उमेरभरि घिन्ताङ घिसी

‘पहिले घिन्ताङ घिसी नाच्ने, बजाउने र गाई बोक्नेहरू सबै पुरुष हुन्थे । पुरुषहरू नै महिलाको भेषमा सजिएर अभिनय गर्थे । अचेल पुरुषभन्दा महिला बढी देख्दा मलाई पनि नाचूँनाचूँ लाग्छ । तर, पहिले समाजले रोक्यो, अहिले शरीरले ।’
सुनीता साखकर्मी

भक्तपुर — बाल्यकाल, किशोरावस्था र अहिले बुढयौली आँखाले अनवरत एउटै नाच हरेक वर्ष हेर्दै आएकी ६७ वर्षीया विष्णुमाया श्रेष्ठ सोमबार फरक मुडमा थिइन् । उनले बाल्यकालमा देखेको गाई (ताहा साँ) अचेल झिलिमिली भएछ ।

भक्तपुर दरबार परिसरमा घिन्ताङघिसी खेलेर गाईजात्रा मनाउँदै स्थानीय बासिन्दा ।

गाईजात्राको दिन मृतकको प्रतीक स्वरूप बनाइने बाँसको चारखुट्टे सामग्रीतिर उनको खास चासो थियो, जसलाई ‘गाई’ नै भनिन्छ ।

‘पहिलेपहिले केटाको मृत्यु भए गाईमा सेतो कपडा र केटीको भए रातो सादा कपडा बेर्ने चलन थियो,’ उनले भनिन्, ‘उति बेला सादा गाई हुन्थे । अचेल झिलीमिली भएछ ।’ काभ्रेको तीनपिप्लेबाट जात्रा हेर्न भक्तपुरको दत्तात्रय आइपुगेकी विष्णुमायाले थपिन्, ‘संस्कृति पनि फेरिँदो रहेछ ।’ गाईजात्रामा हरेक वर्ष उनी यसरी नै जात्रा हेर्न आउँछिन् । उनलाई यहाँसम्म घिन्ताङ घिसी नाचले तानेको हो । पाँचखाल बजार छेवैको तीनपिप्लेकी नेवार भए पनि उनको घरतिर गाईजात्रामा गाई बनाउने र घिन्ताङ घिसी नाच निकाल्ने चलन छैन ।

Yamaha

‘यो नाचमा छुट्टै किसिमको जादू छ,’ उनले भनिन्, ‘यसमा बजाइने बाजा र त्यो ताल मानिस लट्ठी जुधाएर नाचेको हेरेर बस्दा दिन बितेको पत्तो चल्दैन ।’

पहिलो पटक उनी आमासँग यो जात्रा हेर्न आएकी थिइन् । भक्तपुरमै थियो मामाघर । त्यति बेला उनलाई पनि लट्ठी जुधाएर नाच्न मन लाग्थ्यो । तर, त्यो बेला महिलालाई वर्जित थियो । ‘नाच्ने, बजाउने र गाई बोक्नेहरू सबै पुरुष हुन्थे,’ उनले भनिन्, ‘बरु पुरुष नै महिलाको भेषमा सजिएर अभिनय गर्थे ।’ अहिले समय उल्टिएझैँ लाग्छ उनलाई । पुरुषभन्दा महिला बढी देख्दा उनी चकित परिन् । उनलाई पनि लट्ठी जुधाएर नाच्न मन लाग्यो । तर शरीरले साथ दिएन । उनले भनिन्, ‘पहिले समाजले रोक्यो, अहिले शरीरले ।’

काभ्रेको तीनपिप्लेबाट जात्रा हेर्न भक्तपुर आएकी विष्णुमाया श्रेष्ठ ।

भक्तपुरे विशेषता
भक्तपुरको गाईजात्रामा घिन्ताङ घिसी नाच रोचक पक्ष मानिन्छ । यो नाच्नेहरूका हातहातमा लट्ठी हुन्छ । तर दूधपाटीका दामोदर सैँजूको टिमले ल्याएको नाचमा झन्डै चालीस जना बालबालिकाका हातमा दुइटा लट्ठी थिए । उनीहरूले बाजाको उही तालमा दुइटा लट्ठी जुधाएर फरक किसिमले नाच नाच्दै थिए । दामोदरका अनुसार, यो नाचलाई माक प्याँख (नाच) भनिन्छ । उनको टोलमा कसैको मृत्यु भएमा माक प्याँख निकाल्ने चलन छ ।

‘तीन देखि छ वर्षसम्मका बच्चाहरूलाई यो नाच छ महिना बेलुकाबेलुका सिकाउँछौं,’ उनले भने, ‘यो नाचमा नाच्नेहरू आठ वर्षमा एकचोटि फेरिन्छन् र नयाँ साना बच्चाहरूलाई सिकाइन्छ । यो वर्ष हामीले आठ वर्षपछि सानालाई सिकाएका हौँ ।’ यो नाच ठूलाले नाच्दा भद्दा देखिने भएकोले पनि साना बच्चालाई नचाउने गरेको उनले बताए । ‘नेपाल भाषामा माक भनेको बाँदर हो र यो नाचमा बाँदरले जस्तै चकचक गरेर विभिन्न मुभमेन्ट गर्नुपर्छ,’ उनले भने, ‘बच्चाहरू सानामा चकचके हुने भएकोले पनि बच्चाहरूकै लागि यो नाच सुरु भएको हुन सक्छ ।’

भक्तपुरको तचपालका ७२ वर्षे दस सैँजूलाई भने अहिले गाईजात्रामा नाच्ने नाच कम भएको अनुभव छ । ‘घिन्ताङ घिसी नाच त हेरेर पनि सिकिन्छ, अरू नाच्न गाह्रो भयो,’ उनले भने, ‘गाईजात्रामा घिन्ताङ घिसीबाहेक केही देखिएन ।’

संस्कृतिविद् ओम धौभडेलका अनुसार भक्तपुरमा गाईजात्रा नौ दिनसम्म मनाइन्छ र यो बीचमा भैल: नाच, देवी नाच, माछा नाच, घोडा नाच लगायत तीन दर्जन नाच नाचिन्छन् । उनका अनुसार अहिले नाचको संख्या पनि घटदै गएको छ ।

गाईजात्रामा नाचिने घिन्ताङ घिसी गाईजात्रा सुरु भएदेखि नै चलिआएको तर यी नाच १६ औं शताब्दीमा जयप्रकाश मल्लले सुरु गरेको धौभडेलले बताए । लिच्छवि कालको सुरुआतदेखि नै चल्दै आएको साँपारु (गाईजात्रा) लिच्छवि राजा आनन्द देवले भक्तपुरलाई नेपाल मण्डलको राजधानी बनाएपछि त झन् आकर्षक हुँदै गएको उनले बताए ।

‘जगतप्रकाश मल्ल साहित्यप्रेमी भएकोले उनले भक्तपुरको साँपारुलाई एक दिनको सट्टा थप आठ दिनसम्म मनाउने चलन ल्याए,’ उनले भने ।

मेटिँदै घिन्ताङ घिसीको मर्म
ताहामचा गना तय्
ग्वाखँ प्वालय तय्
ग्वाखँ प्वालय् मन्हयंसा
खुसी चुइक छोय्...

नेपाल भाषाको यो गीतको अर्थ हुन्छ– ‘मरेको मानिसको प्रतीक (गाई) लाई घरको परेवा बस्ने प्वालमा राखूँ कि, त्यहाँ नअटे खोलामा बगाउँm कि ?’ घिन्ताङ घिसी नाच्दा खिँ ढाँ, छुस्या जस्ता बाजाको तालमा यो गीत गाइन्छ । संस्कृतिविद् धौभडेलका अनुसार, नेवार समुदायका पुराना घरमा परेवा बस्ने प्वाल हुन्थ्यो । अहिले यो हरायो । योसँगै पछिल्लो समय युवा पुस्ताले गीत पनि बदलेका छन् । जस्तो, घिन्ताङ घिसी नाच्दै गर्दा केही युवकले गाए : ‘रप्पपो, रप्पपो, जेरी आधा पाउ’, ‘झयाले च्वंमा मिसाचा जिटा मा’ (झयालमा बस्ने केटी मलाई चाहिन्छ) ।’

यस्ता गीतहरूले परम्परागत मूल्यमान्यताको मर्मलाई मारेको धौभडेलले बताए । उनले भने, ‘अहिले ब्यान्डबाजा समेत बजाएर घिन्ताङ घिसी नाचेको देखियो । यसले गर्दा हाम्रो मौलिक बाजा, गीत र नाचको मिठास हराउँछ ।’

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र १२, २०७५ ०८:२४
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

क्वाँटी अर्थात् तातो झोल

पहिलेका मानिसलाई वैज्ञानिक तथ्य थाहा थिएन तर पनि उनीहरूलाई खानेकुरा ब्यालेन्स गरेर भने खान आउँथ्यो, ऋतु अनुसारका खानेकुरा खान आउँथ्यो ।
सुनीता साखकर्मी

भक्तपुर — क्वाँटी अर्थात् तातो झोल । जनैपूर्णिमा अर्थात् गुन्हीपुन्हीको दिन नेवार समुदायमा विभिन्न थरीका नौ गेडागुडीको टुसा उमारी क्वाँटी पकाएर खाने चलन छ । सानो–ठूलो केराउ, मास, मुगी, मस्याङ, बोडी, भटमास, बकुल्ला, चनालगायत नौ थरीका गेडागुडी मिसाएर क्वाँटी बनाउने गरिन्छ ।

संस्कृतिविद् ओम धौभडेलका अनुसार नेवार समुदायमा नागपञ्चमीपछि चिसो सुरु भएको विश्वास गरिन्छ । यो समयमा पानी पर्ने र त्यसका कारणले बालकदेखि वृद्धसम्मलाई रुघाखोकी, श्वासप्रश्वासमा समस्या भई धेरै मानिसको मृत्युसमेत हुने गरेपछि क्वाँटी खाने परम्परा सुरु भएको उनी बताउँछन् ।

‘क्वाँटी खाने चलन कसले चलायो भन्ने यकिन छैन,’ उनले भने, ‘तर रोगले आफन्तको मृत्यु हुन थालेपछि भने पुर्खाहरूले यसलाई रोकथाम गर्ने उपाय खोज्दा क्वाँटी पत्ता लगाएको देखिन्छ ।’

धौभडेलका अनुसार, नेवार समुदायभित्र पनि हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले जनै पूर्णिमा र गाईजात्राको दिन अनि बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले पञ्चदानका बेला क्वाँटी खान्छन् । कुनै घरबाट गाईजात्राको दिन गाई निकालिन्छ भने कसैले चाहिँ ‘घिन्ताङ घिसी’ खेल्ने, बाजा बजाउने र आफन्तजनलाई क्वाँटी बनाएर खुवाउने गछन् ।

नेवार पात्रो अनुसार भदौ नवौँ महिना हो । त्यसैले यो महिना ‘गुन्ही पुन्ही’ भनेर नौ दिन जात्रा मनाउने, नौ थरीका गेडागुडी खाने र नौ थरीका लुगा लगाउने चलन रहेको धौभडेलले बताए । पानी पर्ने मौसम भएकाले घरको ढुकुटीमा राखिएका खानेकुराहरू ओसिने वा ढुसी पर्ने हुँदा यसको सदुपयोगका लागि पनि क्वाँटी बनाएर खाने चलन रहेको उनले दाबी गरे । क्वाँटी मात्रै नभई उपत्यकामा चामल, तिल, कुश, जौ र जल पञ्चगव्य राखी पोको पारेर हातमा ब्राह्मणले पञ्चरंगी डोरा बाँधिदिने चलन पनि छ । यो दिन बाँधेको डोरो तिहारमा लक्ष्मी पूजाको दिन गाईको पुच्छरमा बाँध्ने चलन पनि छ ।

‘जीवित खाना’
गेडागुडीको टुसा उमारेर खाइने भएकाले डा. अरुणा उप्रेतीका अनुसार क्वाँटी ‘जीवित खाना’ हो । ‘गेडागुडी पानीमा भिजाई कपडाले छोपेर राखेपछि त्यसमा टुसा उम्रिन्छ । यसरी उमार्ने प्रोसेसले गेडागुडीमा भएका भिटामिन र प्रोटिनहरू २० देखि ३० प्रतिशतसम्म पनि बढ्छन्,’ उनले भनिन्, ‘गेडागुडीलाई छुट्टाछुट्टै पकाउनुभन्दा पनि एकै ठाउँमा राखेर पकाउँदा ती भिटामिन र प्रोटिनहरू एकअर्कामा सर्न पाउँछन् ।’ मासु नखानेहरूका लागि पनि यो परिकार एकदमै फाइदाजनक हुने उनको ठहर छ । गेडागुडी बोक्रासमेत राखेर पकाइने हुँदा यसमा भएको रेसादार पदार्थले कब्जियत हुन नदिने उनले बताइन् ।

नेवार समुदायमा आजदेखि जाडो लाग्यो भन्ने विचार भएकाले क्वाँटीले तातो गराउँछ भन्ने जनविश्वास छ । क्वाँटीमा राखिने चनामा प्रोटिन र भटमासमा क्याल्सियम हुने भएकाले यसले बढ्दो उमेरका बालबालिका, भर्खर बिरामीबाट उठेकालाई समेत फाइदा पुग्ने डा. उप्रेतीले बताइन् । उनका अनुसार, यो संस्कृति नेवार समुदायमा मात्रै नभई सुदूरपश्चिममा पनि छ । सुदूरपश्चिममा गौरा पर्वका बेला बिडौरा बनाएर खाने गरिन्छ । गेडागुडीकै टुसा उमारेर बनाउने गरिन्छ ।

‘पहिलेका मानिसलाई वैज्ञानिक तथ्य थाहा थिएन तर पनि उनीहरूलाई खानेकुरा ब्यालेन्स गरेर भने खान आउँथ्यो, ऋतु अनुसारका खानेकुरा खान आउँथ्यो,’ उनले भनिन्, ‘म पनि हप्तामा एकदुई चोटि क्वाँटी खान्छु र अरूले पनि खानुपर्छ भन्ने सल्लाह दिन्छु । म हरेक दिन मेथी उमारेर पनि खाने गर्छु । मेथीमा आइरन हुने भएकाले यसले स्वास्थ्यमा राम्रो गर्छ ।’

टुसा उमारेर लिटो
डा. उप्रेतीले अफ्रिकी मुलुक इथियोपिया जाँदाको अनुभव सुनाउँदै बच्चाहरूलाई खुवाउने लिटो पनि टुसा उमारेकै गेडागुडीबाट बनाउँदा राम्रो हुने बताइन् । तर नेपालमा लिटो बनाउन पनि विभिन्न गेडागुडीलाई टुसा उमार्ने चलन छैन ।

‘मैले इथियोपिया जाँदा त्यहाँ बच्चाहरूलाई कुपोषणबाट बचाउनका लागि गेडागुडीको टुसा उमारेर त्यसलाई पिनेर लिटो बनाउने गरेको थाहा पाएँ,’ उनले भनिन्, ‘हामी पनि त्यस्तै गर्न सक्छौं । यसले हाम्रा बच्चाहरू पनि स्वस्थ हुन्छन् ।’ त्यसरी बनाएको पिठोलाई रोटीका रूपमा, दालका रूपमा, अन्डासँग अम्लेटका रूपमा पनि खान सकिने उनले जनाइन् ।

घाँसदेखि ज्वानोसम्म
भक्तपुरमा पकाइने क्वाँटीमा ज्वानो फुराउने गरिन्छ भने पाटनमा ज्वानोको सट्टा ललिचा घाँस राखेर पकाउने चलन रहेको संस्कृतिविद् ओम धौभडेलले बताए । क्वाँटीलाई पुर्खाले रोगव्याधिबाट बच्न र बचाउने अभ्यासको क्रममा पत्ता लगाएको औषधि मान्छन् उनी । ज्वानो फुराउने सन्दर्भमा नेवार समुदायमा एउटा कथन पनि छ– क्वाँटीमा ज्वानो फुराउँदा लामखुट्टेको सुँड पनि डढ्छ र अब त्यसले टोक्न सक्दैन ।

पाटनबासी संस्कृतिविद् कीर्तिकिरण जोशीका अनुसार, अहिले क्वाँटीमा ललिचा घाँस मिसाएर खाने परम्परामा कमी आएको छ । क्वाँटी भने अहिले पनि धेरै खाइन्छ । पाटनमा जनैपूर्णिमादेखि एक महिनासम्म पनि क्वाँटी खाने चलन रहेको उनले बताए ।

प्रकाशित : भाद्र ११, २०७५ ०८:४१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT