नयाँ पुस्ताले गाए गोपाल योञ्जन

सजना बराल

काठमाडौँ — समाज निर्माणमा संगीत–साहित्यको भूमिका के हुन्छ ? संगीत र फिल्मले कसरी दिशानिर्देश गर्छन् ? हत्या–हिंसा, बलात्कार जस्ता अपराध बढ्नु वा बौद्धिक पलायनमा रुचि बढ्नुमा कलाको कस्तो प्रभाव हुन्छ ? आइतबार यी प्रश्नको जवाफमा संगीतज्ञ गोपाल योञ्जन जोडिएर आए ।

सांस्कृतिक संस्थान (नाचघर) मा योञ्जनका गीत–संगीतमाथि लामै परिचर्चा भयो । संगीतकर्मी, साहित्यकार, पत्रकारदेखि राजनीतिकर्मीले योञ्जनलाई आ–आफ्ना कोणबाट औंल्याए । उनका राष्ट्रिय गीतलाई पर्गेल्ने क्रममा अधिकांश वक्ताले गोपाललाई क्रान्तिकारी रचनाकार भन्न रुचाए ।

Yamaha

‘गोपाललाई अनुसरण नगर्नाले नै अहिले बलात्कारजस्ता घृणित घटना भइरहेका हुन्,’ गायक रामेशले भने, ‘उनलाई बुझ्ने युवा अमेरिका पलायन हुँदैन ।’
‘गोपाल योन्जनका गीत आत्मबल जगाउने खालका, सबै समुदायको पहिचान प्रस्तुत गर्ने खालका, बिम्बले भरिपूर्ण छन् । उहाँले भूगोललाई राष्ट्र मान्नुभएको छैन । राष्ट्र भनेको संस्कृति, जनताको आत्मबल र देशभक्ति हो भन्ने चेत उहाँका गीतमा पाइन्छ ।’

रामेशले अहिलेको भद्दा कलाकारिताकै कारण समाजमा विकृति र अपराध जागेको बताए । ‘काटमारबिनाका फिल्म बन्दैनन्,’ उनले भने, ‘नारीलाई आकर्षक वस्तुका रूपमा देखाइन्छ । पैसाको लागि दौडिन्छन् पात्रहरू । संगीतको उस्तै हालत छ । त्यस्ता चिजले युवालाई दिग्भ्रमित पारेका छन् ।’

गोपाललाई गायक र संगीतकारको मात्र पगरी गुथाएर उनको गीतकार छविलाई कसरी अलग पारिँदै छ भन्नेबारे पनि बहस चल्यो ।

‘गीत लेखन भनेको प्राज्ञिक सत्ताको विषय हो’, कवि भुपाल राई बोले, ‘यो विषयमा निश्चित जात र धर्मको सिन्डिकेट छ । त्यहाँ गोपाल योञ्जनलाई समेटिँदैन । उनलाई केवल गायक र संगीतकार भनेर सांस्कृतिक सत्तामा सीमित राखिएको छ ।’

गायक रामेशले पनि गोपाल विचारप्रधान गीतकार भएकाले उनको काव्यिक पहिचान स्वीकार गर्नैपर्नेमा जोड दिए । ‘शब्दमा विचार हुन्छ, लयमा हुँदैन,’ रामेशले भने, ‘गोपालका विचारको सम्मान गरिनुपर्छ ।’

पञ्चायत कालमा आफूहरू भूमिगत ढंगले सांगीतिक क्रान्तिमा लागिपर्दा गोपालले सत्ताबाट प्राप्त सीमित स्वतन्त्रतामै कलात्मक संगीत उत्पादन गरेको कवि स्नेह सायमीले सम्झिए । आफूहरू एउटै पथमा भए पनि कहिल्यै भेट हुन नसकेको भन्दै उनले खिन्नता प्रकट गरे । त्यही बेला भुपालले थपे, “रामेश/रायनहरू भूमिगत हुँदा, गोपाल योञ्जनले मुलधारको संगीत बजारमा एक्लै कुस्ती खेलेका थिए । ‘सुन्दर, शान्त, विशाल नेपाल...’ गाउनुपर्ने बेला उनले समाजको अशान्ति र यथार्थ देखाए ।”

‘बनेको छ पहराले...’, ‘यो मेरो टोपी...’, ‘देशले रगत मागे...’, ‘घर त मेरो हिमाली...’ जस्ता गीतको उदाहरण दिँदै गीतकार डा. कृष्णहरि बरालले पनि गोपालका गीतमा व्यक्त राष्ट्रभावको मर्म र चरित्र केलाए । ‘उहाँका गीत आत्मबल जगाउने खालका, सबै समुदायको पहिचान प्रस्तुत गर्ने खालका, बिम्बले भरिपूर्ण छन्,’ उनले भने, ‘उहाँले भूगोललाई राष्ट्र मान्नुभएको छैन । राष्ट्र भनेको संस्कृति, जनताको आत्मबल र देशभक्ति हो भन्ने चेत उहाँका गीतमा पाइन्छ ।’

देशबारे दीक्षित गराउने काम गोपालले गरेको भन्दै युवा कवि अनिता लामाले उनले संगीतमार्फत स्वतन्त्रता र क्रान्तिको हुँकार दिएको बताइन् ।

‘उहाँका गीतले परिवर्तनको प्रतिनिधित्व गर्छन्,’ राजनीतिकर्मी मणि थापाले भने, ‘त्यो बेला नै उहाँले गीतमार्फत् नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय परिभाषा दिनुभएको छ ।’ मूलधारको संगीतमा आधुनिकीकरण गर्ने जस गोपाललाई नै दिनुपर्ने उनले बताए ।

समारोहमा गीतकार चूडामणि देवकोटा, समालोचक रामप्रसाद ज्ञवाली, बम बानियाँ र पत्रकार आस्था केसीले पनि गोपालका राष्ट्रिय गीतमाथि आ–आफ्ना बुझाइ व्यक्त गरे ।

संस्कृतिमन्त्री रवीन्द्र अधिकारीले आफू गोपाललाई नै सुनेर हुर्किएको अनि उनका गीतबाट प्रभावित भएको बताए । ‘उहाँका विचार, योगदान, प्राज्ञिकतालाई व्यापक बनाऔं,’ उनले भने, ‘गम्भीर संगीतलाई छानी–छानी प्रमोट गर्ने संस्कार बसालौं । यसका लागि देशव्यापी अभियान चलाऔं ।’

मधुरिमा नेपाल र सांस्कृतिक संस्थानद्वारा आयोजित कार्यक्रमको दोस्रो चरणमा कलाकारहरूले गोपालका आठ प्रस्तुत गरे । ‘देशले रगत मागे...’, ‘तिमी देऊ या नदेऊ...’, ‘बनेको छ पहराले...’, ‘मेरो पाउमा आज...’, ‘कहिलेकाहीँ मनका कुरा...’, ‘जीवनको हरेक मोडमा...’, ‘जुत्तामा हेर्दामा...’ र ‘हाम्रो खुसीको लागि...’ लाई आकाश थापा, दीपेन्द्र बज्राचार्य, राधिका भण्डारी, निर्मला घिसिङ, तीर्थराज पोखरेल, शिला विष्ट, इन्दिरा गोले लगायतले गाएका थिए ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र १०, २०७५ २१:०३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

‘नेपाली संगीतका जादुगर’

गोपाल योञ्जन जन्मजयन्ती
सजना बराल

काठमाडौँ — चुपचाप प्रहरीको जागिर खाइरहेका छत्र गुरुङलाई विसं २०२९ तिर गोपाल योञ्जनले गीत गाउन भनेछन् । गुरुङ फुर्किंदै योञ्जनछेउ पुगेको अहिले सम्झन्छन् ।

‘मेरो गुरु, मार्गनिर्देशक, प्रिय दाइ सबैथोक उहाँ नै हुनुहुन्थ्यो,’ गुरुङ भन्छन्, ‘उहाँले गर्दा नै म गायक बनेँ । उहाँले जसरी मलाई लोक गायकको परिचय दिनुभयो, नेपाली संगीतमा लोकविधालाई पहिचान दिने श्रेय पनि उहाँलाई नै जान्छ ।’

योञ्जनको संगीतमा छत्रले ‘छातीमा मेरो यो छोटो भोटो...’ लगायत गीत गाएका थिए । छत्रकै शब्द संकलन रहेको उक्त गीतमा तारा थापाले गायनमा साथ दिएकी थिइन् । छत्र योञ्जनलाई नेपाली संगीतका ‘फयान्टास्टिक म्याजिसियन’ मान्छन् । ‘देउसेहरूले आशीर्वाद दिँदा ढुंगा छोए सुन बनोस् भन्छन् नि,’ उनले भने, ‘गोपाल दाइले छोएपछि गीतहरू अमूल्य बन्थे । साधारण मान्छेले पनि उहाँका गीतको स्तर बुझ्न सक्छ ।’

योञ्जनसँग झन्डै तीन दशक संगत गरेका उनी त्यो बेला संगीतमा नोटेसन लेख्न सक्ने न्यून संगीतकर्मीमध्ये एक मान्छन् योञ्जनलाई । अम्बर गुरुङ, चन्द्रराज शर्मा र गोपाल योञ्जनले मात्र त्यो जमानामा नोटेसन लेख्न सक्थे । ‘गीत कम्पोज गर्दा नेपाल आर्मी र पुलिसको ब्यान्ड अनि अरू वाद्यवादक भेला पार्नुहुन्थ्यो,’ उनले भने, ‘एउटै गीतका लागि २० वटा भ्वाइलिन खोज्नुहुन्थ्यो । त्यही मेहनतले गर्दा उहाँका गीत कालजयी बनेका हुन् ।’

सन् १९६० को दसकमा दार्जिलिङको कला परिषद्मा आबद्ध योञ्जनलाई नेपाल निम्त्याएका गीतकार नगेन्द्र थापा उनलाई संगीतका त्रिवेणी मान्छन् । गीत लेखन, संगीत सिर्जना र गायन तीनवटै विधामा अब्बल भए पनि योञ्जनको गीतकार र संगीतकार छवि बढी ओजिलो भएको थापालाई महसुस हुन्छ । ‘त्रिवेणीमा गायन कमजोर हुन्छ,’ थापाले भने, ‘गोपालको गीतकार र संगीतकारको दोभान भयंकर छ ।’ उनीजस्ता सशक्त गीतकार र संगीतकार आफूले अहिलेसम्म नभेटेको थापाको दाबी छ ।

योञ्जन यथार्थपरक गीत लेखनमा निकै बलियो भएको थापाले बताए । उनका अुनसार गीतलाई कविताको नजिक ल्याउन सक्ने गोपालको खुबी अनुसरणयोग्य छ । ‘उनका गीतबाट संगीत पक्ष हटाइदियो भने गीत अर्थपूर्ण नै लाग्छ,’ उनले भने, ‘गीतमा जीवन उधिनेर लेख्थे उनी । उनका गीतमा समाजका आक्रोश, विग्रह वा प्रेम पोखिएका छन् ।’ थापाका अनुसार योञ्जन सुरुमा बाध्यताले गीतकार बनेका हुन् । दार्जिलिङ छँदा बाँसुरीवादन हुँदै अन्य वादनकला सिकेका उनले आफ्ना कम्पोजिसनमा शब्द लेखिदिने मान्छे नपाएपछि आफैं लेख्नुपरेको थियो ।

नेपाली सुगम संगीतमा नयाँपन दिएको हुनाले योञ्जनलाई ट्रेन्डसेटरका रूपमा सम्झना गरिनुपर्ने थापाले बताए । लोक लयमा शास्त्रीय संगीतको फयुजन गराएर नयाँ धुन उत्पादन गर्न उनी माहिर भएको थापाको दाबी छ । ‘मेरो पाउमा आज...’, ‘हे माझी दाइ...’, ‘अल्झेछ क्यारे पच्छयौरी...’, ‘उडिजाऊँ भने...’ जस्ता गीतमा लोक (शास्त्रीय मिठास पाइने उनले बताए । ‘छोटो अवधिमै उनले नेपाली संगीतको दिशा निर्देशन गरेका थिए’, थापा भन्छन्, ‘संगीतप्रतिको उनको चोखो समर्पण श्रद्धा गर्नलायक छ ।’

सिकेनन् नयाँले
पुराना स्रष्टाका गीत नयाँले सुन्ने मात्र होइन गाउने पनि गरेका छन् । योञ्जनकै थुप्रै गीत कभर सङका रूपमा युट्युबमा राखिएका छन् । तर, नयाँ पुस्ताले योञ्जनको गीत रुचाए पनि उनको संगीत संस्कार नसिकेको गायिका ज्ञानु राणाको भनाइ छ । ‘गीतलाई जीवन्त बनाउन उहाँ धेरै मिहिनेत गर्नुहुन्थ्यो’, योञ्जनसँग युगल गाएकी राणा भन्छिन्, ‘हामीलाई पनि सशक्त गाउन प्रेरित गर्नुहुन्थ्यो । तर, अहिले मिहिनेत गर्न छोडिएको छ । यो भनेको उहाँप्रति अनादर हो ।’

स्तरीय गीत कस्तो हुन्छ भन्ने बुझ्नका लागि योञ्जनलाई सुन्नैपर्ने गीतकार एवं कवि थापाको भनाइ छ । संगीतमा कसरी साधना गर्नुपर्छ भन्ने कुरा पनि उनको जीवनबाट सिक्न सकिने अवगत गराए । ‘विडम्बना अहिलेका गीतमा साधना भेटिँदैन,’ थापाले दु:ख मनाउँदै भने, ‘उनकै गीत गाउनेले पनि गोपाललाई न्याय गरेको सुनिदैन । उनले खनेको बाटोलाई गन्तव्यमा पुर्‍याउन पहल भएको छैन ।’


खरेललाई गोपाल योञ्जन स्मृति पुरस्कार

संगीतज्ञ गोपाल योञ्जनको ७६ औं जन्मजयन्तीको अवसरमा शनिबार राजधानीमा एक सांगीतिक कार्यक्रम गरियो । पुल्चोकस्थित ललितपुर हार्ट क्लबमा आयोजित कार्यक्रममा शुभारम्भ द म्युजिकल जर्नीले योञ्जनका शिष्यसमेत रहेका गायक बद्री दुर्गा खरेललाई ‘गोपाल योञ्जन स्मृति पुरस्कार–२०७५’ प्रदान गर्‍यो ।

खरेललाई गीतकार नगेन्द्र थापाले आयोजकका तर्फबाट १० हजार रुपैयाँ र ताम्रपत्र हस्तान्तरण गरे । पुरस्कृत खरेलले ‘बोलाऊँ भने तिमीलाई...’, ‘शुभकामना खालीखाली...’ जस्ता आफ्ना गीत सुनाए । समारोहमा गायक शैलेश सिंह, सुरज थापा, देवेन्द्रमान सिंह, आदिश्री कस्पाललगायतले भने योञ्जनका रचना प्रस्तुत गरेका थिए ।

उनीहरूले ‘जीवनदेखि धेरै धेरै...’, ‘बनेको छ पहराले....’, ‘मैला पुण्य मन पराएँ...’, ‘तिम्रोजस्तो मुटु...’ लगायत गीत सुनाएका थिए । ‘स्रष्टालाई सम्झिने संस्कार बसालौं भनेर यस्तो कार्यक्रम गरेका हौं’, शुभारम्भका संस्थापकसमेत रहेका गायक शैलेश सिंहले भने, ‘उहाँप्रतिको हाम्रो प्रेम अभिव्यक्त गरेको पनि हो ।’ विसं २००० भदौ १० मा जन्मिएका योञ्जनको सम्झनामा आइतबार जमलस्थित सांस्कृतिक संस्थान (नाचघर) मा पनि कार्यक्रम हुँदै छ ।

बितेका दुई दशकदेखि मधुरिमा नेपालले उनको सम्झनामा सांगीतिक गतिविधि गर्दै आएको मधुरिमा नेपालका प्रदीप बमजनले अवगत गराए । कार्यक्रमा यसपालि योञ्जनबारे अन्तक्र्रिया गर्नुका साथै उनका
गीत गाइनेछन् ।

प्रकाशित : भाद्र १०, २०७५ ०८:४०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT