‘वुमन इन फिल्मस्’

सजना बराल

काठमाडौं — दीपाश्री निरौला निर्देशित ‘छक्का पञ्जा’ फिल्म हेरिरहँदा आफू मूर्खझैं महसुस भएको अभिनेत्री ऋचा शर्माले बताएकी छन् । फिल्मको दोस्रो सिक्वेल अझै नहेरेकी उनले भनिन्, ‘मौका मिलेको छैन । छक्का पञ्जा एकमा दर्शक हाँसेको देख्दा, आई फेल्ट लाइक अ फुल ।’

महिला निर्देशकले महिलालाई नै रुढिवादी पाराले चित्रण गरेको पाउँदा आफू छक्क परेको ऋचाको भनाइ थियो । ‘इन्टरभलमै मैले दीपा दिदीलाई यो के गर्नुभएको भनेर सोधेकी थिएँ,’ उनले भनिन्, ‘दिदीले पूरा फिल्म हेर भन्नुभयो । फिल्म अवधिभर दर्शक रमाएको देख्दा त्यो चित्रण सामान्य नै हो कि भन्ने पनि ठानेँ ।’

दर्शकका रूपमा नेपालीहरू हिपोक्रेट (ढोँगी) भएको ऋचाको बुझाइ छ । डकुमेन्ट्री फिल्म निर्देशक रम्यता लिम्बूले चाहिँ दीपाश्रीले आगामी फिल्ममा महिलालाई बहुआयामिक रूपमा प्रस्तुत गरून् भन्ने इच्छा व्यक्त गरिन् । ‘एउटा महिलाले पनि सफल व्यावसायिक फिल्म बनाउन सक्छे भन्ने प्रमाणित गर्नुभएको छ,’ रम्यताले भनिन्, ‘यसका लागि चाहिँ उहाँलाई बधाई दिन्छु ।’ 

कमलपोखरीस्थित कुमारी हलमा जारी पाँचौं एकादेशमा इन्टरनेसनल सर्ट फिल्म फेस्टिभलको प्यानल डिस्कसन विधामा ऋचा र रम्यतासँगै आर्ट डिजाइनर/प्रोडक्सन म्यानेजर मेनुका राई र पटकथा लेखक सम्पदा मल्लले ‘वुमन इन फिल्मस्’ शीर्षकमा आफ्ना कुरा राखेका थिए । शनिबारको उक्त शृंखलामा नेपाली फिल्ममा महिलालाई कसरी देखाइन्छ र फिल्म क्षेत्रमा महिलाको उपस्थिति कस्तो छ भन्नेबारे छलफल भएको थियो ।

‘सुरुमा त हामीभित्रको पावर दबाइन्छ,’ हिन्दी टीभी शृंखलाहरूमा स्क्रिप्ट लेखनको अनुभव बटुलेकी सम्पदाले भनिन्, ‘म आफैं पनि परिवार र समाजसँग लडदै यो क्षेत्रमा आएकी हुँ । महिलाले ‘म गर्न सक्छु’ भन्ने महसुस गरिरहन जरुरी छ ।’ उनले महिलाले महिला केन्द्रित फिल्म बनाउन आवश्यक रहेको बताएकी थिइन् । 

सम्पदाका अनुसार फिल्म मेकिङ महँगो विधा भएकाले लेखकका रूपमा धेरै सम्झौता गर्नुपर्छ । ‘व्यावसायिक र आर्ट फिल्म दुवैमा काम गरेर सन्तुलन मिलाउनुपर्छ हामीले,’ उनले भनिन्, ‘मैले स्टार प्लस र कलर्सका सिरियलहरूको स्क्रिप्ट लेखेँ । तिनका आफ्नै दर्शक छन् । फिल्म फेस्टिभलमा देखाइने फिल्मका लागि पनि काम गर्छु । ब्यालेन्स गर्नुपर्छ ।’ 

नेपाली फिल्म क्षेत्रकी एक मात्र महिला आर्ट डिजाइनर मेनुकाले आफ्नो सिर्जना देखाउन पाइरहेको र यही आफ्ना लागि ठूलो स्वतन्त्रता भएको बताइन् । फिल्म क्षेत्रमा महिलाको उपस्थिति थोरै भएकोमा चाहिँ उनले खिन्नता प्रकट गरिन् । ‘टिम बनाउनसमेत गाह्रो हुन्छ मलाई,’ उनले भनिन्, ‘एक्लै पर्छु कहिले त ।’

सगुना श्रेष्ठले मध्यस्थकर्ताको भूमिका निर्वाह गरेको बहसमा ऋचाले विश्व फिल्म क्षेत्रमै महिलाको अवस्था दयनीय रहेको स्पष्ट पारिन् । ‘ओस्कार अवार्डको ८६ औं वर्षे इतिहासमा... मात्र पटक महिला निर्देशकले पहिलो पटक अवार्ड जितिन्,’ ऋचाको भनाइ थियो, ‘उनीहरूकहाँ त त्यस्तो हाल छ । हामीले हाम्रा ‘मूल्यमान्यता’ तोड्नै अघि बढ्न अझै समय लाग्छ ।’ 

रम्यताले भने हामीकहाँ बोल्न सक्ने महिला आवाज र गर्न खोज्ने महिला हातहरू प्रशस्तै भए पनि तिनलाई साथ दिने संयन्त्र बनिसकेको तर्फ ध्यानाकर्षण गराइन् । फिल्म निर्माणमा महिला विषयक अनेक आइडिया देखिए पनि तिनलाई गरिने ‘ट्रिटमेन्ट’ उचित नहुँदा खल्लो महसुस हुने उनले बताइन् ।

***
फेस्टिभलको दोस्रो दिन तीसवटा सर्ट फिल्म प्रदर्शन गरिए । ‘वान डे इन द लाइफ अफ कन्भिक्ट’, ‘कोल्ड स्टोरेज’, ‘अस्तित्व’, ‘मदर’, ‘युआर सिइङ थिङस’, ‘अ क्युरियस गर्ल’, ‘इमागो’, ‘रुवा’, ‘नाइरोबे’, ‘डु नट डिस्टर्ब’ लगायत फिल्म देखाइएका थिए । 
आमाछोराको सम्बन्धमाथि बनेको ‘मदर’ फिल्मका निर्देशक परिच्छेद सेनले सन्तानले कसरी अभिभावकलाई बेवास्ता गर्छन् भन्ने देखाउन खोजेको बताए । ‘सिम्पल विषयमा फिल्म बनाएको छु,’ उनले भने, ‘सानो कुरामै दर्शकलाई कसरी अल्झाउन सकिन्छ भनेर प्रयोग गरेको हुँ ।’ 

यौनकर्मीका विषयमा निर्मित ‘कोख’ का निर्देशक सुवर्ण थापाले चाहिँ महिलाको अस्तित्व र सुरक्षित गर्भपतनबारे देखाउन चाहेको बताए । ‘डकुमेन्ट्रीको काम गर्दै गर्दा न्यारेटिभ फिल्मको आइडिया आयो,’ उनले भने, ‘यसमा महिलाको फिलिङ र उनका च्वाइस प्रस्तुत गरेको छु ।’ महिला केन्द्रित फिल्म बनाइरहेकोमा सुवर्णको प्रशंसा पनि गरियो ।

प्रकाशित : मंसिर ३, २०७४ ०९:२९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

तालमा ताल मिलाई...

सुनीता साखकर्मी

काठमाडौं — कुनै बेला गाउँघरका हरेक चाडपर्वमा बज्थ्यो, मादल । गाउँघरमा संगीत र मनोरञ्जनको साधन नै मादल थियो । विहेमा रत्यौली खेल्दा होस् या तिहारमा देउसी भट्टयाउँदा, मादलकै संगीत साथी हुन्थ्यो ।

तर पश्चिमा संगीतको व्यापकताले अचेल गाउँमा मादल बजेको सुन्न र बजाउनेहरूको संख्यामा कमी आएको छ । रोचक के भने अब मादल खोज्दै शहर पस्नेहरू पनि भेटिन थालेका छन् । 

दाङ नारायणपुरका चन्द्रकुमार गन्धर्व यी मध्ये एक हुन् । मादल सिक्नकै लागि उनी वर्ष दिनअघि काठमाडौं आएका थिए । यति बेला उनी वरिष्ठ मादलवादक नुच्छेमान डंगोलसँग नेपाल म्युजिक सेन्टरमा मादल सिकिरहेका छन् । ‘सानैदेखि गाउँमा मादल बजाउँथेँ, तर कुन कुन ताल के हो भन्ने थाहा नै थिएन,’ चन्द्रले भने, ‘कता हान्दा ताक हुन्छ, कता हान्दा तान हुन्छ भन्ने यहाँ थाहा भयो ।’ सानैदेखि संगीतप्रतिको मोह देखेर उनका हजुरबुवाले उनलाई संगीत नै पढाउन चाहेका रहेछन् । त्यही बेलामा नेपाल म्युजिक सेन्टरमा कक्षा नौदेखि म्युजिक पढ्न पाइने व्यवस्थाको जानकारी पाएपछि उनका हजुरबुवाले नै उनलाई म्युजिक कक्षामा भर्ना गरिदिए । जेहेनदार चन्द्रले छात्रवृत्ति पनि पाए । उनी अहिले सेन्टरमा नि:शुल्क म्युजिक सिक्छन् । 

उनी मादलसँगै सारंगी, गितार पनि सिक्दै छन् । भने, ‘हामीले मादल नबजाए कसले बजाउँछ । यत्तिकै छोड्दै गयो भने हराउँछ । मादल हराउनु भनेको नेपाली पहिचान हराउनु हो ।’ ललितपुर कुुसुन्तीका १६ वर्षीय सुशान्त गजुरेलचाहिँ बुवाको सपना पूरा गर्न मादल सिक्दै छन् । ‘मेरो बुवा सानैदेखि मादल, तबला बजाउनुहुन्थ्यो रे । तर हजुरआमाले म्युजिक सिक्न दिनुभएनछ,’ उनले भने, ‘बाबाको अधुरो सपना म पूरा गर्नेछु ।’ मादलमा नयाँ शैली र नयाँ भाका निकाल्दै मादललाई लोकप्रिय बनाउने सोच रहेको उनले सुनाए । 

नेपाल आइडलको प्रतिस्पर्धी माइती नेपालबाट आएकी पूजा परियारले जुरीहरूको मन राम्रै जितेकी थिइन् । उनी पनि कक्षा १० मा म्युजिक सिक्दै छिन् । भोकल सिक्न पुगेकी उनी मादलतिर पनि तानिएकी हुन् । ‘भोकल नै सिक्छु भनेर आएको थिँए, तर यहाँ आएर मादल देखेपछि सिक्न मन लाग्यो,’ उनले भनिन् । उनलाई वेस्ट्रन वाद्यवादनभन्दा मादल आफ्नै जस्तो लाग्छ रे । मादल बजेको सुन्दा गाउँतिरको याद आउने उनले सुनाइन् । मादल सिकेर उनले आफ्नो गायकी पनि थप माझिएको महसुस गरेकी छन् रे । भनिन्, ‘राम्रो गाउने मात्र नभई बाजा पनि बजाउन सिक्यो भने थप राम्रो गाउन सकिँदो रहेछ । यसले तालमा गाउन मद्दत गर्दाे रहेछ ।’ 

असनमा जन्मिएका ७० वर्षीय न्हुछेबहादुर डंगोलले २०१५ देखि नै मादल सिकाउन थालेका थिए । सात, आठ वर्षको उमेरदेखि ८० वर्षका मानिसलाई समेत मादल सिकाएको अनुभव उनीसँग छ । मादल बजाएरै जापान, लन्डन, फ्रान्स, अमेरिका, जर्मनीलगायत देशमा समेत पुगेका डंगोल पनि मादलको भविष्यलाई लिएर चिन्तित देखिन्छन् । ‘अहिले मादललाई किप्याडबाट निकाल्नेसम्मको टेक्नोलजी आइसक्यो । नयाँ पुस्ताले मादल देखेको त छ, तर पूर्वेली, पश्चिमेली र धिन्ताङ (मग खिं) मादलअनुसार बोल पनि फरकफरक हुन्छ भन्ने धेरैलाई थाहै छैन,’ उनले भने । 

केही दशकअघि पनि यो चिन्ताले सताउँदा उनले मादललाई आधुनिक गीतमा प्रयोग गरेका थिए । मीरा राणाको ‘मखमली चोलो चाहिँदैन...’, डेजी बराइलीको ‘भैसी लड्यो है दाजै...’सँगै गोपाल योञ्जन, धर्मराज थापाहरूको आधुनिक गीतमा समेत मादल बजाएपछि लोकप्रियता चुलिएको थियो । सात स्वरको आरोह अवरोह अनुसार आठवटा मादल बीचमा राखेर लन्डनमा महारानी एलिजाबेथ द्वितीयको अगाडि २२ वटा मादल एकैचोटि बजाए पनि उनले । ‘अहिले घरघरमा पाश्चात्य संगीतको सुनामी आएको छ । सुनामीले मादल, धिमे, मुर्चुङ्गा, पोङ्गा सबै बगाएर लैजान्छ । अनि नेपाली बाजा कसरी बजाइन्छ भनेर हेर्न आउनेलाई के देखाउने ?’ उनले भने । 

उनले भारतमा गएर ‘नेपाली बाजा’ मा स्नातकोत्तर गरेको प्रसंग पनि कोट्टयाए । भने, ‘नेपालमा बाजा बजाएर डिग्रीको सर्टिफिकेट पाउँदैन । नेपाली लोकबाजा बजाउनेलाई सर्टिफिकेट दिने युनिभर्सिटी कहाँ छ ? मैले भारतमा गएर तबलामा मादल र धिमे बाजाको बोल बजाएर त्यहाँको गुरुहरूलाई खुसी पारेर स्नातकोत्तरको सर्टिफिकेट लिएर आएँ ।’

डंगोलले मादलको छुट्टै लिपि तयार गरी मादलको ताल र बोलको खोजी गरी व्यवस्थित गर्नुपर्नेमा जोड दिए । गत वर्षदेखि कक्षा नौ र दसको पाठयक्रम बनाएर नेपाल म्युजिक सेन्टरमा मादल सिकाउन थालिए पनि विद्यार्थीको संख्या कम भएको उनले सुनाए । ‘महिलाहरूले मादल, नाट्येश्वरलाई पनि छुनु हुँदैन’ भन्ने मान्यताका बाबजुद पनि न्हुच्छेबहादुरले २०१७ मा आफ्नी बहिनी नानीछोरीलाई मादल सिकाएका थिए । उनले पद्मकन्या क्याम्पसमा पनि थुप्रै महिलालाई मादल सिकाए । उनैले सिकाएका मध्येकी एक चेली शारदा डंगोल अहिले गुरुकै बाटोमा छिन् । 

शारदाको अहिले आफ्नै श्रीतारा ब्यान्ड पनि छ । उनले मादलमा महिलाको सहभागिता बढाउन उनले गत असारदेखि धिन्ताङ नेपाल नामक संस्था खोलेर महिलालाई मादलको बेसिक कोर्स नि:शुल्क सिकाउने गरेकी छन् । उनले अहिलेसम्म २१ जना महिला तथा बालिकालाई मादल सिकाइसकेकी छन् । उनैले सिकाएका केही विद्यार्थीहरूले गत महिना पाटनमा भएको ‘जमर्काे’ कार्यक्रममा मादल बजाएर तारिफ बटुले ।

 

प्रकाशित : मंसिर ३, २०७४ ०९:२९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्