुन्जेल हामी अरूले रिसिभ गरेर दिने डाटाको सूचनामै भर पर्नुपर्छ ।

स्याटेलाइटबाट प्राप्त गरिने डाटा निकै संवेदनशील हुन्छन् र जुन कसैले दिइहाल्दैनन् पनि । दिइएकै डाटामा पनि विश्वास गरिहाल्ने ठाउँ हुँदैन । जबसम्म डाटामा अरूसँग निर्भर हुनुपर्छ, तबसम्म हामीले भूउपग्रह प्रक्षेपण गर्‍यौं भनेर मक्ख पर्न त्यसैले पनि मिल्दैन ।
ठूला शक्तिराष्ट्रहरू अमेरिका र रूसको भूउपग्रह मिसन हेर्दा नै सबै कुरा प्रस्ट हुन्छ । ग्राउन्ड स्टेसन नबनाइकन स्याटेलाइट प्रक्षेपण गर्नुले नै हाम्रो अपरिपक्वता देखाउँछ ।

यसले गर्छ चाहिँ के ?
हामीले अहिले प्रक्षेपण गरेको न्यानो स्याटेलाइट हो । यसको मुख्य काम भनेको पृथ्वीको निरीक्षण गर्नु हो । कृषि, वनजंगल, वन्यजन्तु र मौसम सम्बन्धी डाटाहरूबारे यो स्याटेलाइटबाट जानकारी लिन सकिन्छ । त्यसैले अरू स्याटेलाइटभन्दा न्यानो स्याटेलाइटको बजार धेरै छ ।

नेपालले प्रक्षेपण गरेको न्यानो स्याटेलाइटले नेपालका फोटाहरू खिचेर पृथ्वीमा पठाउँछ भनिए पनि यो विशेषतः भविष्यमा अनुसन्धान गर्नमा बढी केन्द्रित हुनेछ । ‘नेपाल स्याट १’ अरू न्यानो स्याटेलाइट जस्तो व्यावसायिक भने छैन ।

कुनै पनि प्रविधिमा काम हुनु राम्रो हो, तर ‘नेपाल स्याट १’ भूउपग्रहमा त्यस्तो विशेष व्यावसायिक क्षमता नभएको, नेपाल एक्लैले नबनाएको, ग्राउन्ड स्टेसन नभएको, डाटा प्राप्त गर्ने र प्रशोधन/विश्लेषण गर्ने क्षमतासम्म पनि नभएकोले यसलाई स्याटेलाइट सम्बन्धी प्रारम्भिक अनुसन्धानमात्र भन्दा फरक पर्दैन । यस्ता स्याटेलाइटले विशेषतः मौसमी जानकारी दिने गर्छन् ।

दुई साताअघि तराईमा भएको हावाहुरीको अनुमान गर्ने क्षमता नभएको देश ‘स्याटेलाइट प्रक्षेपण गर्ने मुलुकहरूको सूचीमा जोडिएको’ भनेर प्रचार गर्नु लज्जास्पद हो । हामी प्रक्षेपण गर्ने र त्यसको डाटामा आफैँ भर पर्नसक्ने अवस्थामा पुगेको भए हावाहुरीको अनुमान गरेर बारा र पर्सामा जनधनको क्षति कम गर्न सकिन्थ्यो । धेरै विपत्का घटना हुने हाम्रोजस्तो देशमा भविष्यमा पूर्वानुमानका लागि पनि स्याटेलाइट प्रक्षेपण गरेर त्यसले पठाउने डाटा रिसिभ गर्ने क्षमता बनाउन आवश्यक छ । हाम्रो ध्यान यस्ता विषयमा पर्याप्त अध्ययन र अनुसन्धानतर्फ केन्द्रित गर्न आवश्यक छ ।

भारतमा यस किसिमको स्याटेलाइट विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूले नै बनाउँछन् । अहिले हामीले चर्चा गरिरहेकै स्तरको, भारतमा उच्च माविका विद्यार्थीहरूले बनाएको १.२ किलोको कलामस्याट भूउपग्रह गत जनवरीमा प्रक्षेपण भएको थियो । यो स्याटेलाइट प्रक्षेपणको मुख्य उद्देश्य भारतीय विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूलाई अभिप्रेरित गर्नु थियो ।

भारतमा स्याटेलाइट प्रक्षेपण इन्डियन स्पेस रिसर्च अर्गनाइजेसन (आईएसआरओ) ले गर्ने गर्छ । यसले हरेक वर्ष विद्यार्थीबीच स्याटेलाइट निर्माण प्रतिस्पर्धा गराउँछ र उत्कृष्टलाई आवश्यकता अनुसार परिमार्जन गरी प्रक्षेपण गर्छ ।

आईएसआरओले अन्य मुलुकलाई पनि सहयोग गर्छ । सन् २०१५ मा म पनि नेपाललाई प्रतिनिधित्व गरी त्यसबारे बुझ्न भारत गएको थिएँ । पन्ध्रदिने अवधिमा हामीले प्रोटोटाइप स्याटेलाइट बनाएका थियौं, त्यहीँका विद्यार्थीको सहयोगमा ।

भारतका धेरै विश्वविद्यालय यस्ता किसिमका स्याटेलाइट बनाउने क्षमता राख्छन् । हाम्रो देशका विश्वविद्यालयहरूले पनि यस विषयमा चाख दिनुपर्ने हो । अर्को देशको विश्वविद्यालयमा गएका नास्टका कर्मचारीले बनाएको स्याटेलाइटको प्रक्षेपणलाई प्रधानमन्त्रीले बढाइ–चढाइ गर्नुभन्दा हाम्रै विश्वविद्यालयहरूमा अध्ययन–अनुसन्धानका लागि आवश्यक वातावरण निर्माण गरिदिनुपर्छ । त्यो न्यानो स्याटेलाइटबारे सबैभन्दा बढी चासो हाम्रा विश्वविद्यालय, क्याम्पसहरू तथा विद्यार्थीहरूले दिनुपर्ने हो ।

विडम्बना, नेपालको कुनै पनि विश्वविद्यालयमा स्याटेलाइट निर्माण सम्बन्धी आधारभूत शिक्षासम्म दिइँदैन । जबसम्म जनशक्ति उत्पादन हुन सक्दैन, यस्तो कामले निरन्तरता पाइरहनेमा शंका रहिरहन्छ । प्रधानमन्क्रीले स्याटेलाइटबारे अहिलेदेखि नै चाहिने जनशत्ति निर्माण अनि अध्ययन–अनुसन्धानका लागि योजना बनाउन वातावरण तय गरिदिन नसक्नेचाहिँ होइन । हाम्रो जनशक्तिले विदेशमा गएर काम गर्न सक्छ भने स्वदेशमा नसक्ने कुरै छैन ।

यति धेरै तामझम गरिएको विषय अब विस्तारै सेलाउँदै नजाओस् । अहिलेको सानो प्रयत्नलाई हाम्रा विद्यार्थीले निरन्तरता दिएर क्षमता अभिवृद्धि गर्ने सानै भए पनि बाटो बनिदियोस् । हामी पुग्नुपर्ने बाटो निकै टाढा छ, अहिले कम्तीमा जाने बाटो त देख्न सकेका छौं ! मौसम सम्बन्धी मिहिन जानकारी दिनसक्ने यो प्रविधि निर्माणमा लाग्नु कति ढिलो भइसकेको छ भन्ने बारा–पर्सामा हावाहुरीले पुर्‍याएको ठूलो क्षतिले देखाइसकेको छ ।

लेखक दूरसञ्चारमा विद्यावारिधि गर्दैछन् ।

प्रकाशित : वैशाख १०, २०७६ ०८:०५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्