संगीतमा छैन सहकार्य

सजना बराल

काठमाडौँ — नारायणगोपालले गाएको ‘एउटा मान्छेको मायाले कति...’ गीतको संगीत तयार पार्न दीपक जंगमलाई त्यो बेला हम्मेहम्मे परेको थियो ।

चाँदनी शाहका शब्दलाई आफूले बीसौं पटक अलगअलग लयमा प्रयोग गर्दै नारायणगोपाललाई सुनाएको दीपक सम्झन्छन् । ‘सकेसम्म गीतकार, संगीतकार, गायक र वाद्यवादक सबैबीच सहकार्य हुन्थ्यो,’ उनी भन्छन्, ‘एकअर्काको सुझबुझ मिसाएर गीत तयार पाथ्र्यौं ।’

उनकै कुराबाट प्रस्ट हुन्छ, संगीत सिर्जनाको परम्परागत शैली सामूहिक पहलमा आधारित थियो । अहिले शैली फेरिएको छ । समूहभन्दा पनि एक्लैले सबैथोक ‘हयान्डल’ गर्ने चलन आएको छ । गीत लेख्ने, संगीत भर्ने, गाउने र एरेन्जमेन्टको कामसमेत एकै जनाले सम्हालेको हामी देख्छौं । सफ्टवेयरमै धुनहरू उपलब्ध भएपछि वाद्यवादकको जरुरी पर्न छोडेको छ । यसरी हेर्दा संगीतमा सहकार्य टुटदै गएको आभास हुन्छ ।

पछिल्लो पटक फिल्मी गीतमा खुब जमिरहेका राजनराज शिवाकोटीलाई नै हेरौं । उनी संलग्न ‘सुर्के थैली खै...’, ‘पूर्व(पश्चिम रेल...’, ‘चरी चट्ट परी...’, ‘कुटुमा कुटु...’ लगायत जति पनि चर्चित गीत छन्, सबैमा राजनकै शब्द, संगीत र गायन छ । उनले गायन र एरेन्जमेन्टमा भने अरूको सहयोग पनि लिएका छन् । ‘मलाई सुट हुने, मेरो प्याटर्न सुहाउँदो गीत भयो भने आफैं गाउँछु,’ राजनराजले भने, ‘मेरो स्वरमा सहज महसुस भएन भने मेरा कम्पोजिसन र रचना अरूलाई दिन्छु ।’

राजनराज आफूले अरूका शब्दमा पनि संगीत भर्दै आएको दाबी गर्छन् । आफ्नो कम्पोजिसनमा नवीन के भट्टराई, अनिल सिंह, सुगम पोखरेल, अञ्जु पन्त, रामकृष्ण ढकाल लगायत गायकगायिकाले आवाज दिएको उनले बताए । ‘संगीत भनेको सिक्ने प्रक्रिया हो,’ उनले भने, ‘यो कहिल्यै पूर्ण हुँदैन । आफूले गाएर, अरूलाई गाउन दिएर, आफैं लेखेर र लेख्न लगाएर सिक्छौं हामी ।’ अरूका शब्द बलिया नलागेको खण्डमा आफैंले लेख्ने गरेको उनको भनाइ छ ।

राजनराज प्रतिनिधि संगीतकर्मी हुन् । पछिल्लो पुस्ताका म्युजिसियन आफूलाई एकै विधामा सीमित राखिरहेका छैनन् । युटयुबबाट परिचित भएकाहरू यस मामिलामा अझ अगाडि छन् । नितेशजंग कुँवर, तृष्णा गुरुङ, सज्जनराज वैद्य, बार्तिका राईलगायत गायकगायिकाहरू आफ्ना लागि प्राय: आफैं शब्द सिर्जना गरेर संगीत भर्दै गाउँछन् । संगीतमा ‘वान म्यान आर्मी’ शैली अपनाइन थालिएको छ ।

Yamaha

‘सबैथोक जान्नु त टयालेन्ट हो नि,’ गायिका तृष्णा गुरुङ भन्छिन्, ‘आफ्नो आइडिया अरूसँग म्याच नहुन सक्छ । मेरा शब्दको फिलिङ्स मैले नै बढी बुझ्न सक्छु । आफैंले लेखेर र संगीत भरेर गाउन सक्नु हाम्रा लागि प्लस प्वाइन्ट हो ।’ यसो गर्दा स्रष्टाले गीतलाई सबै कोणबाट केलाउन सक्नुपर्ने उनले बताइन् । त्यसो त उनलाई सहकार्य अझै ‘बेटर अप्सन’ हो भन्ने पनि लाग्छ । ‘अलगअलग आइडिया जोडिँदा झनै राम्रो परिणाम आउँछ,’ उनी भन्छिन्, ‘मैले अरूका गीत पनि गाएकी छु ।’

नेपालमा मात्र नभएर विदेशतिर पनि गायक/संगीतकारले आफैं शब्द रचेर गाउने गरेको देखिन्छ । एड सिरन, टेलर स्विफ्ट, सिया, एडल, केसालगायत गायकगायिकाले गीत लेखनमा पनि आफूलाई स्थापित गराएका छन् । उनीहरूमध्ये अधिकांशचाहिँ अर्को गीतकारसँग सहकार्य गरिरहेका हुन्छन् । जस्तै, ‘समवन लाइक यु...’ गीतमा एडल र गायक डान विल्सनको संयुक्त शब्द रचना छ । एड आफ्ना लागि जति गीत लेख्छन्, अरूका लागि पनि उत्तिकै लेखिदिन्छन् ।

र्‍याप सुपरस्टार मानिने ड्रेकलाई केहीअघि गीत लेखनमा अदृश्य लेखक प्रयोग गरेको आरोप लागेको थियो । उनी घोस्ट राइटरलाई गीत लेखाउँछन् भन्ने कुरा व्यापक बनेपछि ड्रेकले भनेका थिए, ‘संगीतमा सहकार्य गर्नु के अनौठो भयो ? यो त झनै राम्रो काम हो ।’

आधुनिकमा सहकार्य राम्रो
गीत भनेको शब्द, संगीत र गायनको त्रिवेणी भएकाले तीनवटा नदी एउटैले पार गर्दा गीत कमजोर बन्न सक्ने गीतकार राजेन्द्र थापा बताउँछन् । ‘लोकशैलीमा कम्पोजिसन र शब्द सँगसँगै हुने हुँदा संगीतकार स्वयंले लेख्नु स्वाभाविक हो,’ उनले भने, ‘तर, आधुनिक गीतमा तीन बेग्लाबेग्लै स्रष्टाको एक त्रिवेणी राम्रो हुन्छ । एक बेस्टले सबै गर्नुभन्दा तीन बेस्टले एक गर्नु राम्रो ।’

थापाले अम्बर गुरुङ र गोपाल योञ्जनहरूले पनि गीत लेख्दै गाउने गरेको बताए । उनका अनुसार यो पुरानै चलन हो । तर, पूर्वीय संगीत सभ्यतामा शब्द, संगीत र गायनलाई तीन अलग विधा मानिएकाले तीन अलग स्रष्टाको आआफ्नै विशेषता हाल्नु उचित हुने उनको तर्क छ । ‘तीन जना आआफैं हेडमास्टर हुन्,’ उनले भने, ‘एउटै स्रष्टा सबैतिरको हेडमास्टर हुँदा कुरा खलबलिन्छ ।’

संगीतकारले नै गीत लेख्दा उसको संगीतकार दिमाग बढी हाबी हुने थापाको बुझाइ छ । यसले गर्दा गीत कमजोर बन्न सक्ने बताए । ‘अचेल पारिश्रमिकको कारण पनि संगीतकार र गायक आफैंले गीत लेख्न थालेका हुन्,’ उनले भने, ‘यसो गर्दा गीतकारलाई दिने पारिश्रमिक बच्ने भयो नि ।’

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७५ ०९:४२
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

धुलिखेलबाट जेसुम यात्रा

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — क्षिजितमा हल्का हुस्सु, हरिया डाँडाकाँडा अनि हुस्सुमुनि झुरुप्प बस्ती । धुलिखेलको देवीस्थान डाँडाबाट चित्रकार केशवराज खनालले ड्रइङ पेपरमा वाटर कलर पोत्दै भने, ‘हुस्सुमुनिको यी घरहरूमा अझ रंग पोत्न बाँकी छ, काठमाडौं फर्केपछि थप चम्काउँछु ।’

धुलिखेलस्थित हजार सिँढी, देवीस्थान र भट्टेडाँडाको हाइकिङ क्रममा चित्रकार र कविहरू । तस्बिर : फूलमान वल

यसपछि उनले दृश्यको फ्रन्टल पार्टमा केही हरिया रूख उभ्याए । अब जंगलको बीच एउटा सुन्दर गाउँ देखियो । ‘मुलुकको समृद्धि गाउँबाट आउनुपर्छ भन्ने मेरो मान्यता छ,’ उनले ब्रस थन्काउँदै भने, ‘किन भने गाउँमै नेपालीपन छ, संस्कृति र लोकसाहित्य छन्, गीत र संगीत सबै सबै छन् ।’ मौलिकता जोगाएर आधुनिक विकासतिर लम्किन पाए ‘आफ्नोपनसहितको समृद्धि’ आउने तर्क थियो उनको ।

नेपाल ललितकला पत्रकार समाज (सोफाज) को अध्यक्षसमेत रहेका खनालले यसो भन्दै गर्दा छेवैमा कवि अनिता लामा ‘समृद्धि’ थिममै कविता सुनाउँदै थिइन् । ‘बिर्खबहादुर माझी’ शीर्षकको कवितामा उनले मुलुकको समृद्धिका सर्तहरू औंल्याइन्–

बनाम्ला नि रेल गुड्ने बाटो चील कहिल्यै नठोक्ने एयरपोर्टमिथिन ग्यासको पाइपलाइन तर पहिले निभोस् न टुकी, बलोस् न चुल्होधेरै बिर्खबहादुर र बिर्खबहादुरहरूको
अनितासँगै स्रष्टाहरू दिनमान गुर्माछान, नरेन्द्रकुमार नगरकोटी, बाबु साइँलालगायतले कविता सुनाए । यही बेला हतार–हतार ड्रइङ पेपर निकाले चित्रकार लालकाजी लामाले ।

जुगल हिमाललाई पछाडि पार्दै उनी महाभारत पर्वत शृंखलातिर फर्के, जहाँ बादल मडारिरहेको थियो । पेन्सिल निकालेर उनले ल्यान्डस्केपका लागि स्केच कोरे । अचम्म † उनको फ्रेमभित्र मडारिरहेको बादल आठौं शताब्दीको गुरु पद्मसम्भवको समयको जस्तै थियो, जुन प्रभाव अहिले पनि परम्परागत थाङका चित्रले ग्रहण गर्दै आइरहेको छ ।

‘थाङका पौभा त नेपाली कलाको गहना नै हो नि,’ उनले भने, ‘यसको प्रवद्र्धन पनि त आखिर समृद्धिकै एउटा पाटो हो ।’ पछिल्लो समय आधुनिक चित्रमा थाङका प्रभावलाई फयुजन गर्दै आएका लालकाजीलाई समर्थन जनाए चित्रकार देवेन्द्र थुम्केली र एनबी गुरुङले । वाटर कलर सोसाइटीका नेपाल च्याप्टर अध्यक्षसमेत रहेका एनबी भने दृश्यपानमै रमाए ।

शनिबार बिहानै धुलिखेलस्थित हजार सिँढी उक्लेर हाइकिङ गर्दै पुगेका साहित्यकार र चित्रकारहरूको टोली खासमा अनौपचारिक मुडमै थिए । कवि अनिताले केही औपचारिक घोषणा गर्न चाहिन् । ‘पछिल्लो समय समाजमा गाली संस्कृति र नकारात्मक भावको मात्रै बढोत्तरी भइरहेको पाउँछौं,’ उनले भनिन्, ‘अरूले जेसुकै गरून्, तर हामी केही सकारात्मक सोचौं । सहकार्य र सद्भावको मनोविज्ञान विकास गर्न कला, साहित्य र रंगमञ्चको क्षेत्रबाट सघाऔंँ ।’ हिमाल, तेमालदेखि महाभारत पर्वत शृंखलासम्मको दृश्यपान भइरहेको बेला उनले एउटा शब्द उचारण गरिन्, ‘जेसुम’ ।

जेसुम अर्थात् तामाङ भाषामा शोभा, गहना, सौन्दर्य या पहिचान । चित्रकार, साहित्यकार र युवा रंगकर्मी समेटेर महिनामा एकपटक हाइकिङ गर्दै सिर्जना गर्ने यो स्वतन्त्र अभियानलाई सबैले ताली बजाए । त्यसपछि धुलिखेलका मेयर अशोक व्याञ्जुलाई सम्झे । बिहानको भेटघाटमा उनले भनेका थिए, ‘यही थलोमा कथाकार गुरुप्रसाद मैनालीको सालिकसहित सिर्जना कुञ्ज बनाउँदै छौं ।’

यसपछि स्रष्टाहरू धुलिखेल डाँडालाई एकफन्को मारेर भट्टेडाँडा झरे । बाटैमा थियो, तामाङको होमस्टे । होमस्टेको गुन्द्री र सुकुलमा पलेँटी मोरेर दाल, भात, तरकारी खाएपछि समूहबीचमै घोषणा भयो, ‘अर्को यात्राचाहिँ सुन्दरीजल ।’

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७५ ०९:४२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT