देवी बन्ने धुन

‘आधुनिक गीतमा नाचिनेभन्दा फरक र पोसाक पनि आकर्षक भएकोले यतातिर रुचि जागेको थियो । रुचि भयो भने छिटो सिकिँदो रैछ । त्यत्तिकै समय फाल्नुभन्दा केही सिक्नु राम्रो नि !’
सुनीता साखकर्मी

भक्तपुर — ठूलो श्रद्धाका साथ मानिसहरू उनका पाउ छुँदै भन्ने गर्छन्, ‘देवी मा, मलाई रक्षा गर्नुहोस् ।’ उनी साँच्चिकै देवी भइदिएकी भए, भक्तजनको हरेक मनोकामना पूरा गर्थिन् होला । ‘तर, के गर्नु, मान्छे न परेँ !’अष्टमातृका नाच्ने लेमिना श्रेष्ठले भनिन्, ‘दिन त के सक्नु, उल्टै लाजले भुतुक्कै हुन्छु !’

भक्तपुरस्थित थिमि लायकुको सानो वाचुननीमा अष्टमातृका नृत्यको प्रशिक्षण लिँदै युवतीहरू । तस्बिर : सुनीता

गाईजात्राको दिन रात परेदेखि उज्यालो नहुँदासम्म नाचिन्छ अष्टमातृका नृत्य । विशेष गरी थिमिको नेवार समुदायमा । पहिलेपहिले अष्टमातृका पुरुषहरूले नाच्थे । झन्डै दुई दशकयता भने यो परम्परा बदलिएको छ । अहिले युवतीहरूले अष्टमातृका नृत्य परम्परा धान्दै आएका छन् । थिमिको वाचुननीकी २४ वर्षीया लेमिनासँग तीन वर्षदेखि अष्टमातृका नृत्यको अनुभव छ । नाच्दै गर्दा लेमिनालाई कहिलेकाहीं आफू साँच्चै देवी हुँ कि जस्तो भान हुन्छ ।

‘कहिले त मात्तिन मन लाग्छ तर जब देवी भएको सम्झिन्छु, सम्हालिन्छु,’ उनले भनिन्, ‘मान्छे अनुशासित बनाउन यस्तो परम्परा बसालेका होलान् हाम्रा पुर्खाले भन्ने लाग्छ ।’

Yamaha

देवी बन्ने धुनमा रहेकी यी नृत्यांगनाहरूलाई यति बेला थिमि लायकुको सानो वाचुननीमा भेट्न सकिन्छ । तीन हप्तादेखि बेलुका सात बजे उनीहरू यहाँ आइपुग्छन्, जहाँ अष्टमातृका, नागचा: (भष्मासुर मोहनी) र महाकाली नाचको प्रशिक्षण चलिरहेको छ । अष्टमातृकामा युवतीहरू भए पनि अन्य नाचमा भने पुरुषहरू नै सहभागी हुन्छन् ।

महाकाली हुँदै मातृका
बीएसडब्लू सकेर बसेकी लेमिनालाई बच्चैदेखि सांस्कृतिक पहिरनमा सजिएर नाच्न मन लाग्थ्यो । ठूला दिदीहरू नाचेको देख्दा एक न एक चोटि यसरी नै नाच्छु भन्ने इच्छा जाग्थ्यो । ‘आधुनिक गीतहरूमा नाचिनेभन्दा फरक र पोसाक पनि आकर्षक भएकोले यतातिर रुचि जागेको थियो,’ उनले भनिन्, ‘रुचि भयो भने छिटो पनि सिकिँदो रैछ ।’

सुरुको वर्ष उनी महाकाली बनेकी थिइन् । त्यसपछि दुई वर्ष देवी बनिन् ।

गाईजात्राको दिन अपराह्न पाँच बजेदेखि बिहान तीनचार बजेसम्म नाच लिएर थिमिका चोकचोक घुम्नुपर्छ । ‘अनुभव नभएकाले सुरुमा गाह्रो भयो, तर टेक्निकहरू थाहा पाएपछि भने सजिलो भयो,’ उनले भनिन् ।

नाच्दा पहिरनका रूपमा उनीहरूले मखुन्डो, जामा, चोलो, त्रिकोण, ऐना भएको झल्लर, लाल प्व:चा लाउँछन् । गहनामा चाहिँ स्टिलको सिक्री, हातमा मखमलका बाला, खुट्टामा घुँघरु लगाउँछन् । पहिलो वर्ष लेमिनालाई परिवारले नै पठाएको थियो । ‘पछिचाहिँ आफैं जान थालें,’ उनले भनिन्, ‘त्यत्तिकै समय फाल्नुभन्दा केही सिक्नु राम्रो नि !’

अहिले ११ युवती यो नाच सिकिरहेका छन् । यसमा राम्रो गर्ने आठ जनाले मात्रै नाच्ने अवसर पाउने उनले बताइन् ।

नेवार समुदायमा विभिन्न परम्परागत ताल र रागहरूका आधारमा नाच्ने गरिन्छ । ३७ वर्षे अर्जुन श्रेष्ठले २०६३ देखि यस्ता नाचमा मृदंग बजाउँदै आएका छन् । उनका अनुसार पहिले अष्टमातृका नाचमा केटाहरू नै थिए । तर पछि थिमि कला परिषद्ले समयको मागअनुसार परिमार्जन गरी युवतीलाई नचाउने प्रचलन ल्याएको हो । यो नाचमा मृदंग, दाग: (धाँ बाजा), दापा खिं, भुस्या, छुस्या, ताँ बाजा, बहु (झयाली), नगरा र मुहाली बजाउनुपर्छ ।

‘अहिले नगरा र मुहाली बाजा बोक्ने र बजाउने मानिसको पनि संकट भएकोले बजाउनै छोडियो,’ उनले भने ।

कपाली समाजको रेकर्डअनुसार, देशभरिमा जम्मा १३ जनालाई मात्रै नेवार परम्पराअनुसार मुहाली बजाउन आउँछ । तीमध्ये चार जना थिमिमा छन् । ‘तर उनीहरूको उमेर ढल्किसकेकोले आठ रात बजाएको एक लाख दिन्छु, आउनुस् भन्दा पनि आएनन्,’ उनले भने ।

मौलिक ताल
यो नाच पछि गएर हराउँछ कि भन्ने चिन्ता छ अर्जुनलाई । बच्चैदेखि भजनमा लाग्ने गरेकाले उनले परम्परागत बाजा बजाउन सिकेका थिए । गुरुहरूबाट नोटेसन लिएर सिकेका हैनन् । अचेल नयाँ पुस्ता भजनबाट विकर्षित छन् । सिक्ने परम्परा पनि हराउँदै छ ।

आम्दानी कम हुने भएकाले पनि जीविकोपार्जनका लागि अर्जुन फर्निचरको काम गर्छन् । ‘यो परम्परागत बाजाबारे थाहा हुने नै कम छन्, बजाउन जान्ने त झनै कम,’ उनले भने, ‘यी बाजाहरूको व्यवसायीकरणमा हुन सकेन ।’

उनका अनुसार, यो नाचका लागि ३२ रागमा चौताल, त्रिताल, ब्रह्म ताल, देरा ताल, ताल, ग्वारा ताल लगायत बजाउने गरिन्छ । कैयौँ ताल लोप भइसकेको उनले बताए ।

पहिले नेपाल मण्डलका चारै दिशामा अष्टमातृकाका शक्तिपीठ हुने गरेको अर्जुनले सुनाए । त्यहीअनुसार अष्टमातृका नाचमा तिनै देवी राखिन्छन् । थिमिका पनि ब्रह्मायणी (पूर्व दिशा), माहेश्वरी (उत्तर दिशा), कौमारी (आग्नेय दिशा), वैष्णवी (नैऋत्य दिशा), बाराही (दक्षिण दिशा), इन्द्रायणी (पश्चिम दिशा), महाकाली (वायव्य दिशा) र महालक्ष्मी (ईशान दिशा) मा हुन्छन् ।

अर्जुनका अनुसार, अष्टमातृका नाच पाटनका मल्लराजा श्रीनिवास मल्लको पालामा सुरु भएको हो । पाटनमा दैवीप्रकोपले सताएपछि देशभरि हाहाकार मच्चियो । र, राजा चिन्तित भएका बेला तलेजु भवानी राजाको सपनामा आई ‘नाच सुरु गरेर देवीहरूको पूजा गर्नू’ भनेपछि आठै दिशाका अष्टमातृकालाई तान्त्रिक विधिबाट पूजा गरी नाचको प्रचलन बसेको कथन पाइन्छ । त्यही नाच अन्य राज्यले चलाउन थालेपछि थिमिले अनुसरण गरेको अर्जुनले बताए ।

जोगाउनै गार्‍हो
अष्टमातृका नाचपछि गाईजात्राको भोलिपल्टदेखि चार दिन लायकु भैल: नाच र महाकाली नाच पनि देखाउने चलन छ । लायकु भैल: ४५ वर्ष रोकिएर तीन वर्षअघि फेरि सुरु गरेको नृत्यगुरु निरञ्जन श्रेष्ठले बताए ।

‘पहिले यो नाच प्रधान समुदायले निकाल्थ्यो, विभिन्न कारणले उनीहरूले निकाल्न छोडेपछि हामीले निकाल्न थाल्यौँ,’ उनले भने, ‘अहिले हामीलाई नै यो जोगाउन गाह्रो भइरहेको छ । पर्याप्त आर्थिक स्रोत नभएर समस्या छ ।’ समाजलाई एकत्रित गर्न थिमीका युवाहरूले यी नाचहरूको संरक्षण गरिरहेको भए पनि अब भने उनीहरूलाई नै दिक्क लाग्न थालिसकेको छ । उनीहरूले सोखका रूपमा मात्रै नाच धानिरहेका छन् ।

निरञ्जनका अनुसार, मखुन्डो बनाउन, पहिरन र पूजा सामग्री तयार पार्न ८–१० लाख खर्च हुन्छ । गत वर्षदेखि भने नगरपालिकाले नाच चलाउनका लागि साढे दुई लाख दिन थालेको छ । तर यति रकमले यो मात्रै नभई तीनचार वटा नाच देखाउनुपर्ने बाध्यता रहेको उनले बताए ।

‘गुठी संस्थान धाउँदा जहिल्यै हेर्छाैं मात्र भन्ने आवाज सुनियो । अहिले त धाउनै छोडिदियौँ । नगरपालिकाले दिएको रकमले पुग्दैन,’ उनले भने ।

यस्तै गाईजात्राकै भोलिपल्टदेखि चार दिन देखाइने महाकाली नाचमा देवीले महीषासुरलाई वध गरी विजय प्राप्त गरेको कथा देखाइन्छ । यसमा कवा: दुई जना, ख्या दुई जना, भूत भैरव दुई जना, बेताल चार जना, माक दुई जना, सिंह एक जना, देवी एक जना, महालक्ष्मी एक जना र दैत्य एक जना हुन्छन् । ‘नागचा:’ नाचमा भने विष्णुले मोहिनी रूप धारण गरी भस्मासुरलाई मारेको कथा लुकेको छ ।

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७५ ०८:१९
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

आफ्नाको हेला, विदेशीको चासो

‘सबैलाई फाइदाको काम मात्रै गर्नु छ अहिले । समयको फाइदा, पैसाको फाइदा खोजे जसले पनि । पुरानो प्रविधि र मौलिकताको कसैलाई पर्वाह छैन, सीपको कदर पनि छैन । अहिले त समय नै लोभी भयो ।’
सुनीता साखकर्मी

भक्तपुर — अघिल्तिर फनफनी घुमिरहेको चक्रबाट उनले माटाको सानो पाला बनाइन् । अनि मुसुक्क हाँसिन् । बल्ल उनको चिनियाँ परिचय खुल्यो । भक्तपुरको पोट्री पार्कमा केही दिनयता २६ वर्षीया लिली माटाका भाँडा बनाउने कला सिक्दै छिन् ।

सृजन प्रजापती र चिनियाा युवती लिली । तस्बिर : सुनिता

भक्तपुर मुलुककै सानो जिल्ला । तर भूगोलका हिसाबले मात्रै । ऐतिहासिक सम्पदा र संस्कृतिका मामिलामा यो जिल्ला विशाल छ । कला र संस्कृतिको यो खुला संग्रहालयमा पर्यटकहरू मक्ख परेर घुमिरहेका बेला लिली भने माटो मुछिरहेकी हुन्छिन् ।

माटाका भाँडाका लागि अन्तर्राष्ट्रिय रूपमै चर्चित यो थलोमा चीनबाट तीन साताअघि मात्रै आएकी लिलीलाई सृजन प्रजापतीले सिकाइरहेका छन् । उनीसँगै आएका सहपाठी भक्तपुरका सम्पदा नियाल्नैमा व्यस्त हुन्छन्, लिलीलाई भने यहाँको कला जसरी पनि सिक्नु छ ।

‘यस पटक माटोका भाँडा बनाउनै सिक्न आएको हुँ,’ चर्चित चिनियाँ फिल्म निर्देशक झाङ यिमुको गृह–प्रान्त सान्सीबाट आएकी लिलीले भनिन् ।

लिलीको यो तेस्रो नेपाल भ्रमण हो । अघिल्ला दुई भ्रमणमा उनी थाङका र पौभा कलाको फ्यान भइन् । तर ती दुवै बनाउन कठिन लागेपछि उनी माटोका कलातिर तानिइन् । ‘थाङका र पौभाभन्दा यो सिक्न सजिलो भइरहेको छ,’ उनले भनिन्, ‘नेपालबाटै चीन पुगेका एकजना साथीमार्फत् यहाँ सिक्ने व्यवस्था मिलेको हो ।’

हाई स्कुल सकेर काममा लाग्न थालेकी उनी फुर्सद हुनेबित्तिकै नेपाल नै आउने गर्छिन् । यस पटक भने उनी विशेष सीप सिक्ने उद्देश्यले आएकी हुन् । चीनमा सेरामिक्सका भाँडा बनाइन्छन्, तर उनी बस्ने वरपर बनाइँदैन । ‘घुम्न पनि पाइने, सिक्न पनि पाइने,’ उनले खुसी व्यक्त गरिन् ।

लिलीलाई सिकाइरहेका २४ वर्षीय सृजनले चार वर्षदेखि माटाको कलात्मक भाडाहरू बिक्रीवितरण गर्नुका साथै सिक्न चाहनेका लागि वर्कसप समेत सञ्चालन गर्दै आइरहेका छन् । यसमा उनलाई परिवारको पनि साथ छ । तीनै जना दाजुभाइ माटोकै काम गर्छन् ।

सत्यलक्ष्मी प्रजापती

अब माटो छैन
सृजन दिनमा १ हजार पाला बनाउँछन् । बुवाले गरेको देख्दै हुर्किएका उनलाई यो पेसा सानैदेखि मन पथ्र्यो । ‘पेसा राम्रो छ, कमाइ पनि हुन्छ,’ उनले भने, ‘तर अहिले माटो पाउन छाडेपछि धेरैले छोड्दै छन् ।’ उनका अनुसार कुनै समय भक्तपुरका ५० भन्दा बढी परिवारले यो पेसा गर्थे, अहिले एक दर्जन परिवारमा झरेको छ ।

उनी सानो छँदा बुवाको पछि लागेर सूर्यविनायक तलतिरको खापीमा पुग्थे । टोलै मिलेर माटो खन्ने काम हुन्थ्यो । ‘अघिल्लो दिन खन्ने, भोलिपल्ट सित्तैमा टयाक्टरमा हालेर ल्याउने गर्थे सबैले,’ उनले भने, ‘तर पछि प्लटिङ बढेपछि भने स्थानीयले माटो ल्याउन दिएनन् । पछि ललितपुरको हरिसिद्धिबाट ल्याउन थालियो ।’ हरिसिद्धिबाट टिपरको पाँच/छ हजार तिरेर माटो ल्याउने गरेकोमा चार वर्ष अघिदेखि त्यहाँबाट पनि माटो ल्याउन बन्द गरिएको छ । भाँडा बनाउन माटो लस्सादार हुनुपर्ने भएकाले जहाँ पायो त्यहाँकोले काम गर्दैन ।

हुन त सृजनको पसलमा सेरामिक्सका भाँडाहरू पनि देखिन्छन, तर धेरैले लोकल माटाकै भाँडा खोज्छन् । ‘सेरामिक्स पनि माटाकै विधि हो, चिल्लो बनाउने प्रोसेस मात्रै फरक,’ उनले भने, ‘सेरामिक्सका भाँडा बनाउन माटोमा सेरामिक ग्लेज हालेर चिप्लो बनाउनुपर्छ । त्यति हो ।’

कृष्णलक्ष्मी प्रजापती

‘चाखा’ को सट्टा इलेक्ट्रिक ह्वील
संस्कृतिविद् ओम धौभडेलका अनुसार संस्कृत भाषाको कुम्भकारबाट नै पहाडमा माटोको काम गर्नेहरूलाई कुमाले, भक्तपुर नगरकालाई कुम्भ, थिमिकालाई कुम्भाया र तराईकालाई कुम्भर भन्ने गरिएको हो । भक्तपुरको पाँचतले मन्दिरको माथिल्लो टोलका प्रजापतीलाई सिज्या र तल्लो टोलकालाई हाकुज्या भन्ने गरिन्छ ।

सिज्याहरूले खैरो माटो प्रयोग गरेर दही जमाउने कतारो र फेसनेबल खालका सामग्री बनाउने गर्छन् भने हाकुज्याहरूले कालो लस्सादार माटोबाट खुत्रुके, नानी, घैंटोलगायत भाँडा बनाउने गर्छन् । पहिले काठको ठूलो चाखा घुमाएर भाँडा बनाइन्थ्यो, अहिले त्यो भक्तपुरमै नगण्य मात्रामा पाइन्छ । नयाँ पुस्तालाई चाखा घुमाएर भाँडा बनाउन आउँदैन । इलेक्ट्रिक ह्वील प्रचलनमा आएको छ ।

४१ वर्षीय मोहन प्रजापतीका अनुसार अहिले माटोलाई प्लग मेसिनमा राखेर पेल्ने गरिन्छ । त्यसपछि माटोमा भएका ढुंगाहरूलाई हातैले मुछेर निकालिन्छ । यो क्रम दुई घण्टा जति चलेपछि उनीहरू इलेक्ट्रिक ह्वीलको प्रयोग गर्छन् । अहिले धेरैजसोले इलेक्ट्रिक ह्वील नै प्रयोग गर्छन् । ‘चाखा गह्रौँ हुन्छ, मिहिनेत पनि धेरै पर्छ । बेलाबेलामा घुमाइरहनुपर्दा गाह्रो हुन्छ,’ उनले भने, ‘बसीबसी इलेक्ट्रिक ह्वीलमा हजारौं सामान छिट्टै बनाउन सकिन्छ ।’

चाखा चलाएरै माटाका भाँडा बनाएका ८० वर्षीय रामगोविन्द प्रजापतीका अनुसार पहिलेको तुलनामा अहिले निकै कम भाँडाहरू बन्ने गरेका छन् । ‘सबैलाई फाइदाको काम मात्रै गर्नु छ अहिले । समयको फाइदा, पैसाको फाइदा खोजे जसले पनि । पुरानो प्रविधि र मौलिकताको कसैलाई पर्वाह छैन, सीपको कदर पनि छैन,’ उनले नेपालभाषामै गुनासो गरे, ‘अहिले त समय नै लोभी भयो ।’

भएन सीप हस्तान्तरण
पुरुषहरू माटोको भाँडो बनाउने र महिलाहरू चाहिँ त्यसको पिँधमा बाक्लो भयो भने बालुवा हालेर प्वेउ गर्ने, रंगाउने र सुकाउने काम गर्छन् । ५८ वर्षीया सत्यलक्ष्मी प्रजापती बुझ्ने उमेरको भएदेखि यस्तै काम गर्दै आइरहेकी छन् । उनका पति अहिले ७५ वर्षका भए ।

पतिले काम गर्न सकुन्जेल धेरै थरीका भाँडा बनाउँथे । त्यसैमा सत्यलक्ष्मीले मिलाउने र सुकाउने गर्थिन् । तर पतिले काम गर्न नसक्ने भएपछि उनको छोराले खुत्रुकेबाहेक अरू बनाउन जानेनन् । अहिले सत्यलक्ष्मी दिनहुँ खुत्रुके आफ्नो मेहनत र पसिना भरेर टाल्छिन् । खुत्रुकेमा रातो रंग लगाउनका लागि भने उनीहरू अचेल रातोमाटोको सट्टा बजारमा पाइने केमिकल हालेर रंगाउँछन् । यसले खुत्रुकेको बाहिरको माटोमा भएको बालुवा निकाल्ने गर्छ । यसरी बनाएको खुत्रुके उनीहरू दुई दिन घाममा सुकाउने गर्छन् ।

बुवाका सबै सीप छोराले नलिएकोमा सत्यलक्ष्मी दु:खी छिन् । अहिले उनका छोराले चार साइजका खुत्रुकेहरू बनाउँछन् । बजार लोकल मार्केट नै हो । झरी परेको बेला, पर्यटक कम आउजाउ हुने हुँदा कमाइ पनि कम हुने बताइन् सत्यलक्ष्मीले ।

‘अहिले त माग पनि खुत्रुकेकै बढी छ,’ उनले भनिन्, ‘पानी पर्‍यो भने दिनको १०–१२ वटा, परेन भने दिनको सय वटासम्म बनाउन सक्छ छोराले । तीन जनाको परिवार यही पेसाले धानिरहेको छ ।’

उनको परिवारले महिनामा ३० हजारदेखि ४० हजारसम्म कमाउँछ ।

प्रकाशित : भाद्र ५, २०७५ ०८:१६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT