प्याराडाइज खोज्दै नेपाल

सजना बराल

काठमाडौँ — कुनै गह्रौं सामान उचाल्दा वा त्यसलाई धकेल्दा हामी के भन्छौं ? होस्टे, हैंसे । तर, विसं २०१३ मा खिचिएको भिडियोमा गाडी र मोटरसाइकल बोक्दै गरेका भरियाहरू यसरी बोल्दैनन् ।

उनीहरू त ‘भन भन भाइ हो, देउसिरे’ भन्दै बल लगाइरहेका देखिन्छन् । प्रसंग ‘सर्च फर प्याराडाइज’ डकुमेन्ट्रीको ।


राजा महेन्द्रको राज्याभिषेकका अवसरमा आएका लोवेल थोमस र उनको जम्बो टोलीले त्यो बेलाको काठमाडौंलाई क्यामेरामा कैद गरेका थिए, जुन बिहीबार थापाथलीस्थित मार्टिन चौतारीमा देखाइयो । त्यसमा देउसिरेको प्रसंगभन्दा पनि मोटर बोकिएका दृश्यप्रति इतिहासविद् र डकुमेन्ट्री समीक्षकले चासो दिने गरेका छन् । त्यो बेला मोटर बोकेर ल्याउने चलन हटिसकेको तिनको भनाइ छ । त्यो डकुमेन्ट्रीमा ती दृश्य वास्तविक नभएर अभिनय गराइएको डकुमेन्ट्रीमेकर एवं पत्रकार मोहन मैनालीले बताए ।


लोवेलले राज्याभिषेकलाई नजिकबाट खिच्ने मौका पाएको उल्लेख गर्दै मैनालीले भने, ‘उनले राजालाई यस्तो गर्नू, त्यस्तो नगर्नू भनेर सल्लाहसमेत दिएका थिए रे †’
मैनालीका अनुसार, त्यो बेला बेलायतको पत्रिकाले लोवेलले बोलेको ‘वेल डन किङ’ शब्दलाई नै शीर्षक बनाएर समाचार छापेको थियो । यसरी हेर्दा राज्याभिषेकका कतिपय अंश पनि स्वाभाविक नभएर ‘स्टेज्ड’ भएको मानिन्छ । ‘डकुमेन्ट्रीमा गर्न नहुने चिज यसमा भएकाले मैले मेरो आर्टिकलमा यसलाई डकुमेन्ट्री नभएर फिचर फिल्म भनेको थिएँ,’ मैनालीले भने, ‘तर, त्यो बेलाको हाम्रो युग, चलन र वातावरण बुझ्न यसले धेरै सघाउँछ ।’


माइकल पिसेलको पुस्तक ‘टाइगर फर ब्रेकफास्ट’ र ‘सर्च फर प्याराडाइज’ को ट्रेलर हेरेका भरमा आर्टिकल लेखेका मैनाली बिहीबार फुल लेन्थ फिल्म हेर्न पाएर निकै हर्षित देखिए । फिल्म समीक्षक समाज नेपाल (फिक्सन) ले मार्टिन चौतारीमा गर्दै आएको ‘फिक्सन सेरिज’ मा यस पालि लोवेलले खिचेको पुरानो नेपाल देखाइएको थियो, जुन फिल्ममेकर अमिताभ जोशीले अमेरिकाबाट ल्याएका हुन् ।


‘यस्ता ऐतिहासिक डकुमेन्ट्री अझै खोज्न बाँकी छ,’ जोशीले भने, ‘यसबाट तत्कालीन समाजका धेरै कुरा थाहा पाउन सकिन्छ ।’


त्यसअघिका राज्याभिषेकमा क्यामेरा प्रतिबन्ध रहेको भनेर लोवेल स्वयंले आफ्नो भिडियोमा बोलेका छन् । उनले चाहिँ कसरी नजिकबाट खिच्न पाए ? ‘लोवेल अमेरिकी राष्ट्रको प्रतिनिधिका रूपमा पनि उपस्थित भएकाले भिडियो खिच्ने अवसर पाएको हुनुपर्छ भन्ने एकथरी भनाइ छ,’ मैनालीले भने, ‘राजाको श्रीपेचमा लगाइएको चराको प्वाँख उनैले अमेरिकाबाट ल्याएका रहेछन् । श्रीपेचको पछिल्लो भाग (कल्की) मा बर्ड अफ प्याराडाइज प्रजातिका सय वटा चराका प्वाँख राखिएका छन् ।’ ती प्वाँख संग्रहालयका चराको भएको बताइन्छ ।

सिनेरामा शैली
डकुमेन्ट्रीको सिनेमाटिक फम्र्याटको सन्दर्भ कोट्टयाउँदै अमिताभ जोशीले सिनेरामा अर्थात् यो वाइड स्क्रिन शैलीमा खिचिएको हुनाले यसको ‘क्लासिक भ्यालु’ रहेको बताए । ‘यसमा क्लोज सट लिन गाह्रो हुन्थ्यो,’ उनले भने, ‘लिए पनि दृश्य टुक्रिन्थे । ३५ वा १७ मिलिमिटरका तीनवटा क्यामेराले खिच्नुपथ्र्यो ।’ सिनेमास्कोप प्रविधि आएपछि वाइड स्क्रिन सट लिन सहज भएको अमिताभले बताए ।


सिनेरामा फम्र्याटका फिल्म देखाउन हलमा समेत तीनवटा प्रोजेक्टर आवश्यक हुने गरेको अमिताभको बुझाइ छ । लोवेलको डकुमेन्ट्रीलाई सामान्य प्रोजेक्टरबाट हेर्दा प्रकाश र रङ अमिल्दो देखिन्छ । ‘आजै पनि कति वटा दृश्य सेताम्मे देखियो,’ उनले भने, ‘यो त झन् रेस्टोरेसनपछिको भिडियो हो । सन् २०१४ मा क्यालिफोर्नियाका फिल्मकर्मीले यसको रेस्टोरेसन गरेका थिए । मैले उनीहरूबाटै यो सीडी पाएको हुँ ।’

नेपाल चासो
राणा शासन अन्त्यपछिको प्रजातान्त्रिक नेपालमा महेन्द्रको राज्याभिषेकलाई अवसर बनाई थुप्रै विदेशी कूटनीतिज्ञ नेपाल आएको मैनालीले बताए । उनीहरूले त्यसलाई सम्भवत: अन्तिम राज्याभिषेक मानेका थिए । यही कारण विदेशीहरू बडो चासोसाथ हप्तौं हिँडेर नेपाल आएको उनको बुझाइ छ । ‘१ सय ६० जना पत्रकार र ४ सय विदेशी पाहुना आएको तथ्य छ,’ उनले सुनाए, ‘नेपालप्रति विदेशीको ठूलो चासो थियो ।’


माइकल पिसेलको किताबलाई उद्धृत गर्दै मैनालीले थपे, ‘राज्यको स्पोन्सरसिप पनि थिएन होला । भुटानी र सिक्किमी पाहुनालाई ब्रेकफास्ट दिन बिर्सिएको थियो रे † यहाँ फ्रिज नभएर कलकत्ताबाट आइस मगाएका कुराले पनि पाहुनाहरू स्वत:स्फूर्त आएको बुझ्न सकिन्छ ।’ भौगोलिक र जातीय सौन्दर्यको प्रचार भएकाले त्यही आकर्षणका कारण उनीहरू आएको हुनुपर्ने उनले अनुमान गरे ।


लोवेल आफैं भने १४ फोटोग्राफर, सहयोगी र अन्य क्रु मेम्बरसहित आएको मैनालीको दाबी छ । उनले दिल्लीबाट बीस वटा गाडी मगाएका थिए । ‘आफैं गाडी चढेर आएका मान्छेले फिल्ममा चाहिँ गाडी बोकेर ल्याएको दृश्य राखेका छन्,’ उनले भने, ‘यस्तो किन गरिएको होला भने उनी नेपाललाई एक्जोटिक ढंगले उतार्न चाहन्थे । यहाँको पानोरमिक भ्यु देखाउन चाहन्थे ।’

तत्कालीन समाजको ऐना
लोवेलको निर्माणमा बनेको एक घण्टा २० मिनेट लामो डकुमेन्ट्रीमा नेपालसँगै अन्य देशका भिडियो पनि छन् ।


‘द रोयल कोरोनेसन’ शीर्षकमा उनले महेन्द्रको राज्याभिषेक समेटेका छन् । यसमा काठमाडौंको पुरानो रूप देख्न सकिन्छ । थापाथली पुल, न्युरोड, टुँडिखेल, बौद्ध स्तूप, बूढानीलकण्ठका तत्कालीन स्वरूप अहिले रोचक लाग्छ ।


न्युरोडको रूप कसरी फेरिएको छ भन्ने कुरा यो फिल्म हेरेपछि छर्लंग हुन्छ । ‘यसअघिका डकुमेन्ट्रीमा टोपी नलगाएका मान्छे देखिन्थे,’ मैनालीले भने, ‘यसमा चाहिँ केहीले टोपी लगाएका छैनन्, तर चप्पल छ ।’


राज्याभिषेकका क्षणमा लोवेलले गरेको एउटा न्यारेसन सुन्दा जोकोही हाँस्न बाध्य हुन्छन् । उनी भन्छन्, ‘यी राजाकी एउटी मात्र रानी छन् तथापि उनका धेरैवटी रानी हुन सक्थे ।’ भरियाहरूले काँधमा नोल हालेर गाडी बोक्दै ल्याएको दृश्यलाई उनले निकै स्थान दिएका छन् ।


डकुमेन्ट्री प्रदर्शनपछि कतिपय दर्शकलले तत्कालीन समारोह र अहिलेको बिमस्टेक सम्मेलनलाई लिएर पनि तुलना गर्न भ्याए । ‘त्यो बेला सर्वसाधारणले निर्धक्क राज्याभिषेक हेर्न पाउँदा रहेछन्,’ केहीले भने, ‘अहिले हामीलाई पेटीमा हिँड्न पनि रोकिएको छ ।’

प्रकाशित : भाद्र १५, २०७५ ०९:३५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हास्यव्यंग्यकै गाईजात्रा !

प्रज्ञा प्रतिष्ठानको सभाहलको सामान्य मर्मतसम्भारकै लागि महोत्सव रद्द गर्नुपर्ने स्थिति आउनु ठूलो विडम्बना हो । हाम्रो बाली उठाउने बेला थियो अहिले । - मनोज गजुरेल
सजना बराल

काठमाडौँ — गाईजात्रा । हास्यव्यंग्य कलाकारहरूका लागि दसैं बराबर । तर, यो महान् चाड सबै हास्य कलाकारले यस पालि मनाउन पाएनन् । भन्छन्— सधैँ महोत्सव गर्दै आएको ठाउँ पाइएन, अर्को खोज्नलाई समय घर्किसकेको थियो । यसलाई उनीहरूले गाईजात्राकै गाईजात्रा भएको रूपमा लिएका छन् ।

‘तयारी त थियो हाम्रो,’ कलाकार जितु नेपालले भने, ‘सधैँ महोत्सव गर्दै आएको प्रज्ञा प्रतिष्ठानको भवन पुनर्निर्माण हुँदै छ । त्यो काम नसकिएकाले हाम्रो तयारी पनि त्यसै सेलायो ।’

जितु लगायतका कलाकारहरू स्थान अभावकै कारण महोत्सव गर्नबाट विमुख भए पनि अर्को टोली भने चुप बसेको छैन ।

सांस्कृतिक संस्थान (नाचघर) मा केही दिनयता ‘गाईजात्रा महोत्सव’ चलिरहेको छ । प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा महोत्सव गर्ने टोलीमा सहभागी हुँदै आएका प्यारोडी गायक टीका भण्डारी यस पालि नयाँ समूहसँग नाचघरमा सुनिइरहेका छन् । ‘एलेभेन्थ आवरमा प्रज्ञा प्रतिष्ठानको कार्यक्रम रद्द भएको खबर पाएपछि म नाचघरतिर आएँ,’ उनले भने, ‘गाईजात्रा कार्यक्रमकै गाईजात्रा भयो यस पालि !’

जितुले दुई दशकदेखि वर्षेनि प्रतिष्ठानमा गाईजात्रा प्रहसन गर्दै आएका थिए । यस पालि पहिलो पटक गाईजात्रा नगर्दा उनलाई खल्लो लागेको छ । ‘राष्ट्रिय सभागृह महँगो भयो, आर्मी अफिसर्स क्बलमा १२/१५ दिनसम्म कार्यक्रम गर्न सम्भव भएन,’ उनले भने, ‘नाचघर प्याक्ड भइसकेको थियो । वानेश्वरको हल (अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र) मा अर्कै गाईजात्रा चलिरहेको छ । हामी त घरका न घाटका भयौं †प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा कार्यक्रम नहुँदा गाईजात्रा प्रहसनको परम्परा भत्कियो ।’

प्रत्येक गाईजात्रामा विशेष प्रस्तुति दिँदै आएका स्टयान्डअप कमेडियन मनोज गजुरेल यसपालि स्कुल/कलेजमा कार्यक्रम गर्दै हिँडेका छन् । प्रज्ञा प्रतिष्ठानको सभाहलको सामान्य मर्मतसम्भार हुँदा नै कार्यक्रम रद्द गर्नुपर्ने स्थिति आउनुलाई उनले ठूलो विडम्बना मानेका छन् । ‘हाम्रो बाली उठाउने बेला थियो अहिले,’ उनले रुन्चे हाँसोमा भने, ‘अब देश/विदेशका कार्यक्रम र महोत्सवबाट पूर्ति गर्नुपर्ला ।’

गजुरेलले गाईजात्रालाई हास्यव्यंग्यको वार्षिक प्रतिवेदन निकाल्ने अवसर ठान्ने गरेका रहेछन् । त्यो प्रतिवेदन यसपालि नयाँ माध्यमबाट दर्शकसामु पेस गर्नुपरेको बताए । ‘नियमित कार्यक्रम गर्न पाइएन,’ उनले भने, ‘अब वर्षभरिको रिपोर्ट निकालेर हामी अरू कार्यक्रममा पेस गर्नेछौं ।’ उनी तिहारमा हुने सिस्नोपानी देउसीमा दर्शकलाई सरप्राइज्ड दिने सोचमा छन् ।

गाईजात्राका दिन रेडियो अडियोले आयोजना गरेको कार्यक्रममा थुप्रै हास्य कलाकार प्रस्तुत भएका थिए । तिनले करवृद्धि, फोहोरमैला लगायत विषयमा व्यंग्य गरे । यता, नाचघरमा जारी महोत्सवमा पनि यी विषयसँगै ट्राफिक जाम, अपरहण र बलात्कारजस्ता सामाजिक समस्यालाई समेटिएको छ ।

फिल्ममा व्यस्तता
हल अभावलाई कारण देखाए पनि खासमा फिल्मी गतिविधिका कारण गाईजात्रा नगरिएको भन्ने हल्ला छ । हास्य कलाकारहरू फिल्मतिर लागेकाले स्टेज कार्यक्रमलाई वास्ता नगरेको भनिन्छ । केहीले त दसैंमा प्रदर्शन हुन लागेको ‘छक्का पञ्जा ३’ लाई प्रभाव पर्ने भएकाले पनि ‘तिते–जिरे मेरी बास्सै गाईजात्रा महोत्सव’ नगरिएको बताएका छन् ।

‘छक्का पञ्जा’ शृंखलाकी निर्देशक दीपाश्री निरौला भने यस्ता हल्लालाई वाहियात मान्छिन् । ‘गाईजात्रा नहुनु हाम्रा लागि घाटैघाटा छ,’ उनले भनिन्, ‘फिल्मको प्रचारप्रसार गर्न पाइएन । कतिपय कलाकारले यसबाट राम्रो आम्दानी गर्दै आउनुभएको थियो, त्यो पनि रोकियो । स्टेजमा प्रस्तुति दिने अवसर गुम्यो ।’ भृकुटीमण्डपमा डोम (स्टेज) बनाएर कार्यक्रम गर्नेबारे सोचे पनि झरीका कारण अप्ठयारो पर्ने देखेर चुप बसेको उनको भनाइ थियो ।

‘सुरुमा त एकेडेमीले गाईजात्रासम्म हल तयार हुन्छ भनेको थियो,’ दीपाले भनिन्, ‘तर, बीचमा आएर पुनर्निर्माण सकिने/नसकिनेमा द्विविधा भयो । अन्तिममा आएर नहुने नै भएपछि हामीसँग नगर्नुको विकल्प रहेन ।’ विगतमा हप्ता–पन्ध्र दिनसम्म गाईजात्रा महोत्सवमा व्यस्त हुँदै आएकी उनी यसपालि अमेरिकामा हुने फिल्म अवार्डका लागि बिहीबार देश छोडदै छिन् । ‘अब अर्को साल डबल हँसाइन्छ,’ उनले भनिन् ।

बहाना मुलुकी संहिता
हालै लागू नयाँ मुलुकी संहिता (ऐन) ले हास्यव्यंग्य (क्यारिकेचर) क्षेत्रलाई अंकुश लगाएको कतिपय कलाकारको भनाइ छ । पञ्चायत र राणाकालमा समेत गाईजात्रा महोत्सवमा व्यंग्य गर्न छुट भए पनि अहिले त्योभन्दा कडा अवस्था आएको जितुले बताए । ‘बरु, त्यो बेला हामीलाई मुलुकी ऐन लाग्दैन थियो,’ उनले भने, ‘अहिलेको सरकार व्यंग्य पचाउन नसक्ने खालको भयो ।’

मनोज भने व्यंग्यको नाममा अराजकता मच्चाउन नहुने तर्क गर्छन् । तर, आफूहरू सेल्फ एडिटेड अर्थात् स्वसम्पादित हुने कुरालाई पनि भुल्न नहुने बताउँछन् । ‘नयाँ ऐनले हामीलाई प्रत्यक्ष आक्रमण गरेको छैन,’ मनोजले भने, ‘तर, सत्तावालाको व्यक्तिगत इगोमा ठेस पुग्यो भने तिनले यही कानुनमाथि टेकेर हामीलाई कस्न सक्ने ठाउँचाहिँ छ ।’

नयाँ कानुन कै कारण पो गाईजात्रा प्रहसन नगरिएको हो कि भन्नेहरू पनि एकातिर छन् ।

शैली फेर्ने बेला
पछिल्ला वर्षका गाईजात्रा महोत्सव विवादित बन्दै आएका थिए । द्विअर्थी संवाद र भद्दा प्रस्तुतिको आलोचना गर्ने गरिएको थियो । यही कारण दर्शक संख्या घट्न थालेपछि गाईजात्राको आकर्षण खुइलिँदै गएको बताइन्छ । तर, दुई दशकदेखि गाईजात्रामा प्यारोडी गाउँदै आएका टीका पोहोरको महोत्सव भव्य भएको सम्झन्छन् । ‘यसपालि एकेडेमीमा कार्यक्रम नहुँदा कतिपय दर्शकले खल्लो मान्नुभएको छ,’ उनले भने ।

मनोज चाहिँ अबको हास्यव्यंग्यमा ठाडो गाली र आक्रोश मेटाउन आवश्यक रहेको ठान्छन् । सभ्य र शिष्ट व्यंग्य मीठो हुने उनको बुझाइ छ । ‘मैले ओलीको व्यंग्य गर्दा उहाँले मनन गर्न सक्नुहोस्,’ उनले भने, ‘हाम्रो व्यंग्य शैलीलाई पुनर्ताजगी गर्ने बेला आएको छ । एउटा फम्र्याटको आयु एक दशक हो । अब फम्र्याट फेर्नुपर्छ । हामीले आफूलाई सुधार्नुपर्छ ।’

प्रज्ञा प्रहसन
२०५०/५१ देखि प्रतिष्ठानमा नियमित गाईजात्रा महोत्सव हुँदै आएकामा यसपालि थिति तोडिएको मनोजको भनाइ छ । ‘हाइड्रोसाइड्रोमा लगानी गर्ने ठूला संघसंस्थाले काठमाडौंमा एउटा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको हल बनाइदिए हुने,’ उनले भने, ‘यसो गर्दा राष्ट्रलाई योगदान पनि हुने थियो ।’

तत्कालीन प्रज्ञा प्रतिष्ठानकै गाईजात्रा मञ्चबाट सन्तोष पन्त, मदनकृष्ण श्रेष्ठ, हरिवंश आचार्यदेखि किरण केसी, राजाराम पौडेल, दीपकराज गिरी, दीपाश्री निरौला, केदार घिमिरे, जितु नेपाल, दमन रुपाखेती, सीताराम कट्टेल, कुञ्जना घिमिरे, सबिता गुरुङ, शिवहरि पौडेलसम्मका कलाकार उदाएका हुन् । यीसँगै प्यारोडी गायनमा टीका भण्डारी, यमन श्रेष्ठ अनि स्टयान्डअप कमेडीमा मनोज गजुरेल, हास्य कवितामा शैलेन्द्र सिम्खडाहरू पछिल्लो समय चर्चित थिए ।

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७५ ०७:५८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्