मुडेघारमै मौरीपालन

कान्तिपुर संवाददाता

डोटी — यहाँका दक्षिणी भेगका किसानहरू अझै पनि व्यावसायिक मौरीपालनप्रति आकर्षण हुन सकेका छैनन् । पुस्तौंदेखि मह उत्पादन गर्दै आएका उनीहरू परम्परागत मुडेघार त्याग्न सकेका छैनन् । बरु थप आकर्षित देखिन्छन् ।

बिपीनगर, मान्नाकापडी, बर्छैन, घांगललगायतका गाउँका प्राय: घरधुरीमा दुई/चार मौरी घार सहजै देख्न सकिन्छ । मह बेचेर सामान्य घरखर्च चलाउन तथा घरमै खानका लागि प्राय: किसानले मुडेघार राख्ने चलनै छ । आधुनिक घारमा रूपान्तरण गरी किसानहरूलाई व्यावसायिक बनाउने प्रयासमा धेरै संघसंस्थाहरू रहे पनि डोटीमा सफल हुन सकेका छैनन् ।
‘बर्सेनि हामीले तालिम दिने, सम्झाउने बुझाउने गरेका छौं,’ मौरीपालकलाई सहयोग गर्दै आएका स्थानीय हर्क घर्तीमगरले भने, ‘तर किसानहरू आधुनिक घारमा मौरी पाल्न झन्झट मान्ने, मुनाफा सुरक्षित नदेख्ने जस्ता समस्याले मुडेघारमै सन्तुष्ट देखिन्छन् ।’
मुडेघारमा खासै मेहनत गर्नुपर्दैन । मौरी पनि आफैं बस्ने र मौसम, तापक्रम तथा आहारामा ध्यान नदिँदा पनि वार्षिक रूपमा एकै घारबाट ५/६ लिटर मह उत्पादन हुन्छ । ‘मेहनत नै नगरी मह उत्पान गर्ने बानी परेका किसानलाई आधुनिक घार अपनाउन कठिनाइ हुन्छ,’ मुडेघार र आधुनिक घार दुवैबाट मह उत्पादनको व्यवसाय गर्दै आएका घांगलका होम खत्रीले भने । उनको आफ्नै अनुभवमा मुडेघारभन्दा आधुनिक घारमा तेब्बर बढी उत्पादन हुने गर्छ । तर, मेहनत, जाँगर र प्राविधिक ज्ञानमा भने किसान निपुण हुनुपर्नेमा उनको जोड छ । खत्रीसँग १० वटा आधुनिक घार र ८ वटा मुडेघार छन् ।
जिल्ला कृषि विकास कार्यालयका अधिकृत तपेन्द्र शाह खत्रीको भनाइसँग सहमति जनाउँछन् । उनको बुझाइमा आधुनिक घारबारे किसानलाई पर्याप्त तालिम, व्यावसायिक भावनाको विकास गर्न जरुरी छ । आधुनीक घारमा मौरी पाल्दा वर्षामा, धेरै जाडो हुँदा या धेरै चिसो हुँदा ध्यान दिनुपर्ने शाहले बताए ।
विभिन्न संघसंस्थाले दक्षिण क्षेत्रमा पर्याप्त आधुनिक घारहरू वितरण गरे पनि किसानलाई प्रभावकारी तालिम भने दिइएको छैन । हचुवामा किसानलाई घार वितरण गरेर संघसंस्थाहरूले आधुनिक घारप्रति नकारात्मक भावना सिर्जना गरिदिएका छन् । ‘तालिम हुन्न, घरमा आई घार थमाइदिन्छन्,’ बर्छैनका ईश्वर बमले भने, ‘आधुनिक घारमा अपनाउनुपर्ने विधि नअपनाएपछि किसानहरू मौरी नै बस्दैन भनेर आकर्षित हुन नसकेका हुन् ।’ गत वर्ष मात्रै जिल्ला कृषि विकास कार्यालय डोटीले सय आधुनिक घार दक्षिण क्षेत्रमा वितरण गरेको थियो । कृषि विकास अधिकृत डा. शाहका अनुसार डोटीबाट वार्षिक १५ टनभन्दा बढी शुद्ध मह जिल्ला बाहिर निर्यात हुने गर्छ । मुडे घारबाट मह उत्पादन गर्ने विधिलाई आधुनिक घारमा रूपान्तरण गर्न सके दोब्बर निर्यात हुनेछ ।

प्रकाशित : आश्विन ३१, २०७४ १०:००
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

एक सातामै ५०९ व्यवसायीलाई कारबाही

आन्तरिक राजस्व विभागद्वारा अनुगमन
राजु चौधरी

काठमाडौं — एक साताको अवधिमा ५ सय ९ व्यवसायीलाई कारबाहीको दायरामा ल्याएको आन्तरिक राजस्व विभागले हाल अनुगमन पुन: सुस्त बनाएको छ ।

चाडपर्वको मुखमा उपभोक्ता ठगी भएको गुनासोपश्चात् विभागले भदौ २७ देखि अनुगमन तीव्र बनाएको थियो । विभागले असोज ४ गतेसम्म ३ हजार १ सय ८६ व्यावसायिक फर्ममा अनुगमन गरी ५ सय ९ करदातालाई कारबाहीको दायरामा ल्याएको थियो । व्यवसायीले उपभोक्तासँग उच्च मूल्य असुुल गर्ने, बिलबीजक जारी नगर्ने, न्यूनबीजकीकरणलगायत फेला परेपछि कारबाही गरेको विभागको दाबी थियो । तर, त्यसपश्चात् अनुगमन सुस्त देएिको छ । विभागले अनुगमनलाई तीव्र बनाएको दाबी गरे पनि २५ दिनको अवधिमा ७ सय १९ व्यावसायिक फर्ममा मात्रै अनुगमन भएको छ । त्यसक्रममा १ सय ६ करदातालाई कारबाही गरेको विभागको तथ्यांक छ ।

विभागका महानिर्देशक किशोर कार्कीले कर्मचारी सरुवाका कारण अनुगमन प्रभावकारी हुन नसकेको बताए । ‘दसैंलगत्तै करिब २ सय कर्मचारीको सरुवा भयो । कर्मचारी सरुवाले अनुगमन पनि प्रभावित हुन पुग्यो,’ उनले भने, ‘अनुगमनलाई निरन्तरता दिए पनि प्रभावकारी रूपमा गर्न सकेनौं ।’ अब तिहारलगत्तै अनुगमन तीव्र बनाइने उनले दाबी गरे । ‘नयाँ कर्मचारीहरू थपिएका छन्,’ उनले भने, ‘अनुगमनलाई पुन: तीव्रता दिन्छौं ।’

कालोबजारी तथा केही अन्य सामाजिक अपराध तथा सजाय ऐन २०३२ अनुसार २० प्रतिशतभन्दा बढी नाफा राखेर बिक्री गर्न पाइँदैन । तर, व्यवसायीले शत प्रतिशत मुनाफा राखेको पुष्टि आपूर्ति विभागले गरेको छ । मिलेमतोमा न्यून बीजकीकरण गरेको, भन्सार, आन्तरिक राजस्वले अनुगमन नगरेको आलोचना भएपछि आन्तरिक राजस्व विभागले पनि अनुगमन गरेको हो । विभागका अनुसार कसुरअनुसार १ हजारदेखि १० हजार रुपैयाँ जरिवाना गरिएको छ । व्यवसायीले प्रमाणपत्र, दर्ताका कागजहरू नराखेमा १ हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना गरिएको छ । बिलबीजक जारी नगरेको अवस्थामा प्रत्येकपटक ५ हजार रुपैयाँको दरले जरिवाना हुन्छ । कर चुहावट हुँदा उठाएको करको शत प्रतिशतसम्म जरिवानाको प्रावधान रहेको विभागले जनाएको छ । अहिले भने बिल जारी भए/नभएको र खाता, करपाटीलाई प्राथमिकता दिइएको विभागको दाबी छ ।

विभागका उपमहानिर्देशक एवं प्रवक्ता यज्ञप्रसाद ढुंगेलले विभागअन्तर्गतका ३६ वटा कार्यालयबाट अनुगमन भएको बताए । ‘भदौ २७ गतेदेखि सुरु भएको बजार अनुगमनमा प्रत्येक कार्यालयबाट ३/३ वटा टोली परिचालन गरेका छौं,’ उनले भने । ४ सय ४२ वटा टोलीले ३ हजार ९ सय ५ वटा करदाताको अनुगमन गरेको छ । कर कानुन पालना नगर्ने ६ सय १५ करदातालाई प्रचलित कानुनबमोजिम जरिवाना तथा अन्य कानुनी कारबाही गरिएको उनले बताए ।

‘२७ गते यता ६ सय १५ करदातालाई कारबाही गरेका छौं,’ उनले भने । ती करदाताबाट ३८ लाख ४८ हजार जरिवानासमेत गरेको जनाएको छ । टोलीले नक्कली स्टिकरको प्रयोग, अवैध मदिराको प्रयोग, करपाटी नराख्ने, विवरणहरू पेस नगर्ने, खाता अद्यावधिक नगरिएको, दर्ता नगरी कारोबार गरेको, घरबहाल कर दाखिला नगरेको, बिलबीजकको प्रयोग नगरिएकोलगायत फेला परेपछि कानुनी कारबाही गरेको हो । २१ वटा करदाताबाट थप कागजपत्र माग गरी अनुसन्धान भइरहेको विभागको दाबी छ ।

विभागका अनुसार अनुगमनका क्रममा अन्त:शुल्क स्टिकर नलगाइएका गुट्खा तथा इजाजत नलिई कारोबार गरेको मदिरा र अन्त:शुल्क स्टिकरको प्रयोग नभएको मदिरा बरामद भएको छ । कर अधिकृतको नेतृत्वमा खटिएको टोलीले कारबाहीमा परेका र थप शंकास्पद देखिएका करदाताहरूलाई थप अनुसन्धानका लागि खरिद बिक्री खाता नियन्त्रणमा लिएर कार्यालयमा उपस्थित हुन पत्राचार गरेको विभागले जनाएको छ । ‘बजारमा बिलबीजक जारी नगर्ने करदाताको व्यवहारमा सुधार नभएमा थप कडा रूपमा प्रस्तुत हुन्छौं,’ उनले भने, ‘अनुगमनलाई वर्षभरि नै निरन्तरता दिन्छौं ।’ यता आपूर्ति विभागले पनि अनुगमन निरन्तरता दिएको दाबी गरेको छ । तर, विभागको अनुगमन खुद्रा पसलमा मात्रै केन्द्रित छ । विभागले दैनिक अनुगमन गरेको दाबी गरे पनि सर्वसाधारणले अनुभूति गर्न पाएका छैनन् । ‘अनुगमन दैनिक भएको छ,’ विभागका महानिर्देशक कुमार दाहालले भने ।

प्रकाशित : आश्विन ३१, २०७४ ०९:४६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्