पाइलटबिनै ‘हवाई ट्याक्सी’ उडाउने तयारी

दिनेश यादव

काठमाडौं — सडकहरूमा बिना चालककै ट्याक्सी गुड्ने कुरा तपाईहरूले सुन्नुभएकै होला । ‘ड्राइभरलेस’ त्यस्ता कार/ट्याक्सीलाई मोडिफाइड गर्न विभिन्न कम्पनीहरू अहोरात्र खटिरहेका छन् । सडकमा उतार्न यसका लागि तँछाडमछाड भइरहेकै बेला हवाई ट्याक्सी (एयर ट्याक्सी) उडाउने तयारी सुरु गरिएको छ ।

सुन्दा अपत्यारिलो लागे पनि अबको तीन महिनाभित्रै दुबईमा हावामा उड्ने ट्याक्सीको व्यावसायिक परीक्षण हुँदै छ । हावामा बिना पाइटलको यात्रा ? यो कुरो सुनेर तपाईंमध्ये धेरैको जीउ सिरिङ्ग पक्कै भएको होला । डर लाग्नु स्वाभाविकै पनि हो । किनभने हाम्रा वरपर रहेका कम्तीमा एक जना, जो कहिले पनि हवाई यात्रा गरेका छैनन, एभियोफोबिया (विमानमा चढ्नबाट डराउने) रोगले ग्रसित हुन्छन् । त्यो पनि व्यापारिक विमानमा, जसमा लाइसेन्स लिएका पाइलट हुन्छन् । तर बिनापाइलट हवाई ट्याक्सीमा यात्रा ? ‘ओहो, त्यो त झनै डरलाग्दो’ भन्नेहरू धेरै निस्किन सक्छन् । ‘तर, डराउनु पर्दैन, सुरक्षित यात्रा गर्न सकिने हवाई ट्याक्सी बनाउँछौं,’ निर्माता कम्पनीहरूको दाबी पनि रहँदै आएको छ । 

पाइलटविहीन हवाई ट्याक्सी बनाउन जुटेका कम्पनीहरू विश्वमा चार जति छन् । तिनीहरूबीच ‘पहिलो को बन्ने ?’ भन्ने प्रतिस्पर्धा नै चलेको छ । दुबईले ती सबैलाई उछिन्ने देखिएको छ । उसले पाइलटविहीन स्काई ट्याक्सीको परीक्षण शीघ्र गर्ने घोषणा गर्दै यसको तयारी थालिसकेको छ । टेक कम्पनीले दैनिक यात्राका लागि ‘ड्रोन कम्पर’ बनाउन जुटेको हो । हावामा ड्रोन ट्याक्सी उडाउने दौडमा दुबईलाई कसैले उछिन्न नसकोस् भनेर यसमा लागेको बताइएको छ । यसका लागि अघिल्लो जुनमा दुबईको सडक तथा यातायात प्राधिकरण (आरटीए) ले जर्मन स्टार्ट–अप कम्पनी ‘भोलोकोपर’ सँग सम्झौतासमेत गरिसकेको छ । त्यसैले यसै वर्षको अन्त्यसम्ममा पाइलटविहीन ड्रोन एयर ट्याक्सीको निर्माण थाल्ने र त्यसलगत्तै परीक्षण गर्ने उसको उद्घोष आएको हुनुपर्छ । कम्पनीले लगानीकर्तासमेत खोजिसकेको छ । एउटा कम्पनीले उसलाई २ करोड ५० लाख युरो उपलब्ध गराउने भएको छ । जर्मन कार उत्पादक ‘डेम्लर’ ले उसलाई सघाउादै छ । ‘डेम्लर’ ले दुई जना यात्रुसहित उड्न सक्ने ‘१८–रोटर क्राप्ट’ निर्माण गरिदिने लक्ष्यका साथ अघि बढेको हो । कम्पनीको प्रोमोसनल भिडियोअनुसार ‘भोलोकोप्टर’ ले सय किमि प्रतिघण्टाको गतिमा आधा घण्टासम्म आकाशमा उड्ने ट्याक्सी बनाउनेछ । उक्त ट्याक्सीमा नौवटा जति स्वतन्त्र ब्याट्री प्रणाली जडान गरिनेछ । ती ब्याट्रीहरूले ३० मिनेटको यात्रालाई पावर संकटबाट मुक्त राख्ने दाबी कम्पनीको छ । यसैगरी, त्यो कोपरमा आपात्कालीन अवस्थाका लागि प्यारासुटसमेत राखिने पनि भनिएको छ । तथापि यात्रुलाई प्यारासुटको आवश्यकता नपर्ने गरी कोपरको विकास गरिँदै छ । दुबईको आरटीएले चीनको इहाङ्गसँग मिलेर यस्तै प्रकृतिको काम गरिसकेको छ । उसले ड्रोन निर्माताको एकल यात्रु बोक्ने ‘इहाङ १८४’ को हवाई बाहनको परीक्षण गरिसकेको हो । 

यसो त, संयुक्त अरब इमिरेट्सको सबैभन्दा ठूलो सहर दुबईले यसका लागि कडा प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने देखिन्छ । किनभने पूरै विश्व एयर–क्याबका लागि जोडतोडका साथ लागिपरेको स्थिति छ । यसै वर्षको फेब्रुअरीमा सवारी–साझा गर्ने ठूलो कम्पनी ‘उबर’ ले नासाका प्रमुख प्राविधिक मार्क मुरेलाई हवाई–क्याब बनाउनका लागि दु:ख दिइसकेको छ । उनलाई कम्पनीले आफ्नो परियोजनाको विकासका लागि ‘अन–डिमान्ड सहरी हवाई परिवहन’ मा काम गर्न हालै नियुक्त गरेको हो । यसैगरी, एयरबस, फ्रान्सेली विमान निर्माताले पनि प्रोटोटाइप एयर ट्याक्सी ‘भ्याहाना’ को परीक्षण यसै वर्षको अन्त्यसम्ममा सुरु गर्ने जनाइसकेको छ । उसले सम्भवत: २०२० सम्ममा ‘भ्याहाना’ तयार गरिसक्ने दाबी गरेको छ । ‘स्काई–क्याब’ वा ‘स्काई–कोपर’ जे भने नि यसको निर्माण जासुसी गर्नका लागि उपयोगमा ल्याउने सकिने तत्काल भनिए पनि दैनिक यात्रामा समेत प्रयोग गर्न सकिने गरी कम्पनीहरूले काम गरिरहेका छन् । 

सहरी क्षेत्रमा दिनप्रति दिन बढदो ट्राफिक जामबाट उन्मुक्ति पाउन यस्तो हवाई–ट्याक्सी उपयोगी हुन सक्छ । बीबीसीका अनुसार ब्राजिलको साओ पाउलो सहर ट्राफिक जामका लागि एउटा उदाहरण हुन सक्छ । संसारकै सबैभन्दा धनी सहरमध्ये १० औं स्थानमा रहेको यो सिटीमा १८० किमिसम्मको लामो लाइन लाग्ने गर्छ । कहिलेकाहीं त २९५ किमिसम्मै यो फैलिएको हुन्छ । हामी भने केही समय मात्रै पनि ट्राफिक जाममा पर्‍यौं कि सरकारदेखि ट्राफिक प्रहरीलाई सराप्न थालिहाल्छौं । सडकमा सवारीको चाप बढदो छ, अझ सडकको अव्यवस्थित निर्माणले त जाम बढाएकै छ । सडक ढाक्ने/ओगट्ने अत्यधिक साधनहरूले हुने जामले धेरै पटक–पटक सर्वसाधारणले सास्ती खेपेकै छन् । त्यसैले ‘हवाई–ट्याक्सी’ व्यस्त सहरका सडकहरूमा दैनिक यात्रा गर्नेहरूका लागि एउटा वरदान हुन सक्छ । तर, त्यसका लागि केही वर्ष अझै पर्खिनुपर्ने हुन सक्छ । 
काठमाडौंको सर्वाधिक जाम हुने सडकमा केबलकार चलाउने, मेट्रो रेल गुडाउनेजस्ता भाषण नेपालीहरूले सुनेकै छन् । तर, यी भाषणको कार्यान्वयन हुनुभन्दा पहिले नेपालीले राजधानीको आकाशमा फुत्त–फुत्त ‘हवाई–ट्याक्सी’ उडिसक्नेछन् । कछुवाको गतिमा नेपालमा हुने विकास निर्माण र विश्वमा द्रुतगतिमा भइरहेको प्रगति तथा विकासले पनि यो सम्भाव्यतालाई पुष्टि गर्छ । 

अहिले एउटा शब्द ‘मेगालापोलिजस’ खुबै प्रयोग गर्न थालिएको छ । अत्यधिक जनघनत्व भएका सहरहरूको संख्या बढ्नु र त्यहाँ बन्ने गरेका ठूल्ठूला कम्प्लेक्सहरूको तीव्र गतिमा हुने विकासका लागि यो शब्दको प्रयोग गरिएको पाइन्छ । ‘मेगालापोलिजस’ का कारण एयर ट्याक्सीले मानिसहरूको कल्पनामाथि कब्जा गर्न सक्छ भन्ने कुरा ढुक्कका साथ भन्न सकिन्न । 

तर पनि प्राविधिक तथा कम्पनीहरू यो क्षेत्रको विकासमा जुटेकै छन् । परिणामस्वरूप इहाङ्गद्वारा एक यात्रु, भोकोप्टरमा दुई, सिटी एयरबसमा चारदेखि ६ जना यात्रु बोक्ने गरी एयर ट्याक्सीको निर्माण हुने निश्चित बनेको छ । यीमध्ये सबै कम्पनीले विद्युत् प्रबर्धन कसरी गर्ने भन्नेतिर बढी जोड दिइरहेका छन् । हरियाली र शान्त वातावरणमा ठीक समयमै यात्रु गन्तत्वमा पुगुन् भन्ने उद्देश्यसमेत यी कम्पनीहरूको छ । यसमा प्रयोग गरिएको हरिजन्टल (क्षितिजत्तर) रोटर प्रविधिले जनघनत्व बढी भएका सहरहरूमा भर्टिकल उडान भर्न र अवतरणमा सहयोग पुग्छ । त्यस्तै, यो बनाउन उपयोगमा ल्याएका कार्बन फाइबरजस्ता मिश्रित सामग्रीहरूले यसको तौल कम बनाउन सहयोग गर्नेछ । 

कम तौल भएको अवस्थामा ऊर्जाको समेत बचत हुने विज्ञहरू बताउाछन् । तर, यसलाई व्यवहारमा कसरी उपयोगमा ल्याउन सकिन्छ र यो कति सस्तो हुन्छ भन्ने कुराचाहिँ हेर्नुपर्ने हुन्छ । ‘उबर’ कम्पनीका मुरेका अनुसार हवाई–ट्याक्सीको मूल्य तीन वा चार यात्रु बोक्ने कार जति नै हुन आउँछ अर्थात् उबर एक्सको आजको मूल्यमै यो खरिद गर्न सकिनेछ । शक्ति र तौलको बीच सामन्जस्य कायम गरेर मात्रै व्यापारिक रूपमा यसको उत्पादन गरिनेबारे प्राविधिकहरू ढुक्क रहेका देखिन्छन् । त्यसैले त ब्याट्रीको सपोर्टमा यो कति समय हावामा टिक्न सक्छ भन्ने कुराको पनि लेखाजोखा गरिँदै छ । यसमा प्रयोग गरिने ब्याट्री कति टिकाउ हुन्छ भन्ने कुरोको परीक्षण गर्न भने बाँकी नै छ । 

मोबाइलमा जस्तै छिनछिनमा ब्याट्री जाने कुरो कसैलाई मन नपरेझैं यसमा पनि ब्याट्रीको अवस्था त्यस्तै रहने हो भने धेरैले त्यति नरुचाउन सक्छन् । खासगरी एयर ट्याक्सीमा यात्रा गरिरहेको अवस्थामा ब्याट्री डाउन हुने संकेतले मात्रै पनि यात्रुलाई झर्को लाग्न सक्ने सम्भावना रहन्छ । यसलाई उन्नत बनाउने सोचमा प्राविधिकहरू लागेका छन् । चीनको इहाङ ड्रोन हालसम्म २३ मिनेट हावामा उड्न सक्छ । अमेरिकी फेडरल एभिएसन एडमिनिस्ट्रेसन (एफएए) नियमनले यस्तो अवस्थामा विमानलाई थप २० मिनेटको इन्धनको आवश्यकता पर्ने जनाएको छ । यसले ड्रोनको व्यापारिक सीमिततालाई प्रभावित पार्न सक्ने आकलनसमेत गरिएको छ । 
इजरायलको सहरी एरोनाटिक्सका उपाध्यक्ष जानिना फ्रान्केल योएलीले यसैलाई एउटा समस्याका रूपमा चित्रण गरेका छन् । तर मुरे भने ब्याट्रीमा सुधार गर्न सकिने भनाइ राखेका छन् । उनी भन्छन्, ‘ब्याट्रीमा सुधार भएको अवस्थामा सन् २०२३ सम्ममा आकाशमा हवाई ट्याक्सी उडेको हेर्न सकिनेछ । ’ उनका अनुसार यो अवधिमा उबरले पहिलो लटमा ५० वटा एयर ट्याक्सीको निर्माण गरिसक्नेछ । 

ब्याट्रीको रिचार्जिङ गति र क्षमतामा सुधार भएसँगै विश्वमा इलेक्ट्रिक कार निर्माणमा लगानी हात्तै बढ्नुलाई उनले एउटा उदाहरणका रूपमा लिादै उनी आशावादी छन् । फेरि स्काई ट्याक्सीलाई लामो समय आकाशमै राख्नुपर्छ भन्ने सोच कुनै पनि कम्पनीहरूले राखेको पाइएको छैन । मुरे थप्छन्, ‘लामो ट्रिपका लागि ६० माइलनै यसले पार गर्नुपर्छ भन्ने छैन । यहाँ त रेन्जभन्दा पनि रिचार्जिङ क्षमता नै महत्त्वपूर्ण कुरा हो ।’ रिचार्जिङमा सुधार गर्न सकिने थुप्रै सम्भावना रहेकाले सन् २०२३ सम्ममा थुप्रै स्वचालित हवाई ट्याक्सी विश्व बजारमा आइसक्ने मुरेको तर्क छ । तर त्यसअघि यसमा ५ देखि १० वर्षसम्म डेटा कलेक्सन गर्नुपर्ने र स्काई टयाक्सी आकाशमा सुरक्षित छ वा छैन भनेर मनिटलिङ पनि गर्नुपर्ने आवश्यकतामा उनको जोड छ । यसैबीच दुबईले यो क्षेत्रमा आफ्नो दौड लगाइसकेको छ । शेख मोहम्मद बिन रसिद अल माक्तुमले २०३० सम्ममा २५ प्रतिशत सहरको आम यातायात स्वचालित भइसक्ने बताएका छन् । तर दुबई विमान उडानका लागि त्यति राम्रो हावापानी भएको सहर नभएको दाबी गर्नेहरू पनि छन् । एजेन्सी

प्रकाशित : आश्विन २२, २०७४ ०८:४६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

काम थालेदेखि नै सञ्चयकोष र उपदान पाउने

नयाँ श्रम कानुन
होम कार्की

काठमाडौं — कामदारले काम थालेको दिनदेखि नै सञ्चयकोष र उपदान पाउने व्यवस्था भएको छ । यो सुविधा पाउनका लागि अब स्थायी हुनुपर्ने छैन ।

नयाँ श्रम ऐन–२०७४ ले सबै कामदारलाई सामाजिक सुरक्षाको व्यवस्था गरेको हो । नयाँ श्रम ऐन गत भदौ १९ गतेबाट लागू भइसकेको छ । यसअघिको ऐनले कामदार स्थायी भइसकेपछि मात्रै सञ्चयकोष र उपदान पाउने व्यवस्था थियो । श्रम ऐनअनुसार पारिश्रमिक लिई रोजगारदाताका लागि शारीरिक वा बौद्धिक कार्य गर्ने कामदार वा कर्मचारी वा जुनसुकै पदनाम दिई काम गरेकाले यी सुविधा पाउनेछन् । स्थायी र अस्थायी कामदारको सट्टा अबदेखि नियमीत, कार्यगत, समयगत आकस्मिक र आंशिक कामदारको रूपमा वर्गीकरण गरिएको छ । 

यी कामदारले आधारभूत पारिश्रमिकबाट दस प्रतिशत रकम कट्टा गरी सो रकममा शतप्रतिशत रकम थप गरी सञ्चयकोषबापतको रकम जम्मा गर्नुपर्नेछ । त्यस्तै आधारभुत पारिश्रमिकको आठ दशमलव ३३ प्रतिशत बराबरको रकम उपदानबापत जम्मा गर्नुपर्नेछ । यदि सञ्चयकोष र उपदानको रकम जम्मा गर्न नसकिने भए प्रत्येक महिना तलबमै थप गरी दिनुपर्ने ऐनमा उल्लेख छ । घरेलु कामदारले समेत यी सुविधा पाउनेछन् । 
‘प्रत्येक श्रमिकले काम गरेकै दिनदेखि सञ्चयकोष र उपदान पाउने व्यवस्थाले स्थायी र अस्थायी भनेर विभेद हुनुपर्ने अवस्था हट्यो,’ श्रम मामिलाका जानकार अधिवक्ता रमेश बडालले भने, ‘नयाँ ऐन कार्यान्वयनसँगै कामदारको सामाजिक सुरक्षाको ग्यारेन्टी भएको छ ।’ 

यो ऐन घरेलु कामदारदेखि एक जना मात्र कामदार रहेका समेत सबै प्रतिष्ठान, गुठी, निजी फर्म, साझेदारी फर्म, सहकारी संस्थामा लागू भएको छ । यसअघि १० जना कामदार रहेका प्रतिष्ठानमा मात्रै श्रम ऐन लागू हुन्थ्यो । ऐनले औपचारिक क्षेत्रसरह अनौपचारिक क्षेत्रमा कार्यरत कामदारलाई पूर्ण रूपमा समेटेको छ । ऐनले चिया बगान, निर्माण व्यवसाय, यातायात श्रमिक, पर्यटनसँग सम्बन्धित श्रमिक, घरेलु श्रमिक, मौसमी प्रतिष्ठानलगायतका लागि विशेष व्यवस्था गरेको छ । 

ऐनले नियमित, कार्यगत, समयगत, आकस्मिक र आंशिक कामदारको कामको वर्गीकरणसमेत गरिदिएको छ । रोजगारदाताले कुनै खास काम वा सेवा किटान गरी सो सम्पन्न गर्न तोकेर दिनेलाई कार्यगत, निश्चित समयावधि तोकी सो अवधिभित्र कुनै सेवा प्रदान गर्न वा काम सम्पन्न गर्ने गरी दिनेलाई समयगत, एक महिनाको अवधिमा सात दिन वा सोभन्दा कम अवधिको आकस्मिक र हप्तामा ३५ घण्टा वा सोभन्दा कम काम गर्नेलाई आंशिक कामदार भनिएको छ । यी सबैले सञ्चयकोष र उपदान पाउने व्यवस्था गरेको छ । 

नयाँ व्यवस्थाले रोजगारदाताले कामदारको कम्तीमा वार्षिक एक लाख रुपैयाँ बराबरको औषधि उपचार बिमा गराउनुपर्ने, जुनसुकै प्रकारको दुर्घटनालाई समेटने गरी कम्तीमा सात लाख रुपैयाँ बराबरको दुर्घटना बिमा गराउनुपर्नेछ । 

श्रम ऐनले रोजगार करारपत्रमा उल्लेख भएअनुसारको समयमा तलब भुक्तानी गर्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ । एक वर्षको सेवाअवधि पूरा गरेको श्रमिकले मासिक रूपमा पाउने आधारभूत पारिश्रमिकको कम्तीमा आधा दिनको पारिश्रमिक बराबरको रकम प्रत्येक वर्ष वार्षिक तलब वृद्धि (ग्रेड) पाउनेछ । 

ऐनले काम नगरेको दिनको परिश्रमिक दिन नपर्ने व्यवस्था गरेको छ । यसअघि रोजगारदातालाई यो सुविधा दिइएको थिएन । महिला कामदारलाई बिहान ६ देखि बेलुका ६ बजेबीच मात्रै काममा लगाउन पाउने यसअघिको व्यवस्था हटाएको छ । महिलालाई थप सुविधा दिँदै सूर्यास्त भएपछि वा सूर्योदय हुनुभन्दा अघि काममा लगाउनुपरेमा यातायातको सुविधा, कार्यस्थलमा यौन दुव्र्यवहार गर्नेमाथि कारबाही, ७ महिनामाथिको गर्भपतन भएमा प्रसूति बिदा, सासू–ससुराको मृत्यु भएमा पनि पारिश्रमिकसहितको किरिया बिदा थपेको छ । 

नयाँ श्रम ऐनले कामदारलाई काममा लगाउने व्यक्तिलाई रोजगारदाताको रूपमा लिएको छ । ५५ वर्ष रहेको अनिवार्य अवकाश उमेर बढाई ५८ वर्ष बनाइएको छ । अनिवार्य अवकाशको उमेर नियमित रोजगारीमा रहेको श्रमिकका लागि मात्र लागू हुन्छ । अरूलाई सो उमेरपछि काम गर्न बाधा हुँदैन । 

प्रकाशित : आश्विन २२, २०७४ ०८:४६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्