माइक्रोफाइनान्सबाटै फड्को

‘स्थायी शान्ति तबसम्म हासिल गर्न सकिन्न जबसम्म ठूलो जनसंख्यालाई गरिबीबाट बाहिर निकाल्न सकिने तरिका हामी खोज्न सक्तैनौं’
दिनेश यादव

काठमाडौँ — एकजना बंगलादेशी सामाजिक उद्यमी, बैंकर, अर्थशास्त्री र नागरिक समाजका नेता हुन्– मुहम्मद युनुस । बंगलादेशको एउटा दुर्गम गाउँमा जन्मे, त्यहीँ आफ्नो बाल्यकाल बिताए । एकजना ज्वेलर्स (सुनका गहना बनाउने) का छोरा हुन्– उनी ।

आमाचाहिँ गृहणीसँगै समाज सेवामा पनि सक्रिय थिइन् । नौ सन्तानमध्ये युनुस तेस्रा हुन् । उनले सञ्चालनमा ल्याएको माइक्रोफाइनान्स प्रणाली धेरैका लागि अनुसरणीय मात्रै बनेको छैन, आर्थिक रूपमा धेरैलाई माथि उठ्न सहयोग पनि गरेकै छ । उनले सञ्चालन गरेको ग्रामीण बैंक र आफूले अघि सारेको ‘माइक्रोफाइनान्स’ प्रणालीका कारण नोबेल पुरस्कारसमेत जित्न उनी सफल भए ।

अमेरिकी अखबार ‘फोर्ब्स’ का अनुसार युनुस माइक्रोक्रेडिटको अवधारणा अघि सारेरै चम्केका हुन् । उनको ग्रामीण बैंकले गरिब महिलाहरूलाई रकम दियो, यो काम अन्य कसैले त्यसअघि गरेका थिएनन् । आज तिनै महिलाहरूसँग बैंकको ९७ प्रतिशत हिस्सा छ ।

Yamaha

उनले एउटा पाइलट परियोजना सञ्चालनमा ल्याएका थिए, जसले भिख माग्नेहरूलाई कुकिज र क्यान्डिज जस्तो व्यापार गर्नका लागि ५ अमेरिकी डलर ऋण प्रदान गरेको थियो । युनुसले यो परियोजनामा एक हजार भिखारी सहभागी हुने अपेक्षा गरेका थिए । तर, एक लाखभन्दा बढी सहभागी भइदिए । दुई वर्षभित्रै २५ हजारभन्दा बढी भिखारीले भिख माग्नै बन्द गरे । किनभने तिनीहरू टाढाटाढासम्म ‘डोर टु डोर’ व्यापार गर्दै मनग्ये आम्दानी गर्न सफल भए । मानिसलाई अवसर दिएमा उसले आफ्नो क्षमताअनुसार काम गर्छ भन्ने भनाइ युनुसको छ ।

२८ जुन १९४० मा बंगलादेशको चटगाउँको बथुवा गाउँमा एउटा बंगाली मुस्लिम परिवारमा युनुसको जन्म भएको हो । बुबा हाजी दुला मिया सौदागर एकजना ज्वेलर्स थिए, आमा सोभियाचाहिँ समाजसेवी । युनुसको बाल्यकाल गाउँमै बित्यो । सन् १९४४ मा उनको परिवार चटगाउँ सहर बसाइ सरेपछि बल्ल उनको औपचारिक अध्ययन सुरु भएको हो । त्यहाँ उनलाई लामाबजार प्राइमर स्कुलमा भर्ना गरियो ।

स्कुलमा पढ्ने बेला आमा मनोवैज्ञानिक रूपमा रोगी थिइन् । त्यसले कहिलेकाहीँ उनलाई तनाव हुने गरे पनि पढाइमा भने आफूलाई अब्बल बनाइराख्न कुनै कसर बाँकी राखेनन् । त्यसैको परिणाम थियो, उनी तत्कालीन पूर्वी पाकिस्तानमा ३९ हजार विद्यार्थीहरूबीच १६ औं स्थानका साथ चटगाउँ कलेजिएट स्कुलबाट म्याट्र्रिक परीक्षा उत्तीर्ण गरे । स्कुले जीवनमा उनी ‘स्काउट व्वाय’ का रूपमा सक्रिय रहे । उनी सांस्कृतिक गतिविधिहरूमा पनि उत्तिकै सक्रिय रहे, नाटकमा समेत सहभागी भए । त्यसक्रममा धेरै पुरस्कारसमेत जित्न सफल भएका थिए ।

सन् १९५२ मा पश्चिम पाकिस्तान र भारतको यात्रा गर्ने अवसर पाए । त्यसक्रममा उनले धेरै कुरा सिके । सन् १९५५ मा जाम्बोरिजमा सहभागी हुन क्यानाडा जाने मौका पनि उनले पाए । सन् १९५७ मा उनले ढाका विश्वविद्यालयमा अर्थशास्त्र विभागमा भर्ना भए । सन् १९६० मा उनले स्नातक र सन् १९६१ स्नातकोत्तरसम्मको पढाइ पूरा गरे । स्नातक उत्तीर्णपछि युनुस प्रोफेसर नुरुल इस्लाम र रहमान शोभानको अर्थशास्त्र शोधको सहायकका रूपमा अर्थशास्त्र ब्युरोमा सहभागी भए ।

पछि सन् १९६१ मा चटगाउँ कलेजमा अर्थशास्त्रको लेक्चररका रूपमा नियुक्त भए । त्यसैबेला उनले आफूलाई आर्थिक रूपमा सहयोग पुगोस् भन्ने उद्देश्यका साथ प्याकेजिङ कारखानासमेत सञ्चालनमा ल्याए । उक्त कारखाना नाफामा गयो । त्यसबाट उनको आर्थिक अवस्था पनि सुदृढ हँुदै गयो । आज तिनै युनुसको कुल सम्पत्ति १ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी रहेको विभिन्न सञ्चार माध्यमहरूले जनाएको छ ।

युनुसले माइक्रोक्रेडिट र माइक्रोफाइनान्सको अवधारणाको नेतृत्व गर्दै विश्वको ध्यान आफूमाथि केन्द्रित गर्न सफल भए । ग्रामीण बैंकको स्थापनाले उनी थप चर्चित बनेका हुन् । पारम्परिक बैंक ऋणका लागि योग्य रहेकादेखि गरिब र उद्यमीलाई समेत उनको बैंकले ऋण उपलब्ध गराउँथ्यो । सन् २००६ मा युनुस र उनको ग्रामीण बैंकलाई संयुक्त रूपमा ‘नोबेल शान्ति पुरस्कार’ प्रदान गरिएको थियो ।

गरिबीको रेखाभन्दा तल रहेकाहरूको आर्थिक र सामाजिक विकासमा माइक्रोक्रेडिट माध्ययबाट महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको भन्दै उनलाई उक्त पुरस्कार प्रदान गरिएको हो । नर्वेली नोबेल समितिले त्यसताका भनेको थियो, ‘स्थायी शान्ति तबसम्म हासिल गर्न सकिन्न जबसम्म ठूलो जनसंख्यालाई गरिबीबाट बाहिर निकाल्न सकिने तरिका हामी खोज्न सक्तैनौं ।’

युनुस र ग्रामीण बैंकले गरिबहमध्येमा पनि सबैभन्दा बढी गरिबले समेत आफ्नो काम र विकास आफैं गर्न सक्ने संस्कृतिको विकास गर्न सहयोग गरेकाले यो पुरस्कार प्रदान गरिएको समितिले जनाएको थियो । युनुसले अन्य कयौं राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान पाइसकेका छन् । तीमध्ये सन् २००९ मा अमेरिकी स्वतन्त्रता राष्ट्रपति पदक र २०१० मा कंग्रेसनल स्वर्ण पदक प्राप्त गरेका थिए । सन् २००८ मा उनले ‘टप १०० ग्लोबल थिंकर्स’ को विदेश नीति पत्रिकाको सूचीमा नम्बर २ मा परेका थिए ।

बीबीसीको एक रिपोर्टमा ‘युनुसको क्रान्तिकारी माइक्रोक्रेडिट प्रणालीबाट विश्वका ७० लाख गरिब लाभान्वित भए, ती मध्ये अधिकांश बंगलादेशका थिए’ उल्लेख छ । चटगाउँ विश्वविद्यालयमा प्राध्यापक छँदा सन् १९७६ मा उनलाई माइक्रोफाइनान्सको विचार आएको थियो । पहिलोपटक उनले जारी गरेको ऋणको मूल्य ३ हजार (२७ अमेरिकी डलर) रुपैयाँ मात्रै रहेको थियो । विश्वविद्यालय नजिकैको जोब्रा गाउँका ४२ जना महिलाले पहिलोपटक ऋण पाएका थिए । त्यसअघि ती महिलाहरूले स्थानीय साहुबाट चर्को ब्याजमा ऋण लिने गर्थे ।

सन् २०११ फेब्रुअरीमा युनुसले सास्किया ब्रुस्टन, सोफी एइसेनम्यान र हंस रिट्जसँग मिलेर युनुस सोसल बिजनेस–ग्लोबल इनिसिएटिभ्स (वाईएसबी) को स्थापना गरे । वाईएसबीले विश्वभर सामाजिक समस्याहरू हल गर्न तथा सामाजिक व्यापारलाई सशक्त बनाउन सहयोग गर्छ । मानवीय पुंजीवाद युनुसको दृष्टिकोणका लागि अन्तर्राष्ट्रिय कार्यान्वयन शाखाका रूपमा वाईएसबी विकासशील देशहरूमा सामाजिक व्यवसायहरूका लागि इन्क्युबेटर फन्डको व्यवस्थापन गर्छ । कम्पनी, सरकार, फाउन्डेसन तथा गैरसरकारी संगठनलाई सल्लाकार सेवा प्रदान गर्छ ।

सन् २०१२ मा स्कटल्यान्डको ग्लासगोव क्यालेडोनियन विश्वविद्यालयको चान्सलरसमेत बने । त्यसअघि उनी बंगलादेशको चटगाउँ विश्वविद्यालयमा अर्थशास्त्रका प्रोफेसर थिए । उनले आफ्नो वित्तीय कार्यसँग सम्बन्धित कयौं पुस्तकहरूसमेत प्रकाशित गरेका छन् । उनी ग्रामीण अमेरिका र ग्रामीण फाउन्डेसनका संस्थापक बोर्ड सदस्य हुन्, जसले माइक्रोक्रेडिटलाई समर्थन गर्छ । युनुस संयुक्त राष्ट्र फाउन्डेसनका निर्देशक मण्डलमा रहेर पनि काम गरिसकेका छन् । सन् १९९८ मा अमेरिकी परोपकारी टेड टर्नरलाई संयुक्त राष्ट्रसंघको उद्देश्यअनुरूप काम गर्न एक अर्ब अमेरिकी डलर सहयोग गरेको थियो ।

अमेरिकामा पढ्नका लागि युनुसले सन् १९६५ मा फुलब्राइट छात्रवृत्ति प्राप्त गरे । उनले त्यो मौका छाड्न चाहेनन् । अमेरिका गए, त्यहाँका भ्यान्डरबिल्ट विश्वविद्यालयबाट अर्थशास्त्रमा पीएचडीको उपाधि हासिल गरे । त्यसपछि सन् १९६९ देखि १९७२ सम्म युनुसले मिडल टेन्नेस्सी स्टेट युनिभर्सिटीमा सहायक प्राध्यापकका रूपमा काम गरे ।

सन् १९७१ मा बंगलादेश स्वतन्त्रता आन्दोलनका क्रममा युनुसले नागरिक समितिको स्थापना गर्दै स्वतन्त्रताको समर्थन बढाउनका लागि अमेरिकामा अन्य बंगलादेशीसँग मिलेर बंगलादेश सूचना केन्द्र सञ्चालनमा ल्याए । उनले न्यासभिल्लेस्थित आफ्नो डेराबाट बंगलादेश न्युजलेटरसमेत प्रकाशनमा ल्याएका थिए । युद्ध समाप्तिपछि उनी बंगलादेश फर्के । नुरुल इस्लामको नेतृत्वमा रहेको सरकारले योजना आयोगमा उनलाई नियुक्त गर्‍यो । त्यहाँ काम गर्न मन नलागेपछि उनले राजीनामा दिएर चटगाउँ विश्वविद्यालयमा अर्थशास्त्र विभागको प्रमुखको जिम्मेवारीमा काम गर्न पुगे ।

सन् १९७४ मा मुलुकमा अकाल परेको देखेपछि उनी गरिबी कम गर्ने उद्देश्यले ग्रामीण आर्थिक कार्यक्रमको स्थापना गरी एउटा शोध परियोजना सञ्चालनमा ल्याए । सन् १९७५ मा उनले नाबाजुग (नयाँ युग) तेभागागा खामार (तीन सेयर फर्म) को स्थापना गरे, जसलाई सरकारले प्याकेजका लागि इनपुट कार्यक्रमका रूपमा अपनायो ।

‘सेलिब्रेटी नेट वर्थ’ र ‘द फेमस पिपुल डटकम’ का अनुसार युनुसको कुल सम्पत्ति (१५ डिसेम्बर २०१६ मा) १० मिलियन अमेरिकी डलर (एक अर्बभन्दा बढी रुपैयाँ) रहेको छ । ‘द फेमस पिपुल डटकम’ ले पनि १५ डिसेम्बर २०१६ मा युनुसको नेट वर्थ १० मिलियन डलर रहेको छ ।

सन् २०११ मा बंगलादेश सरकारले युनुसलाई ग्रामीण बैंकबाट हटाइदियो । कानुनको उल्लंघन र आयु सीमाका कारण उनलाई हटाएको बताइएको थियो । तर, सानो स्तरमा वित्त प्रदान गर्ने अवधारणा (माइक्रोफाइनान्स) लाई नयाँ आयाम दिने युनुसलाई त्यसताका अवहेलना मुद्दा परेको थियो । त्यही क्रममा उनलाई अदालतमा समेत पेस हुनुपरेको थियो ।

उनले एक अन्तर्वार्तामा ‘बंगलादेशमा राजनीतिकर्मीहरू रकमका लागि मात्र काम गर्छन्, यहाँ कुनै विचारधारा छैन’ भनेको आरोप लगाउँदै राजनीतिक दलका नेताले अवहेलना मुद्दा दर्ता गरेका थिए । त्यही विवादका कारण बैंकबाट हटाइएको थियो ।

(एजेन्सीहरू)

प्रकाशित : भाद्र २, २०७५ ०८:१२
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

अमेरिका छिर्दा अंग्रेजीको ‘सु’ मात्र जान्दथे

धनीका कुरा
दिनेश यादव

काठमाडौँ — ताइवानमा जन्मे, कर्मभूमिचाहिँ अमेरिकालाई बनाए । अमेरिका छिर्दा चिनियाँबाहेक अन्य भाषा फिटिक्कै आउँदैनथ्यो । अंग्रेजीको ‘सु’ (जुत्ता) शब्दचाहिँ जसोतसो जानेका रहेछन् । तर, आफ्नै पौरख, लगन र मिहिनेतले विश्वका चर्चित उद्यमी बन्न सफल भएका छन्, त्यो पनि अमेरिकामै रहेर ।

डलर अर्बपति समूहका सदस्यसमेत बन्न भ्याएका छन् । दुई वर्षका छँदा बुबा गुमाए, १० वर्ष उमेरमा आफ्नो जन्मभूमि छाड्न बाध्य भए । तर, त्यही व्यक्ति आज ताइवानी–अमेरिकी इन्टरनेट उद्यमीका रूपमा लोकप्रिय छन् । उनी हुन्– जेरी याङ । ‘याहु इन्क’ का सहसंस्थापक तथा पूर्व प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) का रूपमा उनी बढी चिनिन्छन् ।

अमेरिका पुगेपछि मात्रै उनले अंग्रेजी भाषा सिकेका हुन् । आफ्नो भाषाको उपयोग गर्न नपाएका र भूगोलभन्दा निकै टाढा पुगेरै पनि उनी सफल भए । तीन वर्षको कठिन परिश्रमपछि उनले अंग्रेजी सिकेका हुन् । त्यसपछि प्रारम्भिक शिक्षा हासिल गर्न पाए, अमेरिकामा । स्नातक, स्नातकोत्तर र पीएचडीसम्मको पढाइ त्यहिबाटै पूरा गरे । इलेक्ट्रिकल इन्जिनियरिङमा पीजी गरेका उनले पीएचडीमा पनि त्यही विषय रोजे ।

पीएचडी गर्ने क्रममा डेभिड फिलोसँग उनको भेट भयो । केही समयपछि दुवै मिलेर त्यस ताका एकदमै नौलो विषय रहेको इन्टरनेट व्यवसाय सञ्चालनमा ल्याउने निधो गरे । सुरु–सुरुमा दुवैले वेबसाइट सञ्चालन गर्दा धेरै समस्याको सामना गर्नुपर्‍यो । पछि छुट्टै सफ्टवेयर बनाएर वेबसाइट सञ्चालनमा ल्याए । त्यसलाई विश्वव्यापी बनाउँदै केही समयमै एउटा मल्टी–बिलियन करर्पोरेसनका रूपमा रूपान्तरण गर्न सफल भए । लोकप्रियता बढदै गएपछि उनले ‘याहु इन्क’ कम्पनी खोले ।

त्यही याहु धेरैका लागि सहयोगी सिद्ध भयो । ‘याहु डटकम इमेल’ उक्त कम्पनीकै देन हो । जेरी याङ दशकसम्म कम्पनीको प्रमुख भएरै काम गरे । त्यसक्रममा अन्य ठूला कम्पनीलाई समेत आफ्नो मातहतमा ल्याउने प्रयास गरे । आफ्नै कम्पनी छँदाछँदै पनि उनी स्वतन्त्र निर्देशकको हैसियतमा रहेरै अन्य संस्थामा काम गरे । यसबाट उनी आफ्नो आम्दानी बढाउन सफल भए । एउटा अन्तर्वार्तामा जेरीले भनेका छन्, ‘जब मैले आफ्नी आमालाई पीएचडीको पढाइ छाडेर जीवनयापन गर्नका लागि कम्पनी खडा गरी ‘इन्टरनेट विज्ञापन’ बेच्नेबारे पहिलोपटक सुनाएको थिएँ, उहाँको कुनै उत्सुकता देखिनँ तर मलाई समर्थन गर्नुभयो । हिजोआज मप्रति उहाँको खासै गुनासो छैन ।’

४९ वर्षअघि ताइवानको ताइपेईमा जन्मेका जेरीका बुबाको निधन कलिलै उमेरमा भएको थियो । आमाले नै उनको पालनपोषण गरिन् । आर्थिक अवस्था ठीक नभएकाले जेरी १० वर्षको भएपछि आमा लिलीले अमेरिका जाने सोच बनाइन् । साथमा जेरीको सानो भाइ केन पनि थिए । तिनीहरू अमेरिकी राज्य क्यालिफोर्नियाको स्यान जोसे पुगे । आमा अंग्रेजी भाषाको जानकार मात्रै थिइनन्, नाटक प्रशिक्षकसमेत थिइन् । त्यहाँ लिलीले शिक्षिका र ड्रामा सिकाउने काम सुरु गरिन् ।

खासगरी बसाइसराइ गरी आएका विदेशीहरूलाई उनले अंग्रेजी सिकाउँथिन् । आमा अंग्रेजी पढाउने तर छोरा जेरीलाई चिनियाँ भाषाबाहेक अंग्रेजी आउँदै नआउने । विद्यालयमा भर्नाको समय अंग्रेजी उनका लागि एउटा बाधा बन्न पुग्यो । त्यसलाई छिचोल्ने निष्कर्षमा पुगेसँगै उनले एडभान्स लेभलको प्रशिक्षण लिए । झन्डै तीन वर्षमै उनले फर्रर अंग्रेजी बोल्न र लेख्न सिकेका हुन् । अंग्रेजी सिकेपछि उनले स्यान जोसेस्थित सिएरामन्ट मिडिल स्कुल र पिडमन्ट हिल्स हाई स्कुलबाट प्रारम्भिक शिक्षा हासिल गरे । त्यसपछि उनी स्टयान्डफर्ड विश्वविद्यालयमा भर्ना भई उच्च शिक्षा प्राप्त गरे ।

जेरी याङले आफ्नो कम्पनी सार्वजनिक गरेको धेरै भएको छैन । सन् १९९६ मा उनले कम्पनी सार्वजनिक गरे । कम्पनीले सर्वसाधारणका लागि सेयर लगानीको अवसर त्यही वर्ष प्रदान गर्‍यो । सेयर लिनेहरू धेरै निक्लिए । यसबाट उनी खुबै हौसिए । कम्पनी विस्तारका लागि सेयर निष्कासन कोसेढुंगा सावित भयो ।

सन् १९९५ देखि २०१२ सम्म याहुको प्रमुखका रूपमा र सन् २००७ देखि २००९ सम्म सीईओका रूपमा कम्पनीमा संलग्न रहे । यति मात्रै हैन, २००० देखि २०१२ सम्म अर्को कम्पनी ‘सिस्को सिस्टम’ मा एकजना ‘स्वतन्त्र निर्देशक’ का रूपमा समेत सेवा गर्ने मौका उनले पाए ।

सन् २००७ मा मानवीय र कानुनी सहयोग गर्ने उद्देश्यले ‘याहु हयुम्यान राइट्स फन्ड’ सञ्चालनमा ल्याए । सन २०१२ मा याहुको निर्देशक बोर्डबाट राजीनामा दिँदै एउटा छुट्टै लगानी कम्पनी ‘एएमई क्लाउड भेन्टचर्स’ सुरु गरे । उक्त कम्पनीमा टयांगो, इभरनोट, हवाटप्याडलगायत ५० वटाभन्दा बढी ‘स्टार्टअप्स’ ले आर्थिक लगानीमा रुचि देखायो । सन् २०१३ को नोभेम्बरसम्म उनले ‘वर्कडे इन्क’ को एकजना स्वतन्त्र निर्देशकका रूपमा पनि जिम्मेवारी निर्वाह गरेका थिए । उनले ‘अलिबाबा ग्रुप होल्डिङ कम्पनी’ का पनि स्वतन्त्र निर्देशकका रूपमा काम गरे । सन २०१४ को नोभेम्बरसम्म लेनोभो ग्रुपका नन–एक्ज्युकेटिभ पदमा आफ्नो जिम्मेवारी निर्वाह गरे । उनी स्टयान्डफोर्ड विश्वविद्यालयको ट्रस्ट बोर्डमा रहेर आफ्नो अनुभव सेयर गर्न सफल भएका थिए ।

सन् १९९९ मा ‘एमआईटी टेक्नोलजी रिभ्यु टीआर १००’ को सूचीमा विश्वका सयजना इनोभेटर्समध्ये उनको नाम पनि सार्वजनिक भयो । यो सफलता जेरी याङले ३५ वर्षकै उमेरमा प्राप्त गरेका थिए । त्यस्तै वेब क्षेत्रमा विश्वमा रहेका २५ जना शक्तिशाली मानिसहरूको सूचीमा समेत उनी आफ्नो नाम दर्ज गराउन सफल भए । अमेरिकी अखबार ‘फोब्र्स’ का अनुसार जेरी याङको कुल सम्पत्ति २ दशमलव ६ अर्ब मेरिकी डलर (रियल टाइम ९ अगस्ट २०१८) रहेको छ । विश्वकै अर्बपतिहरूको सूचीमा यो वर्ष उनी ९ सय २४ औं स्थानमा परेका छन् ।

जेरीले स्टयान्फोर्ड विश्वविद्यालयमा पढ्ने क्रममा जापानी अकिको यामाजाकीसँग विवाह गरे । अकिको औद्योगिक विषयमा पढ्नका लागि क्योटो ओभर्सिज प्रोग्रामअन्तर्गत १९९२ मा अमेरिका पुगेकी थिइन् । एकजना पूर्वचिनियाँ क्यालिग्राफीका विद्यार्थीसमेत रही सकेका याङसँग मिङ र क्विङ युगका करिब २५० जति ऐतिसाहिक क्यालिग्राफी संग्रहित छन् । हाल उनी अमेरिकी राज्य क्यालिफोर्नियाको लस एल्टस हिल्समा बस्छन् ।

(एजेन्सीहरू)

प्रकाशित : श्रावण २६, २०७५ ०७:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT