चिया कृषकलाई श्रमिककै समस्या

विप्लव भट्टराई

इलाम — अन्तुका लक्ष्मण गौतमले चिया बगानमा काम गर्न चाहनेलाई खान बस्न सुविधादेखि राम्रो पारिश्रमिक दिन खोजेका छन् । तर, कोही पाएका छैनन । त्यसैले हरियो चियापत्ती टिप्न बिहान उज्यालोसँग निस्किएका श्रीमान्–श्रीमती अबेरसम्म त्यही काममा हुन्छन् ।

इलामको सन्दकपुर ५ जमुनामा चिया टिप्दै । तस्बिर : विप्लव । कान्तिपुर

सामाजिक काममा जान नपाएकाले एक्लिँदै गएको उनको अनुभव छ । ‘नटिपौं बोटमा नै हुर्किएर जान्छ,’ उनले भने, ‘एक्लैले टिपेर सम्भवै छैन ।’

करिब २५ रोपनी बगान भएका गौतमले कोही परिवारसहित आए गासबासको व्यवस्था गर्दै आर्कषक पारिश्रमिक दिएर राख्ने योजना बनाएको धेरै भयो । तर, श्रमिक पाउन त्यति सजिलो छैन । घरका सदस्य र अर्मपर्मकै भरमा यहाँको चिया खेती चलेको छ ।

Yamaha

छिमेकी लालधन राईको अवस्था पनि उस्तै छ । घरबारी र पाखाभित्तामा पनि चियाले ढकाएर आम्दानी लिने सोच बनाएका उनलाई पछिल्लो समय श्रमिक अभावले साँच्चै सताएको छ । नियमित टिप्न नभ्याएर कतिपय उत्पादन त बोटमा नै मासिने गरेको उनको अनुभव छ । वर्षभरिको मेहनत र लगानी उठाउन पनि चिया टिपेर कारखाना पुर्‍याउनैपर्छ । तर, समयमा श्रमिक नपाउँदा कठिन छ ।

योपटक चियाको मूल्य पनि विगतको तुलनामा राम्रै छ । सूर्योदय नगरपालिकाले चियामा आचारसंहिता लागू गर्दै गुणस्तर सुधार गर्ने प्रयास गरेको छ । नगरपालिका क्षेत्रमा चियाको न्यूनतम मूल्य अनिवार्य दिनैपर्ने प्रावधान गरिएपछि कृषकलाई पनि फाइदा पुगेको हो । बाँच्ने प्रमुख आधार नै चिया खेती भए पनि विदेश पलायन हुने क्रम नरोकिँदा चिया श्रमिकको अभाव बढेको हो । मेची खोला तरेर सीमापारि चिया टिप्न गएको श्रीअन्तुका बासिन्दालाई अहिले जस्तो लाग्छ ।

घरको आर्थिक भार टार्नकै लागि दिनहुँ सीमापारि मिरिक र ओकाइटीका बगान धाउनु उनीहरूको नियमितता नै थियो । तर, अहिले ती दिन टरेका छन् । गाउँकै डाँडाकाँडा चियाले हराभरा भएपछि पारि जानेहरू आफ्नै बगानमा व्यस्त हुन थालेका हुन् । बरु चिया टिप्नकै लागि पारिकाहरू वारि आउने गर्छन् । तर, अन्तुको श्रमिक माग थेग्न पर्याप्त छैन ।

‘चिया बगानमा काम गर्ने दर्जनौंको आवश्यकता छ,’ अन्तुका केशव घिमिरेले भने, ‘तर, पाउनै सकिँदैन ।’ चियामा व्यस्त हुनुपरेपछि छरछिमेक आफन्त कहीँकतै पुग्न कठिन हुने उनको भनाइ छ ।

पछिल्लो समय चिया कारखाना खुल्ने क्रमसँगै कृषकले बगान पनि बढाएका छन् । यसका कारण पनि पर्याप्त श्रमिक पाउन कठिन छ । धेरै चिया उत्पादन हुने जिल्लाका अन्यत्र क्षेत्रमा पनि श्रमिक अभाव उस्तै छ । कन्याम, फिक्कल, साँखेजुङलगायत स्थानमा बगान स्यहार्न धौधौ परेका कृषकहरू परिवारसहित कोही आएर बसिदिए हुन्थ्यो भन्ने ठान्छन् ।

जिल्लाका करिब १५ हजार कृषक चियामा निर्भर छन् । चिया पलाएर दुई पात एक सुइरोमा नै टिप्दा गुणस्तरको हिसाबले राम्रो हुने भएकाले कारखानाले मूल्य पनि धेरै दिने गरेका छन् । तर, कामदारको अभावमा उचित समयमा टिप्न नपाउँदा छिप्पिएर गुणस्तरमा ह्रास आउने गरेको छ । ‘चिया बगान अधियाँ दिनुको विकल्प भेटिनँ,’ साँखेजुङका सविन बस्नेतले भने, ‘करिब २५ रोपनी चिया बगान अधियाँ दिएको छु । उत्पान र खर्च दुवै आधा ।’ कतिपयले त ठेक्का लिने या अधियाँ लिने मान्छे पनि भेटदैनन् ।

जनशक्ति अभावकै कारण चिया टिप्ने मेसिनको प्रयोग पनि बढदो छ । मेसिनको प्रयोग बाध्यकारी मात्र भएको कृषक बताउँछन् । एकैनाशको टिपाइ नहुने र पत्ती पनि केही ढिलो पलाउने कृषकको भनाइ छ । जिल्लाका निगमअन्तर्गत रहेका बगानमा पनि मजदुरको अभाव बढदो छ ।

पारिश्रमिक कम भएको भन्दै त्यहाँका मजदुर पनि वैकल्पिक पेसामा जाने गरेका छन् । धेरै मजदुर वैदेशिक रोजगारीमा पनि गएका छन् । चियाबारीमा काम गर्ने व्यक्तिको हाहाकार हुँदा पनि यस क्षेत्रबाट वैदेशिक रोजगारीमा जाने लहर हटेको छैन ।

प्रकाशित : श्रावण १९, २०७५ ०८:२०
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

दूध किसानलाई नगदको सट्टा दाना

दूधका केही पकेट क्षेत्रमा दिइएको प्रतिलिटर ३ रुपैयाँ अतिरिक्त रकम अब दूधको शुद्धता र गुणस्तरका आधारमा नगद नभई दानामार्फत दिइनेछ
सुरज कुँवर

काठमाडौँ — दुग्ध विकास संस्थान (डीडीसी) ले दुग्ध उत्पादक सहकारीलाई प्रतिलिटर दूधमा ३ रुपैयाँका दरले दिँदै आएको वार्षिक ५ करोड रुपैयाँ ‘अतिरिक्त रकम’ कटौती गरेको छ ।

अब उप्रान्त दूधमा अतिरिक्त सकमको सट्टा दाना उपलब्ध गराउने भएको छ । यो रकम सबै सहकारीलाई नभई गुणस्तरीय शुद्ध दूध उपलब्ध गराउने सहकारीलाई मात्रै दिइने हो ।

यो निर्णय आउनुअघि डीडीसीले छ जिल्लाका दैनिक कम्तीमा ५ हजार लिटर दूध डीडीसीलाई उपलब्ध गराउने दुग्ध उत्पादक सहकारीलाई मात्रै प्रतिलिटर ३ रुपैयाँ अतिरिक्त रकम दिँदै आएको थियो । यो अतिरिक्त रकमको सट्टा दाना दिने निर्णय गरिएको हो । यसबाहेक सहकारी सञ्चालनका लागि उपलब्ध गराउँदै आएको प्रतिलिटर ३ रुपैयाँ भने कटौती गरेको छैन । टीएस (टोटल सोलिड) शीर्षकमा दिइँदै आएको रकम भने देशभरका सबै सहकारीहरूले लिँदै आएका छन् ।

डीडीसीले विज्ञप्तिमार्फत अतिरिक्त मूल्य स्थगन गर्दै अब उप्रान्त दूधको शुद्धता र गुणस्तरमा आधारित भई आफ्नै ब्रान्डको ‘डीडीसी पशु आहारा’ (दाना) वितरण गर्ने भनेको छ । यो प्रणालीबारे अध्ययन गर्न डीडीसीको सञ्चालक समितिका सदस्य डा. विशाल बास्तोलाको संयोजकत्वमा अध्ययन समिति पनि बनाइएको छ ।

‘०७५ असार १६ गतेदेखि लागू हुने गरी अतिरिक्त मूल्य स्थगित गरी अब उप्रान्त उपलब्ध गराइने अतिरिक्त मूल्य परिणामको आधामा नगरी दूधको शुद्धता र गुणस्तरमा आधारित बनाउन अध्ययन भइरहेको छ,’ डीडीसीका सूचना अधिकारी सुभाष भट्टराईद्वारा शुक्रबार जारी विज्ञप्तिमा उल्लेख छ ।

डीडीसीका निमित्त महाप्रबन्धक ईश्वरीराज न्यौपानेले देशभरबाट दूधको आपूर्ति विगतका वर्षको दाँजोमा दोब्बर भएकाले प्रोसाहन रकम कटौती गरी त्यसको सट्टामा दाना वितरण गरिने बताए ।

चैतदेखि भदौ महिना दूध उत्पादनका लागि सुक्खा सिजन मानिन्छ । तर, यस वर्ष सुक्खा सिजनमै डीडीसीले दोब्बर दूध संकलन गर्नुपरेको उनले बताए । ‘हामी दैनिक एक लाख लिटर हाराहारी दूध संकलन गथ्र्यौं तर यसपटक दोब्बर मात्रामा दूध आयो,’ न्यौपानेले भने, ‘दूध उत्पादन बढेकाले यसपटक हामीले ८० करोड हाराहारीको मक्खन र धूलो दूध उत्पादन गरेर गोदाममा राखेका छौं ।’

बजारीकरण तथा अन्य निजी उद्योगसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने भएकाले मिल्क पकेट क्षेत्रमा दुग्ध उत्पादक सहकारी संस्थामार्फत विगतमा इन्सेन्टिभ/अतिरिक्त मूल्य उपलब्ध गराउनुपरेको डीडीसीले जनाएको छ ।

डीडीसीको सञ्चालक समितिका अनुसार तीन वर्षअघि डीडीसीले आफ्नो च्यानलमा दूधको मात्रा बढाउन राजधानी आसपाससहितका ६ वटा जिल्लाका सहकारीलाई मात्रै प्रतिलिटर दूधमा ३ रुपैयाँ अतिरिक्त मूल्य थपेर दिने निर्णय गरेको थियो । यो निर्णयअनुसार दैनिक कम्तीमा ५ हजार लिटर दूध डीडीसीलाई बिक्री गर्ने इलाम, धनकुटा, चितवन, मकवानपुर, रूपन्देही, काभ्रे र भक्तपुरका दुग्ध उत्पादक सहकारीलाई मात्रै दिइन्थ्यो ।

यो शीर्षकअनुसार डीडीसीले वार्षिक ५ करोड हाराहारी रुपैयाँ किसानलाई नभई सहकारीलाई दिन्थ्यो । तर, २०७५ असार १६ गतेदेखि लागू हुने गरी यो रकम कटौती गर्दै डीडीसीले अब सहकारीलाई नभई किसानलाई दाना दिने निर्णय गरेको विज्ञप्तिमा उल्लेख छ ।

निमित्त महाप्रबन्धक न्यौपानेका अनुसार डीडीसीले दैनिक देशका १ हजार २ सय सहकारीबाट दैनिक ९० हजारदेखि १ लाख लिटर हाराहारी दूध संकलन गर्छ । यो संस्थासँग १ लाख हाराहारी किसान आबद्ध छन् ।

प्रकाशित : श्रावण १९, २०७५ ०८:१९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT