हराउँदै रैथाने जातका कुखुरा

विमल खतिवडा

काठमाडौँ — उन्नत जातका कुखुराको उत्पादन बढेसँगै रैथाने कुखुरा हराउँदै गएका छन् । यी जातका कुखुरा बढ्न ढिलो हुने, अण्डा थोरै पार्ने भएकाले किसान छोटो समयमा धेरै आम्दानी हुने उन्नत जातका कुखुरामा आकर्षित भएका हुन् । 

पहिला गाउँघरमा स्थानीय जातका कुखुरा घरायसी प्रयोजनका लागि पाल्ने गरिन्थ्यो । बिस्तारै सबैतिरबाट माग हुन थालेपछि यो आम्दानीको स्रोत बन्न पुग्यो । आम्दानी लिन लामो समय कुर्नुपर्ने भएकाले अझै यो व्यावसायिक बन्न सकेको छैन ।

Yamaha


घाँटी खुइले, प्वाँख उल्टे (दुम्से) र साकिनी जातका कुखुरा रैथाने हुन् । घाँटी खुइले र प्वाँख उल्टे जातका कुखुरा हराउँदै गएका छन् । यी जातका कुखुरा कतैकतै मात्र फेला पार्न सकिन्छ । गाउँघरमा रैथाने जातमध्ये बढी पाइने साकिनी हो । यी जातका कुखुरा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेपछि नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (नार्क) का वैज्ञानिक सरोज सापकोटाले अनुसन्धान थालेका छन् ।

‘नेपालमा रैथाने जातका कुखुरा लोपोन्मुख अवस्थामा छन्,’ उनले भने, ‘यसको सरंक्षण गर्न र उत्पादन बढाउन अनुसन्धान थालेका छौं ।’ उनले ०७१ मा तराई, मध्य पहाड र उच्च पहाडबाट रैथाने साकिनी जातका आठदेखि १२ सातासम्मका चल्ला संकलन गरेर ल्याए । रैथाने जातको कुखुरा साकिनीमा अण्डा र मासुका लागि पालिने कालो अस्ट्रालोर्प, न्यु हयाम्पसायर र गिरिराजसँग क्रस गराउन थालेका छन् ।

‘रैथाने जातको कुखुरामा अण्डा र मासुका लागि पालिने कुखुरा क्रस गराएर त्यसको शारीरिक वृद्धिदर र अण्डा उत्पादन बढाउनु छ,’ उनले भने, ‘यसरी क्रस गराएर निस्किएको चल्लाको मूल्यांकन गरिरहेको छु, परिणाम आइसकेको छैन ।’

परिणाम आउन अझै ६/७ वर्ष लाग्नेछ । उनका अनुसार संकलन गरेर ल्याएको साकिनी कुखुराले एक वर्षमा १ सय ११ वटा अण्डा पारेको छ । तर, यही कुखुराले स्थानीयस्तरमा ५०/६० भन्दा बढी पार्न सक्दैन ।

‘यो ढिलो बढ्छ, गाउँमा लामो समय कुरेर कुखुरा पाल्ने छैनन्, बालबालिका र बूढाबूढीको भरमा घर हुन्छ, काम गर्ने युवा विदेश र सहर पलायन भएका छन्,’ उनले भने, ‘त्यही भएर रैथाने जातका कुखुरा पाल्न आकर्षित हुँदैनन्, गाउँगाउँमा ब्रोइलर र लेयर्स कुखुरा पाल्न थालेपछि यस्ता जातका कुखुरा हराउँदै गए ।’ उनले क्रस गराएको कुखुराले एक वर्षमा १ सय ८० वटा अण्डा पार्न सक्ने भएको छ ।

त्यस्तै औसतमा तौल पौने तीन केजी पुगेको छ । ‘अहिले गाउँघरमा हुने कुखुराले वर्षमा ५०/६० भन्दा बढी अण्डा पार्न सक्दैन, तौल एक(डेढ केजीभन्दा हुँदैन,’ उनले भने, ‘क्रस गराएपछि यसको तौल बढ्ने, अण्डा पार्ने क्षमता वृद्धि हुने भएपछि स्थानीय जातका कुखुरापालनमा आकर्षण बढ्नेछ ।’ पशु सेवा विभागको सन् २०१७ को तथ्यांकअनुसार नेपालमा करिब ७ करोड कुखुराको संख्या रहेको छ । तर, यसमा रैथाने जातका कुखुराको संख्या समावेश गरिएको छैन ।

देशको कुल मासु उत्पादनको १७ दशमलव २ प्रतिशत हिस्सा पोल्ट्री क्षेत्रले ओगटेको छ । ‘रैथाने जातको कुखुराको वृद्धिदर कम छ, अण्डाको साइज पनि सानो छ,’ कृषि तथा वन विज्ञान विश्वविद्यालय चितवनका पशु प्रजनन तथा जैविक प्रविधि विभागका प्रमुख डा. निराजन भट्टराईले भने, ‘किसान विकासे जातका कुखुरामा आकर्षित हुन थाले, जसले गर्दा रैथाने जातका कुखुरा हराउँदै गए ।’

उनले थोरै लगानीमा रैथाने कुखुरा पाल्न सकिने भए पनि किसान आकर्षित हुन नसकेको बताए ।
उन्नत जातका कुखुरा रोग प्रतिरोधी छैनन् । आहारा महँगो छ । वातावरण अनुकूल छैन । रैथानेलाई भ्याक्सिनेसन आवश्यक छैन । व्यावसायिक पोल्ट्रीले रफ्तार लिन थालेपछि रैथाने जातका कुखुरा हराउन थालेको विज्ञहरू बताउँछन् ।

‘रैथाने कुखुरा कति छन्, यसको तथ्यांक छैन,’ उनले भने, ‘यसको उचित तथ्यांक राख्न, उत्पादकत्व बढाउन अनुदानको व्यवस्था गर्न जरुरी छ, ग्रामीण कुखुरा पालनलाई कृषि पर्यटनसँग जोडेर आन्तरिक तथा बाहय पर्यटक भित्र्याउनुपर्छ ।’ सरकार लोपन्मुख अवस्थामा पुगेका कुखुरा संरक्षण गर्न लागिपरेको पशु सेवा विभागका महानिर्देशक डा. विमलकुमार निर्मलले बताए ।

‘३ वटा रैथाने जातका कुखुरामध्ये साकिनी धेरै राम्रो हो,’ उनले भने, ‘यसमा हाई प्रोटिन र कम फयाट हुन्छ ।’ उनका अनुसार यसको संरक्षण गर्ने उद्देश्यले ग्रामीण पर्यटनसँग जोडेर होमस्टे सञ्चालन भएका ठाउँमा हयाचरीको व्यवस्था गरिएको छ ।

यो कार्यक्रम तनहुँ, लमजुङ, कास्कीलगायत ७ जिल्लामा सञ्चालित छ । समूहमार्फत हयाचरी उपलब्ध गराइन्छ । जसमा भाले र पोथी किसान आफ्नै हुनुपर्छ । औषधि उपचारको व्यवस्था किसानलाई गर्ने गरिएको उनले बताए ।

प्रकाशित : भाद्र ६, २०७५ २०:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

मस्तिष्क मृत्युः दुई वर्षमा दुई जनाको अंग प्रत्यारोपण

अतुल मिश्र

काठमाडौँ — मस्तिष्क मृत्यु भएकाको अंग प्रत्यारोपण सम्बन्धी कानुन बनेको दुई वर्षमा दुई जनामा मात्रै त्यस्तो अंग प्रत्यारोपण गरिएको छ । 

सहिद धर्मभक्त राष्ट्रिय प्रत्यारोपण केन्द्रले एक मृत व्यक्तिको दुईवटा मिर्गौला दुई जनामा प्रत्यारोपण गरेको हो। जबकी राजधानीमा बर्सेनि एक हजारभन्दा बढी व्यक्तिको मस्तिष्क मृत्यु हुने गरेको तथ्यांक छ।

तिनै व्यक्तिबाट लिइएको कलेजोलाई भने उपयोग गर्न नसकिएको केन्द्रका निर्देशक डा.पुकारचन्द्र श्रेष्ठले बताए।

‘हामीकहाँ कलेजो प्रत्यारोपणका लागि लाइनमा रहेका व्यक्तिले मरेको व्यक्तिको कलेजो लिन नमान्दा प्रत्यारोपण गर्न सकिएन,’ केन्द्रद्वारा आयोजित मस्तिष्क मृत्यु र अंगदानसम्बन्धी अन्तरक्रियामा डा. श्रेष्ठले भने।

केन्द्रले मस्तिष्क मृत्यु भएको जानकारीबारे १६ वटा टेलिफोन कल आए पनि एक जनाका आफन्त मात्रै अंग दान गर्न तयार भएका थिए। गत वैशाख ३० गते तिनै व्यक्तिको मिर्गौला दुई जनामा प्रत्यारोपण गरिएको थियो।

राजधानीका अस्पतालमा मस्तिष्क मृत्यु भएकाको मिर्गौला, कलेजोलगायत अंग आवश्यकता भएकामा प्रत्यारोपण गर्न २४ घण्टा तम्तयार रहे पनि जनचेतना अभावमा सफलता प्राप्त नभएको गुनासो विशेषज्ञले गरेका छन्।

जीवित १० हजार व्यक्तिबाट प्रत्यारोपणका लागि मिर्गाैला लिँदा एक जनाको ज्यान जान सक्ने जोखिम हुन्छ। यस्तै जीवित व्यक्तिबाट कलेजो लिँदा दातालाई समेत बढी जोखिम हुन्छ।

एक जना मस्तिष्क मृत्यु भएका दाताबाट अंग लिएर आठ जनाको ज्यान जोगाउन सकिने डा. श्रेष्ठले बताए। ‘मस्तिष्क मृत्यु भएकाहरूबाट अंग दानमा लिएर आवश्यक भएकामा प्रत्यारोपण गर्न हामी २४ सै घण्टा तम्तयार छौं,’ उनले भने।

त्यस्ता व्यक्तिबाट निकालिएको मिर्गौला २४ घण्टाभित्र, कलेजो र प्याङक्रियाज ८ देखि १० घण्टाभित्र र मुटु/फोक्सो ४ देखि ६ घण्टाभित्र प्रत्यारोपण गरिसक्नुपर्ने उनले जानकारी दिए।

‘समाजमा अंग दान दिने भावना जाग्नुपर्छ,’ वरिष्ठ स्नायु शल्य चिकित्सक डा.वसन्त पन्तले भने, ‘मस्तिष्क मृत्यु भएका व्यक्तिमा पुन: ज्यान कहिल्यै पनि फर्कंदैन।’

मुटु नरोकिएसम्म जीवित मानिने अवस्था भएको हाम्रोजस्तो मुलुकमा पढेलेखेका वर्गमा समेत मस्तिष्क मृत्युपछि अंग दान गर्नेबारे नकारात्मक धारणा रहेको वरिष्ठ मुटुरोग विशेषज्ञ डा.प्रकाश रेग्मीले बताए।

प्रकाशित : भाद्र ६, २०७५ २०:२८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT