भदौभित्रै ‘हेजिङ’ सुविधा

विदेशी मुद्राको विनिमय दरमा आउने उतारचढावबाट सिर्जना हुने जोखिम व्यवस्थापन गर्ने गरी हेजिङबाट पूर्वाधारका परियोजनामा विदेशी लगानी आकर्षित गर्न खोजिएको हो
यज्ञ बञ्जाडे

काठमाडौँ — विदेशी विनिमयदरको उचारचढावले आउने जोखिम व्यवस्थापनका लागि केन्द्रीय बैंकले हेजिङ सुविधा ल्याउन लागेको छ । विदेशी विनिमयमा निहित जोखिम व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्‍याउने उद्देश्यले उक्त व्यवस्था ल्याउन लागिएको हो ।

हेजिङ विदेशी मुद्राको विनिमय दरमा आउने उतारचढावबाट सिर्जना हुने सम्भावित जोखिम व्यवस्थापन गर्ने महत्त्वपूर्ण विधि हो ।


उदाहरणका लागि सोमबार एक अमेरिकी डलर बराबर नेपाली रुपैयाँको विनिमय दर १ सय १२ रुपैयाँ छ । यो प्राय: घटबढ भइरहन्छ । आजको मितिमा १ सय १२ रुपैयाँका दरले विदेशी लगानी नेपाल भित्रियो । भविष्यमा कुनै दिन यो घटेर १ सय रुपैयाँमा झर्‍यो भने लगानीकर्तालाई १२ रुपैयाँ नोक्सान हुन्छ ।


यस्तो अवस्थामा लगानीकर्तालाई नोक्सान नहोस् भनेर हेजिङ सुविधा दिइन्छ । यो सुविधाअन्तर्गत लगानीकर्ताले विनिमयदरमा अवमूल्यन भए पनि त्यो नोक्सान व्यहोर्नु पर्दैन । त्यस्तो नोक्सान राष्ट्र बैंकले नै व्यहोर्छ । सुरुमा लगानी ल्याउँदा जति
विनिमय दर थियो, तोकिएको समयपछि पनि त्यत्ति दरमा उसले पैसा भुक्तानी पाउँछ ।


उक्त व्यवस्थाका लागि आवश्यक कार्यविधि निर्माणको काम अन्तिम चरणमा रहेकाले एक/दुई सातामै पूरा हुने राष्ट्र बैंकले जनाएको छ । चालु आर्थिक वर्षको मौद्रिक नीतिमार्फत घोषणा भएको उक्त व्यवस्था कार्यान्वयनका लागि राष्ट्र बैंकले कार्यविधि निर्माण गर्न लागेको हो । ‘एनआरबी हेजिङ सोलुसन’ का नामबाट उक्त सुविधा ल्याउन लागिएको जनाइएको छ । नेपालमा पहिलोपटक यस्तो व्यवस्था आउन लागेको हो । यो सुविधाले विदेशी विनिमय दरमा निहित जोखिम व्यवस्थापन गर्ने भएकाले प्रत्यक्ष विदेशी लगानी (एफडीआई) प्रोत्साहित हुने विज्ञहरूले जनाएका छन् ।


‘हेजिङ सुविधाका लागि काम भइरहेको छ,’ राष्ट्र बैंक विदेशी विनिमय व्यवस्थापन विभाग प्रमुख भीष्मराज ढुंगानाले भने, ‘यही भदौभित्रै ल्याइसक्ने गरी काम भएको छ ।’ खासगरी ठूला र राष्ट्रिय महत्त्वका परियोजनाहरूमा विदेशी लगानी प्रोत्साहन गर्ने उद्देश्यले उक्त व्यवस्था ल्याउन लागिएको ढुंगानाले बताए । ‘राष्ट्रिय महत्त्वका आयोजनाहरूमा पुँजी अभाव हुन नदिन तथा विदेशी लगानीकर्तालाई नेपालमा लगानी गर्न प्रोत्साहन गर्न उक्त व्यवस्था ल्याउन लागिएको हो,’ उनले भने, ‘यस कोषले विदेशी लगानीकर्ताले व्यहोर्नुपर्ने विदेशी विनिमयमा निहित जोखिम व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्‍याउनेछ ।’


पूर्वाधारका परियोजनाहरूमा भित्रिने विदेशी लगानीलाई राष्ट्र बैंकमा छुट्टै कोषमा जम्मा गरी हेजिङ सुविधा उपलब्ध गराउने व्यवस्था मिलाइने चालु आर्थिक वर्षको मौद्रिक नीतिमा उल्लेख छ । ‘यस कोषले विदेशी लगानीकर्ताले व्यहोर्नुपर्ने विदेशी विनिमयमा निहित जोखिम व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्‍याउनेछ,’ मौद्रिक नीतिमा भनिएको छ, ‘यो सुविधाबाट ठूला जलविद्युत् आयोजना, प्रसारण लाइन, सडक तथा अन्य पूर्वाधार परियोजनामा वैदेशिक लगानी आकर्षित हुनेछ ।’


खासगरी १० अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी लगानी भएका परियोजनाहरूमा आउने विदेशी लगानीकर्ताहरूले उक्त सुविधा पाउने राष्ट्र बैंकले जनाएको छ । विनिमय दरमा आउने उतारचढावबाट सिर्जना हुने जोखिम व्यवस्थापनको सुविधा नहँुदा मुलुकमा अपेक्षित रूपमा एफडीआई आउन सकेको छैन । ती समस्या समाधान गरी ठूलो मात्रामा एफडीआई भित्र्याउने उद्देश्यले हेजिङ सुविधा ल्याउन लागिएको राष्ट्र बैंकले दाबी गरेको छ ।


गत वर्षको तुलनामा चालु आर्थिक वर्षको ११ महिनामा साढे २९ प्रतिशतले एफडीआई बढेको छ । ०७४ जेठमा १२ अर्ब २७ करोड रुपैयाँ एफडीआई मुलुक भित्रिएको थियो । गत जेठसम्म यस्तो विदेशी लगानी बढेर १५ खर्ब ८७ अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ । गत असारमा यस्तो लगानी १३ खर्ब ५० अर्ब रुपैयाँ थियो । उद्योग विभागको तथ्यांकअनुसार गत वर्षमा १५ अर्ब १ करोड रुपैयाँको विदेशी लगानीको प्रतिबद्धता आएको थियो । यो उद्योग विभागमा जनाइएको प्रतिबद्धता हो । जुनसुकै विदेशी लगानी आउँदा सुरुमा उद्योग विभागमा दर्ता गरेर अनुमति लिनुपर्छ ।


राष्ट्र बैंकका अनुसार गत असारसम्म ३९ वटा राष्ट्रबाट २ सय ५२ वटा कम्पनीमा एफडीआई भित्रिएको छ । यी कम्पनीहरूमा हाल १ खर्ब ५१ अर्ब रुपैयाँ विदेशी लगानी रहेको राष्ट्र बैंकको अध्ययन प्रतिवेदनले जनाएको छ । विगत ५ वर्षको तुलनामा यस्तो लगानी करिब १ खर्ब रुपैयाँले बढी हो । आर्थिक वर्ष ०६९/७० मा ५२ अर्ब रुपैयाँ एफडीआई आएको थियो । राष्ट्र बैंकले ती कम्पनीहरूमा विदेशबाट लगानीका रूपमा आएको ऋण र सञ्चित रकम (कोष) लाई जोडेर आउट स्टयान्डिङ एफडीआई (लगानीमा रहेको विदेशी लगानी) गणना गरेको हो ।


प्रकाशित : भाद्र ६, २०७५ १०:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

बिकाउ गीतको वर्चस्व

सजना बराल

काठमाडौँ — संगीतकार दीपक जंगम अहिलेको सांगीतिक माहोलदेखि खुसी छैनन् । यहाँ बनिरहेका गीत स्तरीय नभएको उनको भनाइ छ । गीतकार श्रवण मुकारुङ पनि नेपाली गीतमा काव्यिक उचाइ घटेको भन्दै खिन्न हुन्छन् । गायिका कुन्ती मोक्तान अहिलेको गायनमा हेलचेक्रयाइँ देख्छिन्, मिहिनेत देख्दिनन् ।

बजारमा चलेका अधिकांश गीत कला र भाव गहनताका दृष्टिले कमजोर रहेको कवि/गीतकार मुकारुङले बताए । प्रस्तोता वा निर्मातालाई फाइदा भए पनि यस्ता गीतले राष्ट्रिय संस्कृति निर्माणमा कुनै टेवा नपुर्‍याउने उनको भनाइ छ । ‘संगीत भनेको समाजलाई सुसंस्कृत गराउने माध्यम पनि हो,’ उनी भन्छन्, ‘स्रष्टाले यो दायित्वबोध गर्न छोडेका छन् ।’


संगीतकार दीपक जंगम गायक होइन, मेसिनले गीत गाउन थालेपछि विकृति बढ्नु स्वाभाविक ठान्छन् । अटोटयुन वा टयुन इन्हयान्सरका भरमा गाएका गीत श्रोतामाझ लोकप्रिय भएको देख्दा उनी विरक्त मान्छन् । ‘गम्भीर स्रष्टा हतोत्साहित भइसके,’ उनी भन्छन्, ‘तिनको संख्या घटेको छ । साधना र अध्ययन गर्न छोडियो । तुरुन्त चर्चित हुन खोज्दा नानाभाँति भयो ।’


बजारमा ढोल पिटेका गीत गीत नभएर प्रोपोगान्डा भएको उनको भनाइ थियो । मिडियाले स्तरीय गीत नचिन्दा सस्ता गीत लोकप्रिय भएको उनी ठान्छन् । ‘फिल्मतिर बक्स अफिस लगाएजस्तै संगीतमा पनि नियमन आवश्यक भइसक्यो,’ उनी औँल्याउँछन्, ‘जुन जराबाट आएको हो, त्यसको हेरविचार र मलजल गर्ने काम भएको छैन । नेपाली संगीत बिरुवाबाट बोट हुन नपाउँदै ओइलाउन थालेको छ ।’


गायक प्रेमध्वज प्रधानका अनुसार गीत निर्माणमा सामूहिक पहल मासिएयता गीत विकृत बन्न थालेको हो । अहिले गीतलाई टुक्राटुक्रा पारेर रेकर्ड गर्ने, गीतकार, संगीतकार र गायकबीच समन्वयन नहुने भएपछि असली गीत बन्न नसकेको उनको भनाइ छ । ‘नयाँ सुगम गीत सुन्न पाएको छैन,’ उनी विरक्तिन्छन्, ‘शास्त्रीय शैली मिसाएर हाई स्केलमा, चिच्याएर गाउन थालिएको छ । सुन्दा पटक्कै आनन्द आउँदैन ।’


प्रधानलाई गीतमा सरलता मन पर्छ । उनी भारी शब्द, गुजुल्टिएको संगीत र चर्को स्वरमा कला भेटदैनन् ।


पछिल्लो समय दुईचार वटा गीत मात्रै कलात्मक हुने गरेको उनी बताउँछन् ।
कवि मुकारुङलाई पनि राम्रा गीत बन्दै नबनेको भन्ने लाग्दैन । तर, नराम्रोको वर्चस्व रहेको उनको बुझाइ छ । तृष्णा गुरुङको ‘खनी हो यामु...’, विपुल क्षत्रीको ‘राम साइँली...’, हेमन्त रानाको ‘सुन साइँली...’ जस्ता एकाध गीत आफूलाई रचनात्मक लागेको उनी बताउँछन् ।


जराको खोजी
बजारले चाहेअनुसार गीत सिर्जना गरिएको नयाँ पुस्ताको भनाइ छ । मुकारुङका अनुसार अहिले नेपालमा मात्र होइन विश्वस्तरमै मनोरञ्जनात्मक गीत हावी भइरहेका छन् । गायक प्रधानलाई पनि विदेशी गीतको सिकोले हामी ‘पेपी नम्बर’ मा भुलेका हौं भन्ने लाग्छ । प्राविधिक सुविधा थपिएपछि साधना कम भएको गायिका कुन्ती मोक्तानको ठहर छ ।


गायिका मीना निरौला पनि वर्तमान समयमा गम्भीर गीत नबनेको भन्नेमा सहमत छिन् । तर, यस्ता गीत नराम्रा हुन्छन् भन्नु सही नभएको उनको भनाइ छ । ‘यो पनि संगीतको एउटा प्रकार हो,’ उनी भन्छिन्, ‘हामी गायकगायिकाले सबै प्रकारका गीतको सम्मान गर्नुपर्छ, गाउनुपर्छ ।’ उनी आफूहरूले नेपालीपन नभुलेको बताउँछिन् । हिजोआज लोकलयमै आधारित गीत बनेकाले नयाँ पुस्ताले मौलिकता बिर्सियो भन्नु सही नभएको उनको तर्क छ ।


‘अहिलेका श्रोता र यो समयलाई ध्यानमा राख्दा जस्ता गीत बनिरहेका छन्, ठीकै बनेका छन् भन्ने लाग्छ,’ मीनाले भन्छिन्, ‘भारतमा पनि पहिलेजस्तो गहन गीत बन्न छोडेका छन् । शैली फेरिइरहन्छ । यो शैली पनि सधंैका लागि होइन ।’


नयाँ एल्बमको तयारी गरिरहेकी गायिका मोक्तान पनि थरीथरीका गीतबाट राम्रा छानिँदै जानेमा विश्वस्त छिन् । ‘श्रोताको सांगीतिक चेत बढदै जान्छ,’ उनले भनिन्, ‘बिकाउ गाउनेहरू टिकाउन हुँदैनन् ।’

किन हरायो कलात्मकता ?
कस्ता गीत राम्रा हुन्छन् ? यसको जवाफ छैन भने पनि भयो । तर, साहित्यबिनाको संगीत, मौलिकताबिनाको संगीत वा सौन्दर्यबिनाको संगीत ‘राम्रो’ भित्र नपर्ने संगीतकर्मीहरूको भनाइ छ । गीतको आधारभूत मापदण्ड मिचेपछि यसबाट कला हराएको कवि मुकारुङको ठम्याइ छ । ‘खोकेको पनि गीत, हाँसेको पनि गीत हुन्छ,’ उनी भन्छन्, ‘हास्य कलाकार पनि गायक हुन्छन् यहाँ । जथाभावी गाउनेलाई सेलेब्रिटीको व्यवहार गरिन्छ ।’


राम्रा गीतको प्रचारमा मिडियाले भूमिका खेल्नु अत्यावश्यक रहेको उनको सुझाव छ । स्रष्टाले पनि श्रोताको सांगीतिक चेतनास्तर बढाउनु आफ्नो जिम्मेवारी भएको महसुस गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ ।


दीपक जंगम भने अहिलेको प्रविधिलाई दुरुपयोग होइन, सदुपयोग गरे समस्या सल्टिहाल्ने ठान्छन् । ‘मिहिनेत नगरेर संगीत स्तरीय नबनेका हुन्,’ उनी भन्छन्, ‘संगीतमा पनि बाँध बाध्ने बेला आएको छ । मिडियाले बाँधको भूमिका निर्वाह गरिदिए सस्ता गीत छानिने थिए ।’


मौलिकताको कुरा उठिरहँदा अहिलेका ‘सर्जक’ ले पुराना लोक गीत हुबहु नक्कल गर्नु लाजमर्दो भएको कुन्तीको ठहर छ । उनी नयाँ पुस्तालाई सिर्जनशील हुन आग्रह गर्छिन् । यसका लागि उही ‘श्रम’ आवश्यक रहेको उनी बताउँछिन् । ‘अहिले हामीसँग सबै थोक छ,’ उनी भन्छिन्, ‘सुविधैसुविधा छन् । मात्र मिहिनेत बाँकी भयो । मिहिनेत गर्ने र अध्ययनशील हुनासाथ नेपाली गीतमा आफ्नोपन आइहाल्छ ।’

प्रकाशित : भाद्र ६, २०७५ १०:४८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT