फेरि दियालोकै भर

१९ जलविद्युत् योजना बन्द, साढे चार सय घरधुरी अँध्यारोमा
राजबहादुर शाही

मुगु — ‘माइक्रो हाइड्रोबाट बत्ती बलेपछि दियालो बाल्न छाडियो, फेरि दियालोकै भर पर्नुपर्ने बाध्यता छ’ यो भनाइ सुम्ली गाउँका कर्ण भण्डारीको हो । उनका अनुसार आर्थिक रूपमा सम्पन्न घरधुरीले सोलार प्यानल जडान गरे । तर, अधिकांश नहुनेहरूले सल्लाकै दियालो बाल्ने गर्छन् ।

रोवा गाउँका दल कामीको भनाइ पनि उस्तै छ । ‘गाउँमा बत्ती बलेपछि कालो धूवाँबाट मुक्ति पाइयो भन्ने लागेको थियो,’ उनले भने, ‘बत्ती बिग्रिँदा फेरि उस्तै अँध्यारोमा रात बिताउनुपर्ने बाध्यता छ ।’ भण्डारी र कामीका यी प्रतिनिधि भनाइ मात्र हुन् । धेरैको भोगाइ र प्रतिक्रिया यी दुईभन्दा फरक छैनन् ।

यो अवस्था यहाँका १९ वटा लघु तथा साना जलविद्युत् योजना अलपत्र परेपछि आएको हो । ३ किलोवाटदेखि १३ किलोवाटसम्मका अधिकांश बिग्रिएका छन् । विभिन्न सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाको सहयोगमा निर्मित योजनाहरू अलपत्र हुँदा साढे चार सय घरधुरी अँध्यारोमा बस्न बाध्य छन् ।

Yamaha

सुम्ली, सालिम, नाके, हयाङलु, श्रीकोट, केराई, धैनकोट, कालैलगायत गाउँका विद्युत् योजना लामो समयदेखि बन्द छन् । जिल्ला समन्वय समितिका अनुसार कम्फा, आम, सेरी, रुम, मुर्माका विद्युत् योजना पनि अलपत्र छन् । योजना अलपत्र परेपछि विभिन्न निकायबाट गरिएको करिब ४ करोड लगानी खेर गएको छ । गरिबी निवारण कोष, जिल्ला ऊर्जा विकास समिति, दुर्गम क्षेत्र विकास समिति र केयर नेपालले विद्युत् योजना निर्माण गरेका हुन् ।

रोवा गाउँको २५ किलोवाटको नाके जलविद्युत्, १३ किलोवाटको सालिम खोला लघु जलविद्युत्, ३ किलोवाटको कम्फा माइक्रो हाइड्रो बन्द छन् । गरिबी निवारण कोषको २४ लाख लगानीमा ७ वर्षअघि निर्मित सालिम खोला लघु जलविद्युत् तीन वर्षदेखि मर्मत अभावमा रोवा, सालिम र र्‍याङच्याकाटी गाउँका १ सय ६८ घरपरिवार विद्युतबाट वञ्चित छन् । त्यस्तै दुर्गम क्षेत्र विकास समितिको सहयोगमा ०५४ मा निर्माण भएको नाके जलविद्युत् बन्द भएपछि गाँडपानी, चराप जिउला, झाकोट र घट्टलेख गाउँका करिब दुई सय परिवार अँध्यारोमा बस्न विवश छन् ।

कम्फामा ३ किलोवाट र त्रिपको ७ किलोवाट, लुमको ७ किलोवाट र सुम्लीको ३ किलोवाटको जलविद्युत् योजना लामो समयदेखि बन्द छन् । खत्याड गाउँपालिकाको हयाङलु हाइड्रो, गम्था जलविद्युत्, श्रीकोटको चिमाढुंग्री योजना पनि लामो समयदेखि अलपत्र छन् । गाउँमा कम लागतमा निर्माण भएका अधिकांश साना र लघु जलविद्युत् योजनाको दिगोपना नभएको कच्चे गाउँका कलबहादुर कार्कीले बताए ।

गरिबी निवारण कोषको सहयोगमा निर्माण भएको माथिल्लो धैनकोटको १४ किलोवाटको योजना बन्द भएपछि दुई सय घरधुरी उज्यालोबाट वञ्चित छन् । जिल्लाभर अवरुद्ध भएका साना जलविद्युत् र माइक्रो हाइड्रो पुन: सञ्चालनमा ल्याउन रकम अभाव भएको जिल्ला ऊर्जा तथा वातावरण शाखाका निमित प्रमुख जीवनकुमार मल्लले बताए । उपभोक्ताले मर्मत सम्भार नगर्दा धेरै योजना अलपत्र परेको उनको भनाइ छ ।

शाखाका अनुसार छायानाथरारा नगरपालिकाको बाममा निर्माणाधीन दख्र्या खोला लघु जलविद्युत् योजना सुरु भएको १२ वर्षसम्म निर्माण हुन सकेको छैन । वैकल्पिक ऊर्जा प्रवद्र्धन केन्द्रको सहयोगमा ३ सय परिवारका लागि १९ किलोवाटको विद्युत् उत्पादन गर्न लागिएको हो । विद्युत् उत्पादनका लागि हेलिकप्टरबाट उपकरण ढुवानी गरिएको थियो ।

सामान ढुवानी तथा खरिदमा मात्रै करिब ३० लाख रुपैयाँ बजेट खर्च भइसकेको छ । ‘योजना सुरु भएको १२ वर्षसम्म पनि बत्ती बल्न सकेन,’ बाम गाउँका कर्णसिंह बोहोराले भने, ‘बत्ती बाल्ने आशा मारिसकेका छौं ।’ उनका अनुसार बत्ती उत्पादनका लागि ढुवानी भएका मेसिनहरू आयोजनास्थलमै खिया लागेर काम नलाग्ने भएका छन् । विद्युत् अभावमा बालबालिकाको पढाइ प्रभावित भएको उनले बताए । दियालो बाल्दा स्थानीयलाई दमको रोग बढी देखिने गरेको छ ।

प्रकाशित : श्रावण २६, २०७५ ०८:००
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

अमेरिका छिर्दा अंग्रेजीको ‘सु’ मात्र जान्दथे

धनीका कुरा
दिनेश यादव

काठमाडौँ — ताइवानमा जन्मे, कर्मभूमिचाहिँ अमेरिकालाई बनाए । अमेरिका छिर्दा चिनियाँबाहेक अन्य भाषा फिटिक्कै आउँदैनथ्यो । अंग्रेजीको ‘सु’ (जुत्ता) शब्दचाहिँ जसोतसो जानेका रहेछन् । तर, आफ्नै पौरख, लगन र मिहिनेतले विश्वका चर्चित उद्यमी बन्न सफल भएका छन्, त्यो पनि अमेरिकामै रहेर ।

डलर अर्बपति समूहका सदस्यसमेत बन्न भ्याएका छन् । दुई वर्षका छँदा बुबा गुमाए, १० वर्ष उमेरमा आफ्नो जन्मभूमि छाड्न बाध्य भए । तर, त्यही व्यक्ति आज ताइवानी–अमेरिकी इन्टरनेट उद्यमीका रूपमा लोकप्रिय छन् । उनी हुन्– जेरी याङ । ‘याहु इन्क’ का सहसंस्थापक तथा पूर्व प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) का रूपमा उनी बढी चिनिन्छन् ।

अमेरिका पुगेपछि मात्रै उनले अंग्रेजी भाषा सिकेका हुन् । आफ्नो भाषाको उपयोग गर्न नपाएका र भूगोलभन्दा निकै टाढा पुगेरै पनि उनी सफल भए । तीन वर्षको कठिन परिश्रमपछि उनले अंग्रेजी सिकेका हुन् । त्यसपछि प्रारम्भिक शिक्षा हासिल गर्न पाए, अमेरिकामा । स्नातक, स्नातकोत्तर र पीएचडीसम्मको पढाइ त्यहिबाटै पूरा गरे । इलेक्ट्रिकल इन्जिनियरिङमा पीजी गरेका उनले पीएचडीमा पनि त्यही विषय रोजे ।

पीएचडी गर्ने क्रममा डेभिड फिलोसँग उनको भेट भयो । केही समयपछि दुवै मिलेर त्यस ताका एकदमै नौलो विषय रहेको इन्टरनेट व्यवसाय सञ्चालनमा ल्याउने निधो गरे । सुरु–सुरुमा दुवैले वेबसाइट सञ्चालन गर्दा धेरै समस्याको सामना गर्नुपर्‍यो । पछि छुट्टै सफ्टवेयर बनाएर वेबसाइट सञ्चालनमा ल्याए । त्यसलाई विश्वव्यापी बनाउँदै केही समयमै एउटा मल्टी–बिलियन करर्पोरेसनका रूपमा रूपान्तरण गर्न सफल भए । लोकप्रियता बढदै गएपछि उनले ‘याहु इन्क’ कम्पनी खोले ।

त्यही याहु धेरैका लागि सहयोगी सिद्ध भयो । ‘याहु डटकम इमेल’ उक्त कम्पनीकै देन हो । जेरी याङ दशकसम्म कम्पनीको प्रमुख भएरै काम गरे । त्यसक्रममा अन्य ठूला कम्पनीलाई समेत आफ्नो मातहतमा ल्याउने प्रयास गरे । आफ्नै कम्पनी छँदाछँदै पनि उनी स्वतन्त्र निर्देशकको हैसियतमा रहेरै अन्य संस्थामा काम गरे । यसबाट उनी आफ्नो आम्दानी बढाउन सफल भए । एउटा अन्तर्वार्तामा जेरीले भनेका छन्, ‘जब मैले आफ्नी आमालाई पीएचडीको पढाइ छाडेर जीवनयापन गर्नका लागि कम्पनी खडा गरी ‘इन्टरनेट विज्ञापन’ बेच्नेबारे पहिलोपटक सुनाएको थिएँ, उहाँको कुनै उत्सुकता देखिनँ तर मलाई समर्थन गर्नुभयो । हिजोआज मप्रति उहाँको खासै गुनासो छैन ।’

४९ वर्षअघि ताइवानको ताइपेईमा जन्मेका जेरीका बुबाको निधन कलिलै उमेरमा भएको थियो । आमाले नै उनको पालनपोषण गरिन् । आर्थिक अवस्था ठीक नभएकाले जेरी १० वर्षको भएपछि आमा लिलीले अमेरिका जाने सोच बनाइन् । साथमा जेरीको सानो भाइ केन पनि थिए । तिनीहरू अमेरिकी राज्य क्यालिफोर्नियाको स्यान जोसे पुगे । आमा अंग्रेजी भाषाको जानकार मात्रै थिइनन्, नाटक प्रशिक्षकसमेत थिइन् । त्यहाँ लिलीले शिक्षिका र ड्रामा सिकाउने काम सुरु गरिन् ।

खासगरी बसाइसराइ गरी आएका विदेशीहरूलाई उनले अंग्रेजी सिकाउँथिन् । आमा अंग्रेजी पढाउने तर छोरा जेरीलाई चिनियाँ भाषाबाहेक अंग्रेजी आउँदै नआउने । विद्यालयमा भर्नाको समय अंग्रेजी उनका लागि एउटा बाधा बन्न पुग्यो । त्यसलाई छिचोल्ने निष्कर्षमा पुगेसँगै उनले एडभान्स लेभलको प्रशिक्षण लिए । झन्डै तीन वर्षमै उनले फर्रर अंग्रेजी बोल्न र लेख्न सिकेका हुन् । अंग्रेजी सिकेपछि उनले स्यान जोसेस्थित सिएरामन्ट मिडिल स्कुल र पिडमन्ट हिल्स हाई स्कुलबाट प्रारम्भिक शिक्षा हासिल गरे । त्यसपछि उनी स्टयान्डफर्ड विश्वविद्यालयमा भर्ना भई उच्च शिक्षा प्राप्त गरे ।

जेरी याङले आफ्नो कम्पनी सार्वजनिक गरेको धेरै भएको छैन । सन् १९९६ मा उनले कम्पनी सार्वजनिक गरे । कम्पनीले सर्वसाधारणका लागि सेयर लगानीको अवसर त्यही वर्ष प्रदान गर्‍यो । सेयर लिनेहरू धेरै निक्लिए । यसबाट उनी खुबै हौसिए । कम्पनी विस्तारका लागि सेयर निष्कासन कोसेढुंगा सावित भयो ।

सन् १९९५ देखि २०१२ सम्म याहुको प्रमुखका रूपमा र सन् २००७ देखि २००९ सम्म सीईओका रूपमा कम्पनीमा संलग्न रहे । यति मात्रै हैन, २००० देखि २०१२ सम्म अर्को कम्पनी ‘सिस्को सिस्टम’ मा एकजना ‘स्वतन्त्र निर्देशक’ का रूपमा समेत सेवा गर्ने मौका उनले पाए ।

सन् २००७ मा मानवीय र कानुनी सहयोग गर्ने उद्देश्यले ‘याहु हयुम्यान राइट्स फन्ड’ सञ्चालनमा ल्याए । सन २०१२ मा याहुको निर्देशक बोर्डबाट राजीनामा दिँदै एउटा छुट्टै लगानी कम्पनी ‘एएमई क्लाउड भेन्टचर्स’ सुरु गरे । उक्त कम्पनीमा टयांगो, इभरनोट, हवाटप्याडलगायत ५० वटाभन्दा बढी ‘स्टार्टअप्स’ ले आर्थिक लगानीमा रुचि देखायो । सन् २०१३ को नोभेम्बरसम्म उनले ‘वर्कडे इन्क’ को एकजना स्वतन्त्र निर्देशकका रूपमा पनि जिम्मेवारी निर्वाह गरेका थिए । उनले ‘अलिबाबा ग्रुप होल्डिङ कम्पनी’ का पनि स्वतन्त्र निर्देशकका रूपमा काम गरे । सन २०१४ को नोभेम्बरसम्म लेनोभो ग्रुपका नन–एक्ज्युकेटिभ पदमा आफ्नो जिम्मेवारी निर्वाह गरे । उनी स्टयान्डफोर्ड विश्वविद्यालयको ट्रस्ट बोर्डमा रहेर आफ्नो अनुभव सेयर गर्न सफल भएका थिए ।

सन् १९९९ मा ‘एमआईटी टेक्नोलजी रिभ्यु टीआर १००’ को सूचीमा विश्वका सयजना इनोभेटर्समध्ये उनको नाम पनि सार्वजनिक भयो । यो सफलता जेरी याङले ३५ वर्षकै उमेरमा प्राप्त गरेका थिए । त्यस्तै वेब क्षेत्रमा विश्वमा रहेका २५ जना शक्तिशाली मानिसहरूको सूचीमा समेत उनी आफ्नो नाम दर्ज गराउन सफल भए । अमेरिकी अखबार ‘फोब्र्स’ का अनुसार जेरी याङको कुल सम्पत्ति २ दशमलव ६ अर्ब मेरिकी डलर (रियल टाइम ९ अगस्ट २०१८) रहेको छ । विश्वकै अर्बपतिहरूको सूचीमा यो वर्ष उनी ९ सय २४ औं स्थानमा परेका छन् ।

जेरीले स्टयान्फोर्ड विश्वविद्यालयमा पढ्ने क्रममा जापानी अकिको यामाजाकीसँग विवाह गरे । अकिको औद्योगिक विषयमा पढ्नका लागि क्योटो ओभर्सिज प्रोग्रामअन्तर्गत १९९२ मा अमेरिका पुगेकी थिइन् । एकजना पूर्वचिनियाँ क्यालिग्राफीका विद्यार्थीसमेत रही सकेका याङसँग मिङ र क्विङ युगका करिब २५० जति ऐतिसाहिक क्यालिग्राफी संग्रहित छन् । हाल उनी अमेरिकी राज्य क्यालिफोर्नियाको लस एल्टस हिल्समा बस्छन् ।

(एजेन्सीहरू)

प्रकाशित : श्रावण २६, २०७५ ०७:५९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT